Серте
| серте | ||
|---|---|---|
 | ||
| Ӑслӑлӑх классификацийĕ | ||
|
||
| Латинла çырни | ||
| Aegopódium |
Серте (лат. Aegopódium, выр. сныть, шнитка) — сунчӑк чечеклисен ҫемьинчи нумай ҫул ӳсекен ӳсентӑран йӑхӗ.
Биологи тӗлӗшӗнчен ҫырса кӑтартни
Вӑрӑм черешкесем ҫинчи ҫулҫӑсем, икӗ хутчен виҫҫӗллӗ е виҫӗ хутлӑ. Листочкӑсем — тӑрӑхла-ҫӑмарталлӑ, хӗррисене пӑчкӑпа каснӑ.
Соцветия — зонтиксемпе сунчӑксем, обёрткӑпа обёрткӑсӑр ҫулҫӑсӑр.
Чечекӗсем вӗтӗ, шурӑ, сайра хутра ҫеҫ кӗрен. Пилӗк пус. Вӑрман шӑналӑкӗ айӗнче тӗлӗк яланхиллех чечеке лармасть.
Ҫимӗҫӗсем аяккисенчен чӑмӑртаннӑ, ҫипписем ҫип-ҫинҫе те ҫип-ҫинҫе.
Сарӑлни тата экологи
Сертен типлӑ тӗсӗ Европӑра (Норвегирен ҫурҫӗрте Корсикӑна ҫити кӑнтӑр енче тата Нидерландсенчен анӑҫра Урал тӑвӗсем таран тухӑҫра), Кавказ лешьенре, тата Азире (Турци, Вӑтам Ази) сарӑлнӑ.
Раҫҫейре — Европа пайӗнчи тата Ҫурҫӗр Кавказри, ҫаплах Тухӑҫ тата Анӑҫ Ҫӗпӗрти ахаль ӳсентӑран.
Гумуспа тата минераллӑ апатлану элеменчӗсемпе пуян тулӑхлӑ тӑпрасем ҫинче кӑна (эвтрофлӑ ӳсентӑран) юр лайӑх ӳсет.
Ельник-кисличниксенче пуян чӗрӗ суглинкӑсемпе шӳрпесем ҫинче кислицӑпа, майникпе, упасаррисемпе пӗрле ӳсет.
Вӑрман шӑналӑкӗ айӗнче ҫуркунне, йывӑҫ ярӑмӗн ҫулҫисем сарӑличчен, физиологи тӗлӗшӗнчен ҫутатма юратать, ҫулла вара, хупӑннӑ шӑналӑк ҫумӗнче, — тенечӑтӑмлӑ.
Садсенчи, парксенчи тата пахчасенчи ҫум-курӑк пек час-часах тӗл пулать.
Хуҫалӑх пӗлтерӗшӗпе усӑ курни
Ҫамрӑк ҫулҫӑ серте апата юрӑхлӑ. Вӗсене яшкана, купӑста вырӑнне яшка, купӑста, окрошка, салатсем, борщсем хушаҫҫӗ, ҫавӑн пекех маринадлаҫҫӗ, тӑварлаҫҫӗ, заквашивать, типӗтеҫҫӗ те хӑйне евӗр техӗмлӗх апачӗсене пама усӑ кураҫҫӗ.
Сныть — медонослӑ ӳсентӑран.
Медицинӑра серте подагрӑна сиплеме усӑ курнӑ.
Интереслӗ фактсем
Серафим Саровский преподобный, отшельниксен улах пурнӑҫне тытса пырса, икӗ ҫул ҫурӑ ытла ыйхӑпа тӑранса пурӑннӑ.
1942—-1943 ҫулсенчи ҫуркуннепе ҫулла Мускав столовӑйӗсенче серте ҫулҫисемпе анлӑн усӑ курнӑ. Общепит ӗҫченӗсем ҫак ӳсен-тӑрана хӗл каҫмалӑх хатӗрлеме хула тулашне тухса ҫӳренӗ.
Таксономи
Сертесен йӑхӗ сунчӑк чечеклисен ҫемйине кӗрет. Кладограмма APG IV Системӑпа килӗшӳллӗн:
| ещё 6 семейств | ||||||||||||
| в род включается 12 видов | ||||||||||||
| порядок Зонтикоцветные | род Сныть | |||||||||||
| отдел Цветковые, или Покрытосеменные | семейство Зонтичные | |||||||||||
| ещё 63 порядка цветковых растений | ещё 506 родов | |||||||||||
Тĕссем
Базăсен The Plant List панăлăхĕ тăрăх, ретре мĕнпурĕ 8 тĕс[1]:
- Aegopodium alpestre Ledeb.
- Aegopodium burttii Nasir
- Aegopodium handelii H.Wolff
- Aegopodium henryi Diels
- Aegopodium kashmiricum (R.R.Stewart ex Dunn) Pimenov
- Aegopodium latifolium Turcz.
- Aegopodium podagraria L. Курăмлă тĕс[2] — Ахаль серте
- Aegopodium tadshikorum Schischk.
Серте яшки
Çуркунне, какай пĕтсен, купăста вăхăчĕ иртсен, ял çынни серте яшки çине куçнă. Чăвашсен чи юратнă, хăнăхнă апачĕсенчен пĕри пулнă вăл. Ăна кугакайпа та /юлнă пулсан/, хăй хальлĕн типĕлле çĕр улмипе кăна та пĕçернĕ.
Ун пек чух пиçес умĕн хурана çăмарта лăкаса янă. Сĕтел çине антарса лартсан яшкана хăймапа "сăн" кĕртнĕ, симĕс сухан тураса янă. Хăш-пĕри уйран юрнипех çырлахнă.
Çак вăхăтран пуçласа хресчен çăвĕпех курăк яшки çинĕ.[3]
Çăлкуçĕсем
- ^ Aegopodium (англ.). The Plant List. Version 1.1. (2013). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
- ^ NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Aegopodium L.(акăлч.) (2009 çулхи чӳкӗн 9-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
- ^ Ялти чăваш ĕлĕк мĕн çинĕ? (chuvash.org)
Вуламалли
- Aegopodium Podagraria // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
- Дикие съедобные растения / Под ред. акад. В. А. Келлера; АН СССР; Моск. ботан. сад и Ин-т истории матер. культуры им. Н. Я. Марра. — М.: б. и., 1941. — С. 16. — 40 с.
- Губанов И. А. и др. 946. Aegopodium podagraria L. — Сныть обыкновенная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 609. — ISBN 9-87317-128-9.
Каҫӑсем
.svg){kind=small} |
Ку — ҫырса пӗтермен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе е хушса проекта пулăшма пултаратăр. Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |