Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Пучах

Пучах (лат. spica; выр. Колос) — тӑсланкӑ тӗп тӗнӗл ҫинче чечексем вырнаҫнӑ сапакаллӑ ахаль чечек пуххи. Ҫупкӑмпа танлаштарсан пучахри чечексен урисем ҫук. Ахаль пучах шӑнӑр курӑкӗн, ятрышникӑн тата ытти хӑш-пӗр ӳсентӑранӑн пур[1].

undefined

Чылай пӗрчӗллисен (ыраш, тулӑ, урпа тата ыттисем) пучахӗ кӑткӑс. Кун пек чечек пуххинче тӗп тӗнӗл ҫинче уйрӑм чечексем мар, темиҫе чечекрен тӑракан пайсем — пӗчӗк пучахсем — вырнаҫнӑ[1].

Кӑткӑс пучахӑн морфологийӗ

Пӗрчӗллӗ ӳсен-тӑрансен кӑткӑс пучахӗн тытӑмӗ иерархиллӗ. Пучахӑн тӗп тӗнӗлне туна теҫҫӗ. Туна ҫинче пӗр-пӗрин хыҫҫӑн пӗчӗк пучахсем вырнаҫнӑ.

Пӗчӗк пучах хӑй ҫак пайсенчен тӑрать[2]:

  • Пӗчӗк пучах тӗнӗлӗ (лат. rachilla) — чечексем вырнаҫнӑ кӗске туна.
  • Пучах хупписем (лат. glumae) — пӗчӗк пучах тӗпӗнче вырнаҫнӑ хӑйне евӗр ҫулҫӑсем. Аялти тата ҫӳлти пучах хупписене палӑртаҫҫӗ.
  • Аялти чечек хуппи (лат. lemma) — чечек вырнаҫнӑ хупӑ.
  • Ҫӳлти чечек хуппи (лат. palea).
  • Лодикулӑсем (лат. lodiculae) — чечеке сарӑлма пулӑшакан пӗчӗк тӗссӗр ҫурхахсем.
  • Хылчӑк (лат. arista) — чечек е пучах хуппи ҫинчи ҫинҫе шӗвӗр отросток (ырашӑн, урпан, тулӑн чылай сорчӗн тӗл пулать).

Пӗчӗк пучах тытӑмӗн уйрӑмлӑхӗсем (хылчӑк пурри, витӗмӗ, хупписен форми) пӗрчӗллисен систематикишӗн паллӑ диагностика паллисем шутланаҫҫӗ[3].

Пучах аталанӑвӗ (органогенез)

Пӗрчӗллӗ культурӑсен пучахӗ йӗркеленесси органогенезӑн(выр.)чăв. темиҫе тапхӑрӗпе пулса иртет, вӗсем ӳсентӑран ӳссе пынипе тачӑ ҫыхӑннӑ[4]:

  1. Кӗпҫене тухни (4-5-мӗш тапхӑрсем). Пучахӑн мӑкӑрӑлчӑкӗсем йӗркеленеҫҫӗ, ку пулас пучахра миҫе пӗчӗк пучах йӗркеленессине палӑртать. Ку тапхӑрта пӗчӗк пучахсенчи чечексен хисепӗ палӑрать.
  2. Пучахланни (6-7-мӗш тапхӑрсем). Ӳсӗм конусӗн дифференциацийӗ вӗҫленет. Туна ӳсет, пучах ҫулҫӑ хуппинчен тухать.
  3. Чечекленни. Тӗрлӗ культурӑн пучахланнипе танлаштарсан тӗрлӗ вӑхӑтра пуҫланать: урпан — пучахланса ҫитиччен, тулӑн — 2–3 кунран, ырашӑн — пучахланнӑ хыҫҫӑн 8–10 кунран[4].

Пучахӑн пысӑк тухӑҫлӑхне йӗркелемелли чи пӗлтерӗшлӗ вӑхӑта кӗпҫене тухмалли фазӑн варринчен пуҫласа пучахланнин тапхӑрне палӑртаҫҫӗ, ҫак вӑхӑтра ӳсентӑран тутлӑхлӑ япаласене питӗ нумай ҫӑтать[4].

Пучах чирӗсем

Пӗрчӗллӗ культурӑсен пучахне чылай инфекци чирӗ тивме пултарать, вӗсем тыр-пул тухӑҫлӑхне чылай чакарма (30 % е ытларах та) тата тырӑ пахалӑхне япӑхлатма пултараҫҫӗ[5].

Чи анлӑ сарӑлнӑ тата пысӑк сиен кӳме пултаракан чирсем:

  • Тусанлӑ головня (тулӑн, урпан, сӗлӗн). Чир чечекленнӗ вӑхӑтра ярса илет. Пучахланнӑ фазӑра пучахӑн мӗнпур пайӗ, кӗпҫисӗр пуҫне, хура спорӑна ҫаврӑнать. Экономикӑри сиенлӗх чикки (ЭПВ) пучахланнин фазинче чирлӗ пучахсен 0,3–0,5 % ярса илет.
  • Пучах фузариозӗ. Пучах хупписем ҫинче кӗрен е хӗрлӗ-сарӑ сий пулса палӑрать. Чир ертекен микотоксинсем(выр.)чăв. кӑларать, ҫавна пула тырӑ ҫиме тата выльӑх апачӗ валли юрӑхсӑр пулса тӑрать. Тыр-пула 25–30 % таран ҫухатма пулать.
  • Пучах септориозӗ. Пучах хупписем ҫинче пикнидлӑ(выр.)чăв. тӗттӗм хӑмӑр пӑнчӑсем йӗркеленеҫҫӗ. Тырӑ вӗтӗлет. Тырӑ йӗркеленнӗ вӑхӑтра ЭПВ — чир 10 % аталанать.
  • Пучах хурални (оливка тӗслӗ кӑвакӑш). Пучах, хылчӑк тата тырӑ ҫинче оливка тӗслӗ хура ҫий евӗр палӑрать. Тыр-пула 20 % таран ҫухатма пулать[5].

Чирсемпе кӗрешмелли мелсем: сывӑ вӑрлӑхпа усӑ курни, вӑрлӑх материалне эмеллени, ҫаврӑнӑҫлӑ ака-сухапа усӑ курни тата пучахланнӑ-чечекленнӗ вӑхӑтра уйсене фунгицидсемпе сапни[5].

Генетика тата селекци

Пучах тухӑҫлӑхӗ (пӗчӗк пучахсен шучӗ, пӗрчӗсен шучӗ тата йывӑрӑшӗ) пӗрчӗллӗ культурӑсен селекцийӗн тӗп объекчӗ шутланать. Хальхи генетика тӗпчевӗсем пучах тытӑмне йӗркелекен генсене палӑртассипе ҫыхӑннӑ.

2026 ҫулта Сколковӑри ӑслӑлӑхпа технологи институчӗн(выр.)чăв. (Сколтех) ӑсчахӗсем Раҫҫейре пӗрремӗш хут тулӑ валли CRISPR-Cas генома редакцилемелли меслетпе ӑнӑҫлӑ усӑ курнӑ. Эксперимент мутаци йӗрӗсене тупма май панӑ, вӗсемпе уса курса пӗр пучах ҫинче ахаль икӗ-тӑватӑ пӗрчӗ вырӑнне улттӑ таран йӗркелеме май пур, ҫакӑ пучах тухӑҫлӑхне чылай ӳстерме пултарать[6].

Тулӑн культурӑламан тӑванӗсен (тӗслӗхрен, Triticum ispahanicum исфахан пӑрин) генетика ресурсӗсемпе усӑ курса ирттернӗ тӗпчевсем пӗлтерӗшлӗ уйрӑмлӑхсене — чир-чӗртен упранассине тата пучах тӑршшӗне вӑрӑмлатассине — культурӑлакан сортсене куҫарма май пуррине кӑтартаҫҫӗ[7].

Хуҫалӑхри пӗлтерӗшӗ

Пучах тыр-пул туса илмелли пӗрчӗллӗ культурӑсен тӗп пайӗ шутланать, ун ӑшӗнче вӑрлӑх (тырӑ) йӗркеленет. Пиҫнӗ пучах тырӑланать, унӑн йывӑрӑшӗ ӳсет те вӑл ҫӗр ҫине авӑнать. Вырмара пучахсене касса илсе тырӑ туса илмешкӗн вӗсене ҫапса тырӑ пӗрчисене пухаҫҫӗ[8].

Йӑлана кӗнӗ тӑрӑх пиҫнӗ пучах тухӑҫлӑхӑн, пуянлӑхӑн тата ял хуҫалӑх ӗҫӗн символӗ шутланать. Пучах сӑнарӗпе культурӑра, геральдикӑра тата ӳнерте анлӑн усӑ кураҫҫӗ.

Пучах геральдикӑра

Совет геральдикинче пучахпа анлӑ усӑ курнӑ. Ял хуҫалӑхӗн символӗ пулнӑ май, вӑл малтанхи социализм ҫӗршывӗсен, СССР-ӑн малтанхи союзлӑ республикисен тата вӗсен регионӗсен гербӗсене илемлетнӗ.

Гербсен пуххи

Мещовск гербӗ
Новосиль гербӗ
Могилёв кӗпӗрнин гербӗ
Калиш кӗпӗрнин гербӗ
Курманаевка районӗн гербӗ
Беттеркинден гербӗ
Колоница гербӗ

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2 Колос. Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 31-мӗшӗ.
  2. ^ . — М.: Дрофа. — ISBN 978-5-358-01214-1.
  3. ^ . — Л.: Наука.
  4. ^ 1, 2, 3 Четвертый этап органогенеза (начало выхода в трубку, Z 30). Руководство по минеральному питанию для зерновых / Группа Компаний АгроПлюс. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 31-мӗшӗ.
  5. ^ 1, 2, 3 Болезни колоса зерновых культур. Информационный листок Россельхозцентра №18/2024 (2024 ҫулхи ҫурлан 13-мӗшӗ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 31-мӗшӗ.
  6. ^ В Сколтехе впервые в России отредактировали геном пшеницы методом CRISPR. OleoScope (2026 ҫулхи пушӑн 12-мӗшӗ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 31-мӗшӗ.
  7. ^ Дружин А.Е., Сибикеев С.Н., Гультяева Е.И. и др. Triticum ispahanicum Heslot – генетический ресурс для улучшения вида T. aestivum L. Труды по прикладной ботанике, генетике и селекции (2025 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 31-мӗшӗ.
  8. ^ Колос. Толковый словарь живого великорусского языка В.И. Даля. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 31-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Гиляров М.С. (гл. ред.). Биологический энциклопедический словарь. — 2-е, исправленное. — Советская энциклопедия, 1986.
  • Коровкин О.А. Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — Дрофа, 2007. — ISBN 978-5-358-01214-1.
  • Цвелёв Н.Н. Злаки СССР. — Наука, 1976.

Каҫӑсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем