Е. И. Мешкова ячӗллӗ ҫӗр каҫмалли вырӑн пулнӑ ҫурт

1912 ҫулта Пермьри паллӑ судопромышленник тата меценат Н. В. Мешков Заимка промӑҫлӑ районӗнче ҫӗр каҫмалли ҫурт тата пӗрле ӗҫлемелли ҫурт-йӗрсен комплексне тӑвас тӗллевпе участок туса хунӑ. Ҫак ыркӑмӑллӑх проектӗнче вӑл хӑйӗн амӑшне Елена Ивановна Мешковӑна ӗмӗрлӗхе асӑнса хӑварасшӑн пулнӑ: «… Унӑн ҫутӑ ятне чысласа эпӗ приют ҫурчӗ тума, апат-ҫимӗҫ пама тата пур хатӗрсемпе те усӑ курман, нумай вӑхӑт хушши тӗплӗн шухӑшласа, тӳлевсӗр библиотека, шкул тума, хула халӑхӗ валли пекарньӑпа квасоварь тума, укҫа ӗҫлесе илме тӗрлӗ мастерскойсем тума асӑрхаттарма шут тытрӑм …»^[1][2] Мешков ҫуртсене пурне те хӑй укҫипе тума, хулана парнелӗх пама шутланӑ. Меценат сӗнӗвне хула думи пулӑшнӑ, хӑй вара ӑна ҫав тери ӗҫлӗ те чунсӑр пулӑшушӑн чухӑнсене Пермь хулин Хисеплӗ гражданинне суйланӑ.

Ҫав ҫултах Мешков «Турольф и компания» швед строительство фирмине хушнӑ ҫурт-йӗр тума тытӑннӑ; сӑмахран, пӗтӗмӗшле планӑн авторӗ — Эрик Роттердам. Мешков шутласа хунӑ тӑрӑх, «Ночлежный дом им. Е. И. Мешковойа» (ҫапла ятпа вӑл документсенче фигурӑланӑ) строительство техникин ҫӗнӗ ҫитӗнӗвӗсемпе усӑ курса тумалла тата тивӗҫлӗ тирпей-илем кӗртмелле пулнӑ: водопровод, канализаци, тӗп хутса ӑшӑтмалли тата ытти те. Ҫывӑхри территорийӗн пӗр пайне сад айне илсе кайма планланӑ. Ҫак ҫуртра хулара пурӑнакан ҫук ҫынсем ҫӗр каҫма вырӑн илме кӑна мар, йӑлари ытти нушана та тивӗҫтерме, ҫавӑн пекех, кӑмӑл пулсан, вӑл е ку профессие вӗренме те пултарччӑр тенӗ Мешков.

Строительствӑна хӑвӑрт тунӑ, 1914 ҫулта столовӑйсемпе, библиотекӑпа, прачечнӑйпа, котельнӑйпа т. ыт. те ҫӗр каҫмалли ҫуртӑн корпусӗ хатӗр пулнӑ. Тӗп пусма тӑрринче Скандинави модерн стилӗпе пурнӑҫланӑ сехет-сехечӗпе венчете тӑракан башня ҫурчӗ вырнаҫнӑ, иккӗ ҫырни: вырӑсла (Е. Е. Имени И. И. Мешковойпа) латинла («Mens sana in corpore sano»). Ҫурт пӗрремӗш ҫынсене йышӑнма хатӗр пулнӑ, ҫапах та тӗнче вӑрҫи пуҫланнӑ, унта ҫук ҫынсем вырӑнне мобилизациленӗ салтаксене вырнаҫтарма тивнӗ: пӗтӗмпе 4 пинрен пуҫласа 7 пине ҫити. Комплекса туса пӗтересси те вӑрҫӑ вӑхӑтӗнчех тӑсӑлнӑ.

1915 ҫулта Пермь Юрьев университетне эвакуацилес ыйту тухса тӑнӑ, каярахпа — Петроград Император университечӗн пермь уйрӑмне уҫасси пирки. Мешков икӗ пуҫарӑва та хӗрӳллӗн пулӑшрӗ, ҫӗрлехи ҫуртӑн комплексне университет айне тӳлевсӗр пани ҫинчен пӗлтерчӗ. Ҫапах та ҫар ертӳлӗхӗ ҫурта ирӗке кӑларма ыйтнипе килӗшмен, ҫавӑнпа та Мешковӑн уншӑн чӑн-чӑн кӗрешӳ илсе пыма тивнӗ. 1916 ҫулта ҫеҫ, Вӑхӑтлӑх Правительствӑн постановленийӗпе Пермь университетне туса хурсан, унӑн аллине ҫӗр каҫмалли ҫуртӑн хӑй шутне кӗрекен мӗнпур хуралтӑсемпе ҫурт кӗнӗ. Вӗсене университет нуши айне тӑвас ӗҫе Халӑх ҫутӗҫ министерстви палӑртнӑ А. А. Бернардацци архитектор ертсе пынӑ.

Ҫӗр каҫмалли ҫуртӑн ҫурчӗ университетӑн тӗп корпусӗ пулса тӑнӑ. 1920-мӗш ҫулсенче, пурӑнмалли ҫурт-йӗр ҫитменнипе, унти пӳлӗмсен пӗр пайне пӗрле ӗҫлекенсен пӳлӗмӗсене уйӑрса панӑ. 1927 ҫулта ҫуртра мачча ҫинче, наука работникӗсен хваттерӗсене йышӑннӑ пиллӗкмӗш хутри мачча тӑрринче, пушар тухнӑ. Юлашкинчен калани аркатуллӑ пулнӑ: пиллӗкмӗш хута ҫунса кайнӑ, хутса ӑшӑтмалли система сиенленнине пула ҫурта шыв айне пулнӑ, унӑн венчете тӑнӑ башнине ишӗлтернӗ, тӗп кӗмелли вырӑна ҫырса хунисене ҫухатнӑ тата ытти те. Малтанхи тӗслӗхре, башньӑпа пӗрле, Бенд архитекторӗсемпе пӗрле, ҫурт тӑррине юсаса ҫӗнетесси ҫинчен йышӑну тунӑ. Воеводин чылай вӑхӑт проекта чарса тӑнӑ, 1920-мӗш ҫулсен вӗҫӗнчех планран татӑклӑнах пӑрӑннӑ. Юлашкинчен башньӑна ҫаплах юсаса ҫитереймен.

Мешков йӗркеленӗ комплексӑн чи малтанхи ансамблӗ тӗп ҫурт тавра майӗпен университет хули ӳссе ларни, Раҫҫейри пӗрремӗш кампуссенчен пӗри пулни пулӑшрӗ. Хальхи вӑхӑтра унчченхи ҫӗр каҫмалли ҫурт Пермьри патшалӑх университечӗн 2-мӗш №-лӗ корпусӗ шутланать, ҫавӑн пекех «кивӗ тӗп корпус» теҫҫӗ. Унта историпе политологи тата механикӑпа математика факультечӗсем, ҫаплах философи-социологи факультечӗн деканачӗ тата кафедрисем вырнаҫнӑ. Ҫурта Пермь облаҫӗн историйӗн патшалӑх палӑкӗсен списокне кӗртнӗ.