Смолино ҫӗр хӑвӑлӗ

Пӗрремӗш хут ҫӗр хӑвӑлне сӑнласа кӑтартни тата картинӑлани 1895 ҫулта «УОЛЕВ ҫырӑвӗсенче» — XV-мӗш том, 1-мӗш кӑларӑм — пичетленсе тухнӑ. Ӗҫе Урал таврапӗлӳҫи Василий Григорьевич Олесов ирттернӗ, ҫӗр хӑвӑлне 1852,1858 тата 1890 ҫулсенче ҫӳренӗ. Анчах та вӑл тунӑ план тӗрӗс мар пулнӑ, ҫавӑн пекех вертикаллӗ проекци пулман. Урал педагогика университечӗн Свердловск спелеосекцийӗ 1962 ҫулта тепӗр хут ӳкерӗннӗ. Малтанхи плана тӗпе хурса анлӑлатнӑ.

Ҫӗр хӑвӑлӗн таврашӗнче акшар чулӗсенче чылай «суя кӗмелли» пур. Ҫӗр хӑвӑлне кӗмелли вырӑн тӗпӗн шайӗнчен 12 метр ҫӳллӗшӗнче вырнаҫнӑ. Ҫак шайра ҫӳлтен тата айккипе акшар чулӗпе витнӗ пысӑках мар лаптӑк йӗркеленӗ. Тарӑнлӑхра вертикаль ҫурӑкӗ пур, вӑл ҫӗр хӑвӑлне кӗмелли вырӑн шутланать те. Кӗмелли шӑтӑк ансӑр, анчах та темиҫе метртан сарӑлса каять те тулли ӳсме май парать. Кӗмелли ҫӗртен вунӑ метрта сылтӑм енче лутра хушӑк пур. Вӑл ҫӗр хӑвӑлӗн кӑнтӑр енчи пайне — виҫӗ хутлӑ юплӗ юпана илсе каять. Ҫӗр хӑвӑлӗн ку пайӗ типӗ тата ытти пайӗнчен 1,5—2° ӑшӑрах. Кӗмелли ҫӗртен 25-мӗш метрта 25х7 метр калӑпӑшлӑ тата 3—4 метр ҫӳллӗш «Мӑн келья» грот вырнаҫнӑ.

«Большая келья» гротран ҫурҫӗр еннелле (сулахаялла) икӗ явап каяҫҫӗ. Пӗрремӗш юхӑмӗ «Ҫул тамӑкри» ятпа ҫӳрет, вӑл ансӑр горизонталь пӑрӑхӗ пулса тӑрать. Ҫак ҫулпа пынӑ чухне унӑн тайлӑкӗ майӗпен пысӑкланса 45° анаталла ҫитет. Ҫул пӗр метр таран диаметрлӑ ансӑр пӑрӑха куҫать. Мӑрье стенисем яп-яка та таса. Кун пек формӑна ҫурхи эрешменсем палӑртнӑ, вӗсем шӑвараҫҫӗ. Мӑрье тӑмран, вак чулран купаласа тунӑ тӑпрапа вӗҫленет. Пӑрӑхӑн вӑта пайӗнчен горизонталь ҫулне ответлени чакса пырать. Ку лаптӑк пластсен хушшинчи ҫурӑкра пысӑках мар гротпа вӗҫленет, ун тӗпӗнче те тӑм каяшӗсем пур.

Мӑн кельи__ ҫурҫӗр-тухӑҫ еннелле Сулахай утти вырнаҫнӑ, унӑн тӑсӑлӑвӗ 45 метра ҫитет. Тухӑҫ енче (тӳррӗн) «Пысӑк кельисенчен» грот вырнаҫнӑ. Ку ҫӗр хӑвӑлӗн пысӑкӑшӗпе иккӗмӗш грочӗ. Урлӑшра 10 метра ҫитет. Малалла ку енӗпе «Алтарь» грот вырнаҫнӑ. Вӑл ҫаврака периметрлӑ, купол евӗрлӗ маччаллӑ зал пулса тӑрать. Малалла, хӗвеланӑҫнелле тӑмлӑ ҫӑл илсе каять. Вӑл майӗпен ансӑрланать те иртсе кайма ҫук пулса тӑрать. Кӗмелли шайри ҫӳллӗш куҫӑмӗ 32 метра ҫитет.

Ҫӗр хӑвӑлӗн ытларах пайӗ типӗ, унӑн ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ пайӗнче кӑна пӗчӗк уҫӑ пур. Темиҫе ҫӗрте тумлам палӑртаҫҫӗ. Ҫӗр хӑвӑлӗн урайне тӑм витнӗ. Сывлӑш температури пӗрмай тата 4—5,5° танлашать.

Ҫӗр хӑвӑлӗнче ҫынсем тумалли йӗрсем сыхланса юлнӑ: хӑш-пӗр ҫӗрте картлашкасене хӑйраса якатнӑ, чул купаламалли подпоркӑсем вырнаҫтарнӑ. 1890-мӗш ҫулсенче ҫӗр хӑвӑлне мӑнахсем хатӗрленине ӗнентерекен свидетельствӑсем пур. Ҫакна усӑ курса гротсен ячӗсем калаҫҫӗ. Олесовӑн пӗрремӗш отчётӗнчен паянхи кунчченех ҫӗр хӑвӑлӗ уйрӑм улшӑнусемсӗр сыхланса юлнӑ. Олесов хӑйӗн отчетӗнче ҫырнӑ ҫӗр хӑвӑлӗн вӗҫӗнче ҫиелтен уҫҫӑн ҫыхӑннине ҫирӗплетни ҫук.

1889 ҫулта ҫапла ҫырса кӑтартнӑ «Екатеринбург эрни» хаҫатра хӑйӗн Смолин ҫӗр хӑвӑлне ҫӳрени:

Ҫӗр хӑвӑлӗ вырӑнти фольклорта — «Бурканпа Смолин ҫӗр хӑвӑлӗ ҫинчен хывнӑ юмах» — кӳлепеллӗ.

XX ӗмӗр варриччен ҫӗр хӑвӑлӗнче Европӑри чи пысӑк ҫара ҫерҫисен колонийӗ (шыв каҫалӑкӗ) — Смолин ҫӗр хӑвӑлӗн тӗп палли — пурӑннӑ. В. Г. Олесов палӑртнӑ тӑрӑх, хӗл каҫма вун-вун пин чӗрчун юлнӑ. XX ӗмӗр варринчен пуҫласа лару-тӑру улшӑннӑ: ҫӗр хӑвӑлне ҫӳрекенсем чылай ӳсни популяцие пӗчӗклетме пулӑшнӑ. В. Н. Большаков пӗлтернӗ тӑрӑх, 1960 ҫул вӗҫӗнчен пуҫласа 1961 ҫулхи ака уйӑхӗччен кӑна хӗллехи особей шучӗ ултӑ хута яхӑн чакнӑ. Урал ту институчӗн студенчӗсем, 1974 ҫулхи хӗлле ҫӗр хӑвӑлне ҫӳренӗскерсем, унта пурӗ 15 чӗрчун шутласа кӑларнӑ. Популяци чакнин тӗп сӑлтавӗ туристсем шутланаҫҫӗ, вӗсем чӗрчунсене вӑратаҫҫӗ е илсе каяҫҫӗ.

2004 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗнче Смолин ҫӗр хӑвӑлӗ патӗнче Пуҫ таймалли хӗрес хӑпартнӑ, унӑн ҫӳллӗшӗ 2,5 метрпа танлашнӑ.