Чукун ҫул ҫарӗсен кунӗ
Раҫҫей Федерацийӗн Чукун ҫул ҫарӗсен кунӗ — Раҫҫей Федерацийӗн Хӗҫпӑшаллӑ Вӑйӗсенчи астӑвӑм кунӗ, ӑна Чукун ҫул ҫарӗсенчи ҫар ҫыннисен (ҫав шутра запасри ҫар тивӗҫлисен), ҫавӑн пекех граждансен персоналӗн ӗҫтешсемпе уйрӑмсенчи служащисен профессионаллӑ тӳпине хисеплеме ҫирӗплетнӗ[1].
Уяв кунӗ — ҫурлан 6-мӗшӗ. Вӑл куҫмасть, кашни ҫулах пӗр куна лекет[1][2]. Ку куна суйласа илни Санкт-Петербургпа Мускав хушшинчи чукун ҫула хуралланӑ тата техника енӗпе пӑхса тӑнӑ пӗрремӗш ҫар формированийӗсем йӗркеленнипе ҫыхӑннӑ[3].
Историйӗ
Тӑван ҫӗршыври чукун ҫул ҫарӗсем XIX ӗмӗр варринчи ҫарпа рабочисен уйрӑмӗсенчен пуҫласа хӗҫпӑшаллӑ вӑйсене тивӗҫтерекен тытӑмӑн хӑй тӗллӗн ӗҫлекен пайӗ пуличченхи ҫула тухнӑ, вӗсен профессионаллӑ уявӗн кунӗ вара патшалӑх тытӑмӗ улшӑннӑ май улшӑнса пынӑ.
Ҫарпа чукун ҫул формированийӗсем йӗркеленни
Ҫарӑн историйӗ 1851 ҫулхи ҫурлан 6 (18)-мӗшӗнчен пуҫланать тесе шутлаҫҫӗ: ҫак кун I Николай Санкт-Петербургпа Мускав хушшинчи чукун ҫула тытса тӑракан йыш пирки Положенине ҫирӗплетнӗ, ун чухне ку ҫула тӑвас ӗҫсем вӗҫленсе пынӑ[1]. Ҫак документа кура магистрале хураллакан тата унпа усӑ куракан ятарлӑ тӗллевлӗ пӗрремӗш ҫар пайӗсем йӗркеленнӗ — уйрӑм 14 ҫарпа рабочисен роти, ҫавӑн пекех кондукторсен икӗ роти тата телеграфӑн пӗр роти. Вӗсен йышӗнче 4340 ҫын патнелле службӑра тӑнӑ. Подразделенисен ҫула хуралламалла, ҫавӑн пекех чукун ҫул полотноне, кӗперсене тата каҫӑсене юрӑхлӑ тытмалла пулнӑ[1].
Кун пек ҫар пайӗсемпе усӑ курассине право енчен йӗркелесе тӑрасси малалла та аталаннӑ: 1866 ҫулта Раҫҫей империйӗнче ҫапӑҫу пыракан зонӑра ҫарпа ҫул командисен ӗҫ йӗркине палӑртакан документ хатӗрленӗ[4]. Чукун ҫул ҫарӗсенчи ҫар ҫыннисене пӗрремӗш хут ҫапӑҫу лару-тӑрӑвӗнче 1877—1878 ҫулсенчи вырӑссемпе турккӑсен вӑрҫи вӑхӑтӗнче тӗрӗсленӗ[4]. Вӗсен ӗҫ калӑпӑшӗ 1914—1918 ҫулсенчи Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче чылай ӳснӗ: ҫар вӑйӗпе анлӑ колеяллӑ 300 км патнелле лини тата 4000 км таран ансӑр колеяллӑ ҫул хывнӑ[4].
Совет тапхӑрӗ
СССР чукун ҫул ҫарӗсене йӗркелемелли никӗс вырӑнӗнче Совет Республикин пур хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсен Тӗп командующийӗн 1918 ҫулхи юпан 5-мӗшӗнче кӑларнӑ 41-мӗш приказӗ пулнӑ[4]. Шӑпах ҫак куна совет ҫулӗсенче чукун ҫул ҫарӗсенчи ҫар ҫыннисен профессионаллӑ уявӗн кунӗ пек ҫирӗплетсе хӑварнӑ[4].
Уява Раҫҫей Федерацийӗнче ҫирӗплетни
Хальхи Раҫҫейре уяв Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн 1996 ҫулхи утӑн 19-мӗшӗнче кӑларнӑ 1040-мӗш «Раҫҫей Федерацийӗн Чукун ҫул ҫарӗсен Кунне ҫирӗплетесси пирки» хушӑвӗпе йӗркеленӗ, вӑл астӑвӑм кунне ҫурлан 6-мӗшӗнчи кунпа ҫыхӑнтарнӑ[1][5]. Каярахпа ҫак акта улшӑнусем кӗртнӗ: унпа 2005 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗнчи 918-мӗш хушу редакцийӗнче усӑ курнӑ[5].
Малалла уявӑн право никӗсӗ Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн 2006 ҫулхи ҫӑвӑн 31-мӗшӗнче кӑларнӑ 549-мӗш «Раҫҫей Федерацийӗн Хӗҫпӑшаллӑ Вӑйӗсенче профессионаллӑ уявсемпе астӑвӑм кунӗсене ҫирӗплетесси пирки» хушӑвӗ пулса тӑнӑ, ӑна йышӑннӑ хыҫҫӑн 1040-мӗш хушу хӑйӗн вӑйне ҫухатнӑ[6][2].
Тӗллевӗсем тата Хӗҫпӑшаллӑ вӑйсен тытӑмӗнчи вырӑнӗ
Чукун ҫул ҫарӗсем ятарлӑ ҫарсен йышне кӗреҫҫӗ. Вӗсен тӗллевӗсен шутне чукун ҫул линисене тӑвасси тата юсаса ҫӗнетесси, вӗсемпе усӑ курасси, техника енчен хӳтӗлесси, кирлӗ пулсан вара — ҫар тӗллевлӗ турттарусем валли усӑ куракан ҫулсене пӳлесси кӗрет[7][8]. Йӗркелӳ енчен ҫарсем Раҫҫей Федерацийӗн Хӗҫпӑшаллӑ Вӑйӗсен материалпа техника тивӗҫтерӗвӗн тытӑмне кӗреҫҫӗ; 2024 ҫулхи хаклав тӑрӑх вӗсенче 30 пин ҫын патнелле службӑра тӑнӑ[1].
Уявлани
Ку куна ҫарсен пайӗсемпе пӗрлешӗвӗсенче уявланӑ чухне пайӑр йыша ҫар йӗркипе тӑратаҫҫӗ, патшалӑх тата ведомство наградисене параҫҫӗ, ҫавӑн пекех концертсемпе пӗлӳ паракан мероприятисем ирттереҫҫӗ. Чукун ҫул ӗҫченӗн кунӗ ҫурлан пӗрремӗш вырсарникунне лекнӗрен, хӑш-пӗр ҫулсенче ку икӗ датӑна пӗр кунта уявлаҫҫӗ[9].
| Пулӑм | Кун | Ҫӑлкуҫ |
|---|---|---|
| Пӗрремӗш ҫар-чукун ҫул формированийӗсем йӗркеленни | 1851 ҫулхи ҫурлан 6 (18)-мӗшӗ | [3] |
| СССР Чукун ҫул ҫарӗсене туса хуни | 1918 ҫулхи юпан 5-мӗшӗ | [4] |
| Раҫҫей Федерацийӗнче уява пӗрремӗш хут ҫирӗплетни | 1996 ҫулхи утӑн 19-мӗшӗ, 1040-мӗш хушу | [5] |
| Вӑйри нормативлӑ акт | 2006 ҫулхи ҫӑвӑн 31-мӗшӗ, 549-мӗш хушу | [6] |
| Уяв кунӗ | ҫурлан 6-мӗшӗ (кашни ҫулах) | [1] |
Ӑнлантарусем
- ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 День железнодорожных войск РФ (выр.). РИА Новости (6 ҫурлан 2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
- ^ 1, 2 День железнодорожных войск (выр.). Министерство образования и науки Челябинской области. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
- ^ 1, 2 В Вооружённых Силах России отмечается День Железнодорожных войск (выр.). Министерство обороны Российской Федерации (6 ҫурлан 2013). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
- ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 6 августа — День железнодорожных войск Российской Федерации (выр.). Бренды России. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
- ^ 1, 2, 3 Указ Президента Российской Федерации от 19 июля 1996 года № 1040 «Об установлении Дня Железнодорожных войск Российской Федерации» (в редакции Указа от 3 августа 2005 года № 918) (выр.). Контур.Норматив (19 утӑн 1996). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
- ^ 1, 2 Указ Президента Российской Федерации от 31 мая 2006 года № 549 «Об установлении профессиональных праздников и памятных дней в Вооружённых Силах Российской Федерации» (выр.). Российская газета (3 ҫӗртмен 2006). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
- ^ 6 августа — День железнодорожных войск России (выр.). Институт развития железнодорожного строительства (5 ҫурлан 2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
- ^ 6 августа — День железнодорожных войск (выр.). Защитники Отечества. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
- ^ Защита на рельсах: отмечаем двойной праздник — День железнодорожных войск и День железнодорожника (выр.). Life.ru (5 ҫурлан 2023). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 3-мӗшӗ.
Вуламалли
- Раҫҫей Федераци Президенчӗн 1996 ҫулхи утӑн 19-мӗшӗнче алӑ пуснӑ 1040№ «Об установлении Дня Железнодорожных войск Российской Федерации» хушӑвӗ (Собрание законодательства Российской Федерации, 1996, № 30, ст. 3606)
- Раҫҫей Федераци Президенчӗн 2006 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 31-мӗшӗнче алӑ пуснӑ 549 № «Об установлении профессиональных праздников и памятных дней в Вооруженных Силах Российской Федерации» хушӑвӗ.