Ацтексем
Ацтексем (астексем[1]) (тăван ячĕ mēxihcah [meː'ʃiʔkaʔ]) — вăта Мексикăри индей халăхĕ. Йышĕ 1,5 млн çынран ытла. Ацтексен тĕнчи (XIV—XVI ӗмӗрсем) халаплăхпа тата культурипе пуян шутланать. Ацтек империн тĕп хули Теночтитлан пулнă, вăл Тескоко (Тешкоко) (исп. Texcoco) çинче вырнаçнă, халĕ унăн вырăнĕнче Мехико ларать.
Терминологи
Кун-çулĕ
Ацтексен йăхĕ Мехико айлăмне çурçĕртен килнĕ — халĕ унта АПШ çĕрĕсем. Çав вăхăтрах айлăмри пĕтĕм территоринче вырăнти йăхсем пурăннă, вĕсем пĕри те килнисене кунта кĕртесшĕн пулман.
Пуçтарăнса канашланă хыççăн, вырăнти йăхсен çулпуçĕсем килнисене Тескоко кӳлĕ çинчи çы н пурăнман утрава пама сăмах татнă.
Утрав çинче çĕлен нумай пулнă – унта пурăнма йывăр килнĕ.
Утрава çитсе çĕленсене курсан, ацтексем савăнса кайнă, мĕншĕн тесен вĕсем çĕленпе апатланнă. Ăмăрткайăк хăйĕн чĕрнисемпе çĕлене аркатнине курсан ацтексен кăмăлĕ çĕкленнĕ.
1325 çулта утрав çинче ацтексен тĕп хули — Теночтитлан — çĕкленет.
Халапсемпе йăласем
Импери
.svg)
Вуламалли
Ацтек çăлкуçĕсем
- Пресвитер Хуан; Антонио Перес; фрай Педро де лос Риос (глоссы). Кодекс Теллериано-Ременсис. www.bloknot.info. — Украина, Киев, 2010. Перевод с испанского - А.Скромницкий, В.Талах. Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи ҫурлан 16-мӗшӗ.
- Анонимный автор. Кодекс Мендоса. www.bloknot.info (1 раштавӑн 2010). — Украина, Киев, 2010. Перевод с испанского - А.Скромницкий, В.Талах. Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи раштавӑн 1-мӗшӗ.
- Анонимные авторы. Кодекс Мальябекки (XVI век). www.bloknot.info (17 ҫурлан 2011). — Украина, Киев, 2011. Перевод с испанского - В.Талах. Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи ҫурлан 17-мӗшӗ.
Испан çăлкуçĕсем
- Фрай Бернардино де Саагун. "Обычаи и верования" (отрывок из книги "Общей истории о делах Новой Испании"). www.bloknot.info (16 акан 2006). — Украина, Киев, 2006. Перевод с испанского - А.Скромницкий. Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ. Архивланӑ 2013 ҫулхи кӑрлачӑн 8-мӗшӗ.
- «История мексиканцев по их рисункам» (документ 16 века по религии и истории колуа-мешика или ацтеков.)
- «Рассказ о некоторых вещах Новой Испании и великом городе Теместитане, Мехико» (написано соратником Эрнана Кортеса, Анонимным Конкистадором)
- Кортес, Эрнан «Второе послание императору Карлу V» (письмо писанное в Сегура-де-ла-Фронтера 30 октября 1520 года)
- Альва Иштлильшочитль, Фернандо де. История народа чичимеков, его поселения и обоснования в стране Анауак. www.bloknot.info (22 пушӑн 2010). — пер. с исп. - В. Талах, Украина, Киев, 2010. Пӑхнӑ кун: 2010 ҫулхи ҫӗртмен 29-мӗшӗ. Архивланӑ 2012 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗ.
- Хуан Баутиста де Помар. Сообщение из Тескоко. www.bloknot.info (16 ҫӑвӑн 2011). — пер. с исп. - В. Талах, Украина, Киев, 2011. Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗ. Архивланӑ 2012 ҫулхи раштавӑн 18-мӗшӗ.
Литература
- Мифологический словарь/Гл.ред. Е. М. Мелетинский — М.:Советская энциклопедия, 1991 г.
- Баглай В.Е., «Ацтеки. История, экономика, социально-политический строй»
- Галич, Мануэль. «История доколумбовых цивилизаций»
- Зубарев В.Г., «Источники и историография по древней истории Центральной и Южной Америки» 2007 ҫулхи юпан 21-мӗшӗнче архивланӑ.
- Кинжалов, Ростислав на Озоне
- Керам, К., «Боги, гробницы, ученые», «Сокровища Монтесумы», «Первый американец. Загадка индейцев доколумбовой эпохи» 2007 ҫулхи раштавӑн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
- Косидовский, Зенон, «Как Кортес завоевал страну ацтеков», «Конец пожирателей человеческих сердец»
- Кузьмищев, Владимир Александрович на Озоне
- Соди, Деметрио, «Великие культуры Месоамерики» — «Ацтеки»
- Стингл, Милослав. «Индейцы без томагавков», «Поклоняющиеся звездам», «Тайны индейских пирамид»
- Сустель, Жак «АЦТЕКИ. Воинственные подданные Монтесумы»
- Книги об ацтеках и доколумбовых цивилизациях 2007 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
- Книги, статьи и фильмы о доколумбовых цивилизациях
- Мигель Леон-Портилья, «Философия нагуа»
- Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации», «Ацтеки: империя крови и величия»
- Гуляев В. И. «По следам конкистадоров», «Наука», 1976, — 160 с.
Райдер Хаггард-Дочь Монтесумы
Çавăн пекех пăхăр
Ӑнлантарусем
- ^ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — 1890—1907.
Каçăсем
- «Авалхи Мезоамерика» сайчĕ
- Сайт «Месоамерика глазами русских первопроходцев»
- «Ацтексем» статья, «Кругосвет» энциклопедире
- Кортес экспедицийĕ тата Монтесума империн пăчланăвĕ 2014 ҫулхи утӑн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
- Карты, схемы, описания городов ацтеков 2011 ҫулхи авӑнӑн 27-мӗшӗнче архивланӑ.
- Мексикăн хореографи культури 2007 ҫулхи авӑнӑн 28-мӗшӗнче архивланӑ.
- Ацтексен империйĕ 2008 ҫулхи ҫӑвӑн 11-мӗшӗнче архивланӑ.
Шаблон:Ацтексем Шаблон:Мексика халăхĕсем Шаблон:Месоамерикăри Колумбченхи культурăсем