Арçуpи

Ячӗ икӗ шутран тӑрать: ар «ар, ҫын» тата «ҫурма арҫын» тени пулать, вӑл «ҫурма арҫын, ҫурма ҫын"тенине пӗлтерет.

Тен, «арҫури» термин авалхи туррӑн, славянсен Щурӗн ҫывӑх ячӗ патне тухать. арҫурин тепӗр ячӗ — «варман турат» («вӑрман турри») — Хусан тата анӑҫ ҫӗпӗр тутарӗсен «урман иясера» («вӑрман хуҫи») арҫурин ячӗсенчен пӗрри. Кӑнтӑр енчи чӑвашсем арҫурисене убэде арӑмӗ тесе шутлаҫҫӗ, ҫавӑнпа та ҫавӑн пекех «амашехи варманӗ" («мать леса») тесе те чӗнеҫҫӗ.

Фольклорта унӑн урӑх ячӗсем те тӗл пулаҫҫӗ: убэде, опозян, маймал (вӗсем пурте пӗр пӗлтерӗшлӗ — «обезьяна»), ворман амош, ворман ийи, ворман турри, егыте, мойпоран.

арҫурисене ытларах пысӑк калӑпӑшлӑ ҫын сӑнарӗнче кӑтартаҫҫӗ, пуҫӗ пысӑк, анчах куҫӗсем пӗчӗк – вир пӗрчипе кӑна, ытти мифсенче вара пачах урӑхла, пысӑк куҫлӑ. Е арҫурин тепӗр варианчӗ: тӑрӑхларах хура питлӗ, вӑрӑм ҫӳҫлӗ, хӑлхаллӑ, пуҫӗнче тӑватӑ куҫ — икӗ мал, хыҫалта иккӗ, виҫӗ алӑллӑ тата виҫӗ ураллӑ.

Ҫавӑн пекех арҫурие хӗрарӑм арлӑх чӗр чунӗ пек кӑтартнӑ сюжетсем те чылай: ҫӗр патне ҫитекен пысӑк кӑкӑрлӑ тата вӑрӑм ҫӳҫлӗ. Чупнӑ чухне кӑкӑрсем лӑпӑстатаҫҫӗ е вӗсене каялла ывӑтать. Вӑрман сывлӑшӗ ҫурма хӗрарӑм пек ытти халӑх мифологийӗнче те тӗл пулать.

Хӑш-пӗр мифсенче арҫури чӗрчун та, ҫын та енӗсемпе уйрӑмлӑхӗсене йышӑнать.

арҫури тесе те намӑссӑр хӗрарӑма калаҫҫӗ.

Ялан тенӗ пекех вӑл пулса кайнине ҫынпа ҫыхӑнтараҫҫӗ, арҫурире ҫаксем пулса тӑраҫҫӗ:

• пурӑнан вырӑнсен тулашӗнче (вӑрмансенче, ҫырма-ҫатрасенче, уйсенче т. ыт. те) хӑйсен вилӗмӗпе вилмен ҫынсен чунӗсем. ;
• вӑрмансенче, вӑрмансенче вӑрттӑн пытарнӑ, йӑла-йӗркене пӑхӑнмасӑр, тӑпрапа хупламан ача-пӑча-тупӑнакансен чунӗсем;
• Вилнӗ ҫынсен тӑкӑннӑ юнӗ;
• вилнӗ ватӑсен, чӑлах, чирлисен чунӗсем;
• хӑйсене хӑйсем вӗлерекенсен чунӗсем.

Ҫав чунсем вара арҫури пулса вӑрман тӑрӑх сӗтӗрӗнсе ҫӳреҫҫӗ, хӑрушӑ сасӑпа кӑшкӑраҫҫӗ, ҫынсене хӑратаҫҫӗ.

арҫури ҫынсене ҫул ҫинчен пӑрса ярать, вӗсенчен мӑшкӑлласа кулать, шӑлӗсене тӑпӑлтарать, хӑрушшӑн ахӑрса ярассипе хӑратать. Вӑл тӗрлӗ сасӑпа тискеррӗн кӑшкӑрма, йытӑлла вӗрме, сысна ҫури пек ҫухӑрма, лаша пек кӗҫенме пултарать. Йывӑҫсем ҫинче ларма пултарать. арҫури ялан тенӗ пекех вӑрманта ҫын хыҫҫӑн хӑвалать, тӗрлӗ сӑнарсене йышӑнать: сурӑхсем, вут хыпса илекен мулкачсем, тырӑ капанӗсем т. ыт. те. Кун пек чухне ун енне ҫаврӑнма юрамасть, мӗншӗн тесен вӑл ҫийӗнчех ҫухалать, ун вырӑнне вӑрманта шӑхӑрни, ауканни пуҫланать, тӑпӑртатни, шатӑртатни, этемӗн хӑрушӑ мар сассисем илтӗнеҫҫӗ. Ҫакна илтсен, лаша пуҫне ҫеҫ пӑркалать, ӑна тытса чарма та май ҫук, вӑл хӑраса ӳкет те сиккипе ыткӑнать. арҫури ҫын умне чупса кӗрет, сӗмсӗррӗн кулать, хӑйӗн арлӑх органӗсене кӑтартса ӑна хӑй патне чӗнет. Хӑш чухне арҫури арҫын е хӗрарӑм сӑнарне тухать те вӑрманти путник ҫывӑхне пырса ӑна кӑтӑклама тытӑнать, хӑш чухне виличчен те.

арҫури ҫын ачисене юратать, вӗсемпе вылять, лӑплантарать. Выльӑх-чӗрлӗх какайӗпе тӑранса пурӑнать.

Халӗ арҫури ҫук, мӗншӗн тесен Турӑ вӗсене пурне те никама та хӑратма ан пултарччӑр тесе аҫа ҫапса ӳкернӗ.

арҫури тимӗртен, пушӑтран, вутран, шывран, йытӑсенчен тата кӑвайт ҫинче пилеш ҫатӑртатнинчен питӗ хӑрать, ҫавӑнпа та вӑрманта ҫӳрекенӗн кӑвайтра пилеш турачӗсем ҫунаҫҫӗ пулсан, вӑл ун патне пырас ҫук. арҫури лашапа ҫӳреме юратать, ҫавӑнпа ӑна лаша ҫурӑмне сӑмалапа сӗрсе тытма пулать.

Ҫул ҫинче арҫури тӗл пулсан, ҫакна каламалла: «Тӑвалла!» . Вара арҫури хӑпӗ те хӑваласа ҫитеймӗ. арҫури шыв хӗрринче тӗл пулсан, калаҫмалла, енчен те ҫын шыв юххипе пырать пулсан: «Шыв юххине хирӗҫ», шыва хирӗҫ пулсан — «По течению!» Ытти ӗненӳсем тӑрӑх, арҫурипе тӗл пулсан ун еннелле ҫӑкӑр татӑкӗ пӑрахмалла. Унран пилеш хуллипе хӑтӑлма май пуррине те ӗненнӗ чӑвашсем хӗреслӗ-хӗреслӗ сулласа е пилеш туйипе арҫури еннелле ывӑтса.

Хӑшӗ-пӗри лашине пӗкӗ пек хыҫалалла кӳлет, атӑ-пушмакне тепӗр енне тӑхӑнать е сулахаййине сылтӑммипе улӑштарать, ку арҫури ҫиллине хӑйӗнчен сирме пулӑшасса ӗненет.

Тутарсемпе пушкӑртсен мифологийӗнче вӑрман хуҫипе вӑрман сывлӑшӗн сӑнарӗнче ярумтыксем те, шурале те, урман иясе те пур, вӗсем пӗтӗмӗшле пӗрпекрех сӑн-сӑпатлӑ, пахалӑхлӑ. Финн-угор халӑхӗсен мифологийӗнче — мари, удмурт тата мордва — вӑрман сывлӑшне таргылтыш, вирь-аву, нюлэсмурт теҫҫӗ.

Археологи палӑкӗсем (бронзӑран тунӑ кӳлепесем) арҫури сӑнарӗ Атӑл тӑрӑхӗнчи сӑвар-пӑлхарсен хушшинче анлӑ сарӑлнине пӗлтереҫҫӗ.

Арҫури сӑнарне чӑвашсен пӗрремӗш литература хайлавӗсенчен пӗринче — М. Ф. Фёдоровӑн«Арҫури» (1879) поэминче — ҫырса кӑтартнӑ.