Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Игнатьев Сидор Игнатьевич

РУВИКИ-ре ҫак хушаматлӑ ытти ҫынсем пирки те статьясем пур: Игнатьев.

Сидор Игнатьевич Игнатьев (1877 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗ [14-мӗшӗ], Шупашкар уесӗ, Хусан кӗпӗрни — 1917 ҫулхи ҫӗртмен 9-мӗшӗ, Виленская губерния[d]) — чӑваш журналисчӗ-публицисчӗ, педагог-просветитель, куҫаруҫи, пӗрремӗш чӑваш хаҫачӗн «Хыпар» виҫҫӗмӗш редактор-издателӗ (1906), социалист-революционерсен партийӗн чӑваш организацийӗн ӗҫченӗ, Пӗрремӗш Тӑнӑҫлӑх вӑрҫин хутшӑнӑвҫи, подпоручик, Георгий хӗреҫӗн 4-мӗш степеньлӗ кавалерӗ[1].

Пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ

Сидор Игнатьевич Игнатьев 1877 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗнче (14-мӗшӗнче) Хусан кӗпернинчи Етӗрне уесӗнчи Игорвар ялӗнче (халӗ Чӑваш Республикин Етӗрне районӗ) чӑваш хресчен кил-йышӗнче ҫуралнӑ[1]. Тайӑн варринчи Тойси земство училищине пӗтернӗ хыҫҫӑн 1893—1899 ҫулсенче Чӑваш Симбир вӗрентекен шкулӗнче вӗреннӗ, ӑна 1899 ҫулта вӗҫленӗ[2]. Шкул пӗтернӗ хыҫҫӑн Хусан кӗпернин Етӗрне уесӗнчи Аликово икӗ класлӑ училищинче (халӗ Чӑваш Республикин Аликово районӗ) вӗрентекен пулса ӗҫленӗ[1].

1901 ҫулта Хусан вӗрентекен институтне кӗнӗ. Института 1904 ҫулта вӗҫленӗ хыҫҫӑн Хусанта тӑрса юлнӑ; 1905/1906 вӗренӳ ҫулӗнче хулари харпӑр тӑватӑ класлӑ училищӗре вӗрентнӗ[1].

1905—1907 революци ҫулӗсенче социалист-революционерсен (эсерсен) партийӗн чӑваш организацийӗ ҫумне ҫыпӑҫнӑ та Атӑлҫи эсерӗсен ертӳҫи Тимофей Николаевич Николаев (Хури) юлташӗ пулса тӑнӑ. Хусанта чӑваш вӗрентекенсен вӑрттӑн пухӑвӗнче, унта Николай Васильевич Никольскинчен «Хыпар» хаҫата туянас тата регион эсер организацийӗ тума йышӑннӑ, Сидор Игнатьев комитета Гавриил Фёдорович Фёдоров, Семён Николаевич Николаев, Тимофей Николаевич Николаев тата Дмитрий Николаевич Николаевпа пӗрле кӗнӗ[3].

1906 ҫулхи ҫурлан 23-мӗшӗнче Хусан губернаторӗ Михаил Васильевич Стрижевский «Хыпар» хаҫат Сидор Игнатьева редактор-издатель пулса куҫни ҫинчен свидетельство çырса панӑ[3]. Сидор Игнатьевич редактор полномочийӗсене 1906 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗнчен юпан 28-мӗшӗччен тӑса пынӑ[1].

1906 ҫулхи юпан 29-мӗшӗнче Сидор Игнатьев алӑ пуснӑ «Хыпар» хаҫатӑн 43-мӗш номерне полици конфискациленӗ. Унтан тепӗр кун, редактор Хусан хула театрӗнче пулнӑ чухне, ӑна аресленӗ; ҫав кун полици Сидор Игнатьевичӑн хаҫат редакцийӗ вырнаҫнӑ хваттерӗнче тӗрӗслев тунӑ та революци содержаниллӗ литература, ҫав шутра «Колокол», «Молот», «Пролетарий», «Земля и воля» хаҫат номерӗсене тупнӑ[1]. Аресленӗччен виҫӗ кун маларах Сидор Игнатьев хаҫата кӑлармалли прависене Павел Алексеевич Алексеева панӑ, ҫакӑ «Хыпар» хаҫатӑн ӑна аресленӗ хыҫҫӑн та тухма май панӑ[1].

Арестран ирӗке кӑларнӑ Сидор Игнатьев «Хыпар» редакцийӗнче вӑрттӑн ӗҫлеме тӑснӑ, анчах хыҫҫӑн виҫӗ ҫуллӑха ют ҫӗршыва хӑваласа янӑ[2]. Эмиграци ҫулӗсене Парижра ирттернӗ, унта франци чӗлхине вӗреннӗ тата Раҫҫей политика эмигранчӗсен пухӑвӗсене ҫӳренӗ[2]. Раҫҫее Сидор Игнатьев 1910 ҫулта таврӑннӑ[1][2].

Таврӑнсан Чистополь хула училищинче вӗрентекен вырӑнне йышӑннӑ, франци чӗлхи урокӗсене ирттернӗ. Вӑрттӑн полици сӑнӑхӗнче тӑнӑ; 1913 ҫулта Хусан губернаторне «винӗ» йышӑнса каҫару ҫырӑвӗ ҫырма тивнӗ[1].

1914 ҫулта Мускав коммерци институтне кӗнӗ. 1914 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗнче Чӑваш Симбир вӗрентекен шкулӗн преподавателӗ Виталий Николаевич Орлов Николай Васильевич Никольский ҫыру ҫырнӑ: «Сидор Игнатьевич Симбиртра пурӑнать, святки вӑхӑтӗнче арӑм патне килнӗ, хӑй Мускав коммерци институчӗнче вӗренет; пирӗнте икӗ хут пулчӗ, нумай енӗпе килӗшӳллӗрех пулса тӑнӑ»[1].

Пӗрремӗш Тӑнӑҫлӑх вӑрҫи пуҫлансан Сидор Игнатьеве 1915 ҫулта ҫарти хӗсмете чӗннӗ[2]. СССР Ватӑ ҫар истори архивӗн хыпарӗсем тӑрӑх, 1916 ҫулхи кӑрлачӗнче вӑрҫа вӗрентекен училищӗ пӗтернӗ хыҫҫӑн ӑна прапорщик чинне хӑпартнӑ[1]. Хуҫаллӑ ҫарта подпоручик чинне ҫитнӗ тата марш ротине ертсе пынӑ; уйрӑмлӑхсемшӗн Георгий хӗреҫӗн 4-мӗш степеньне тивӗҫнӗ[1].

1917 ҫулхи утӑн 9-мӗшӗнче (22-мӗшӗнче) Вильна кӗпернин Ошмяна уесӗнчи Новоспасски вӑрманӗ патӗнче Анăҫ фронтӗнчи вырӑс ҫарӗн ҫуллахи ҫар ӗҫӗ-хӗлӗ вӑхӑтӗнче вилнӗ[1]. Хӑшпӗр ҫӑлкуссенче, ҫав шутра Чӑваш энциклопедийӗнче, вилнӗ кун 1917 ҫулхи ҫӗртмен 9-мӗшӗ (22-мӗшӗ) тесе кӑтартнӑ[2].

Ентешсемпе Етӗрне уесӗнчи пурӑнакансем Сидор Игнатьева манман: Етӗрне уесӗнчи Чӑваш наци пӗрлешӗвӗн уйрӑмӗн пӗрлешнӗ пухӑвӗнче тата Етӗрне уесӗнчи хресчен съездӗнче 1917 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗнче депутатсен пайӗ Сидор Игнатьевича Пӗтӗм Раҫҫей Учредитель пухӑвӗн депутачӗ кандидачӗ пулма кӑларнӑ — пухӑва хутшӑнакансем Сидор Игнатьевичӗн вилнине паллӑ марччӗ[1].

Пултарулӑх

«Хыпар» хаҫачӗн редактор-издателӗ пулса Сидор Игнатьев хаҫат тонне ун никӗслевҫи Николай Васильевич Никольскипе иккӗмӗш редактор Сергей Кириллович Кириллов тапхӑрӗпе танлаштарсан улӑштарнӑ: чиновниксем ҫинчен критика вӑйланнӑ, издани, тӗпчевҫӗ Иван Никифорович Никифоров шухӑшӗпе, «пулакан политика событийӗсене хирӗҫ тӳрех реакциленӗ, ярко ҫирӗп революци-демократи курсӗ пулнӑ»[1].

Унӑн редакторлӑхӗнчи пӗрремӗш номер «Хыпар» хаҫатӑн 1906 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗнчи 33-мӗш кӑларӑмӗ пулса тӑнӑ; редакци хыпарӗнче, пысӑк шрифтпа ҫырнӑ, Шупашкар уесӗнче 60 хресчене — тухӑҫа хутшӑннӑ — ареслени ҫинчен пӗлтернӗ[1]. 1906 ҫулхи ҫурлан 27-мӗшӗнчи номерте Сидор Игнатьев хӑйӗн алӑ пуснӑ редакциллӗ статья вырнаҫтарнӑ, унта вулакансене номерсем тухман сӑлтавӗсене ӑнлантарнӑ тата чӑвашсене хаҫата чылайрах ҫырӑнма тата сарма чӗннӗ: «Эхер те ҫыннӑн ҫырӑнма укҫи ҫитмен пулсан, пӗрле пӗр ҫырӑнма пулать — вӗренмен ҫынсемпе ваттисем валли пӗрле вуламалла»[1].

Сидор Игнатьевӑн чи пысӑк публицистика ӗҫӗсем шутне «Патшалӑха тытса тӑмалли майсем» статья кӗрет, вӑл «Хыпар» хаҫатӑн виҫӗ номерӗнче (1906 ҫулхи юпа уйӑхӗнчи № 39, 40 тата 41) «С. И-ев» алӑ пускилӗпе тухнӑ. Ҫак ӗҫре автор Раҫҫей империйӗн йӗркисене тиркенӗ тата вӗсене улӑштармаллине тупмарланӑ[1]. Ҫав 1906 ҫултах Сидор Игнатьев чӑвашла виҫӗ уйрӑм брошюра кӑларнӑ: «Куланайпа акцизсем ҫинчен», «Патшалӑха тытса тӑмалли майсем» тата «Пурне те пӗлсе тӑмалли япаласем»[2]. Сидор Игнатьев, кайран Павел Алексеевич Алексеев тата Василий Иванович Иванов редакторлӑхӗнче хаҫатра революци теми ӑшӑннӑ: «хӑйсен, автор, материалӗсенче, уйрӑмах куҫарнинче, паллах Патшалӑх Думин ӗҫӗ ҫинчен хыпарсенче, чи-чи антибюрократи пропаганди ирттернӗ»[4].

Павел Алексеевич Алексеева издани формаллӗ панӑ хыҫҫӑн та Сидор Игнатьев ытти сотрудниксемпе пӗрле «Хыпар» хаҫата статьясем ҫырнӑ тата вырӑс пичӗтӗнчен материалсем куҫарнӑ; ҫак тапхӑрта ҫырӑнакансен шучӗ пысӑкланнӑ, чи кирлӗ материалсене редакци уйрӑм брошюра кӑларнӑ[1].

Вӗрентӳ ӗҫ-хӗлӗ

1899—1901 ҫулсенче Сидор Игнатьев Хусан кӗпернин Етӗрне уесӗнчи Аликово икӗ класлӑ училищинче вӗрентекен пулса ӗҫленӗ[1].

Хусан вӗрентекен институтне 1904 ҫулта вӗҫленӗ хыҫҫӑн Хусанта тӑрса юлнӑ; 1905/1906 вӗренӳ ҫулӗнче хулари харпӑр тӑватӑ класлӑ училищӗре вӗрентнӗ[1].

Эмиграцирен 1910 ҫулта таврӑнсан Чистополь хула училищинче вӗрентекен вырӑнне йышӑннӑ, унта франци чӗлхи урокӗсене ирттернӗ. 1914 ҫултанпа Мускав коммерци институчӗнче вӗреннӗ[1].

Обществӑлла ӗҫ-хӗлӗ

Сидор Игнатьевич Игнатьев 1906 ҫулта Хусанта социалист-революционерсен партийӗн чӑваш организацийӗн йӗркелевҫисенчен пӗри пулнӑ[3][2]. Вӑхӑт ҫыннисен каланипе, вӑл эсерсен чӑваш организацийӗн хӗҫ-пӑшал дружинине те ертсе пынӑ: «Волжский вестник» редакцийӗн секретарӗ Гавриил Фёдоров «хӗҫ-пӑшал дружини председателӗ Сидор Игнатьев, чӑваш „Хыпар“ хаҫачӗн редакторӗ» хутшӑннӑ пухӑва аса илнӗ[5].

«Хыпар» хаҫат пичетлемелли майпа Сидор Игнатьев просветитель тата общественно-политика ӗҫ-хӗлӗ ирттернӗ: хаҫат Патшалӑх Думин ӗҫӗ ҫинчен ҫырнӑ, хресчен тухӑҫӗсене пулӑшнӑ тата чиновниксене тиркенӗ[4].

Эмиграци вӗҫленсе педагогика ӗҫне таврӑнсан Сидор Игнатьевичӑн общество хастарлӑхӗ полици сӑнӑхӗпе чакарнӑ пулнӑ. 1917 ҫулта, редактор вилнӗ хыҫҫӑн та, ентешсем Етӗрне уесӗнче ӑна Пӗтӗм Раҫҫей Учредитель пухӑвӗн депутачӗ кандидачӗ пулма кӑларнӑ[1].

Ӑслӑлӑх ӗҫӗсем

Сидор Игнатьевич Игнатьев хӑйӗн ӑслӑлӑх монографийӗсем ҫырман. Унӑн пичетленнӗ еткерӗ 1906 ҫулта «Хыпар» хаҫатра вырнаҫтарнӑ публицистика ӗҫӗсенчен тӑрать — пӗрремӗш вырӑнта программӑлла «Патшалӑха тытса тӑмалли майсем» статья (хаҫатӑн виҫӗ номерӗнче тухнӑ) тата «С. И-ев» алӑ пускилӗпе редакциллӗ статьясем[1]. Ҫав ҫултах уйрӑм изданисемпе чӑвашла виҫӗ брошюра тухнӑ: «Куланайпа акцизсем ҫинчен», «Патшалӑха тытса тӑмалли майсем» тата «Пурне те пӗлсе тӑмалли япаласем»[2].

Хисепӗсем

  • Георгий хӗреҫӗн 4-мӗш степеньӗ, Пӗрремӗш Тӑнӑҫлӑх вӑрҫин фронтӗнчи уйрӑмлӑхсемшӗн[1].

Астӑвӑм

Сидор Игнатьевич Игнатьевӑн биографийӗпе ӗҫ-хӗлӗ тӗпчевҫӗ Арсений Васильевич Изоркинӑн «Чӑваш чӗрӗлӗхӗн хыпарҫисем. Виҫҫӗмӗш редактор» уйрӑм ӗҫӗнче ҫутатнӑ, вӑл 1996 ҫулхи кӑрлачӑн 10-мӗшӗнче «Хыпар» хаҫатра пичетленнӗ[1].

Сидор Игнатьев пирки материалсем Алексей Петрович Леонтьевӑн «Чӑваш хаҫачӗсен XX ӗмӗрӗн пӗрремӗш чейӗнче йӗркеленни» диссертаци тӗпчевне (Шупашкар, 2019) кӗнӗ[1], ҫавӑн пекех «Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институчӗн хыпарӗ» тата И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗн «Истори шыравӗ» журналӗн статьисенче вырӑн илнӗ[3][4].

Сидор Игнатьевич Игнатьев Тутар энциклопедийӗн «Хыпар» статьинче пӗрремӗш чӑваш хаҫачӗн редакторӗсен йышне кӗнӗ[6].

2026 ҫулта Чӑваш Республикин Етӗрне муниципаллӑ округӗнчи Игорвар ял библиотеки «Хыпар» хаҫата халалланӑ тӑван ен тӗпчев сехетӗ ирттернӗ, унта уйрӑмах «„Хыпар“ хаҫачӗн виҫҫӗмӗш редакторӗ — Игорвар ялӗнче ҫуралнӑ Сидор Игнатьевич Игнатьев» тесе палӑртнӑ[7].

Кил-йыш

Сидор Игнатьевич арӑмлӑ пулнӑ; арӑмӗ 1914 ҫулта Симбиртра пурӑннӑ, унта Сидор Игнатьевич Мускавран святки вӑхӑтӗнче килсе ҫӳренӗ[1].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28 Леонтьев Алексей Петрович. Становление чувашской периодической печати в первой четверти XX века: диссертация на соискание учёной степени кандидата исторических наук (выр.). Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова (2019). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Симулин А. М. Игнатьев Сидор Игнатьевич (выр.). Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ.
  3. ^ 1, 2, 3, 4 Леонтьев Алексей Петрович, Андреев Валерий Витальевич. Из истории газеты «Хыпар»: 1906—1907 гг. (выр.). Вестник Чувашского государственного института гуманитарных наук (2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ.
  4. ^ 1, 2, 3 Леонтьев Алексей Петрович. Обзоры и рецензии: газета «Хыпар» в 1906—1907 годах (выр.). Исторический поиск (научный журнал Чувашского государственного университета имени И. Н. Ульянова) (2021). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ.
  5. ^ Александров Геннадий Александрович. Василий Гаврилович Архангельский: штрихи биографии (выр.). Время в судьбах и документах (2019). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ.
  6. ^ Хыпар (выр.). Татарская энциклопедия TATARICA (2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ.
  7. ^ Краеведческий час «Газета „Хыпар“ — юбиляр!» (Игорварская с/б) (выр.). Централизованная библиотечная система Цивильского муниципального округа Чувашской Республики (21 кӑрлачӑн 2026). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Симулин А. М. Игнатьев Сидор Игнатьевич // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство.
  • Леонтьев А. П. «Хыпар»: минувшее и настоящее. Факты, события, личности, судьбы. — Чебоксары, 2011.
  • Леонтьев А. П. Становление чувашской периодической печати в первой четверти XX века: диссертация на соискание учёной степени кандидата исторических наук. — Чебоксары: Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова, 2019.
  • Леонтьев А. П., Андреев В. В. Из истории газеты «Хыпар»: 1906—1907 гг. // Вестник Чувашского государственного института гуманитарных наук. — 2024. — № 3.
  • Никифоров И. Н. Зарождение чувашской революционно-демократической печати. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1978.
  • Изоркин А. В. Чӑваш чӗрӗлӗхӗн хыпарҫисем. Виҫҫӗмӗш редактор (Вестники чувашского возрождения. Третий редактор) // Хыпар. — 1996. — 10 января (№ 4). — С. 3.
  • Петров К. К. Возникновение чувашской журналистики. — Чебоксары, 1971.
  • Александров Г. А. Василий Гаврилович Архангельский: штрихи биографии // Время в судьбах и документах. — 2019.

Каҫӑсем

Категорисем