Шыв

Йӗркеллӗ условисенче шыв шӗвекрех тӑрать, ун чухне ытти элементсен аналогиллӗ водород пӗрлешӗвӗсем газсем (HS, CH, HF) пулаҫҫӗ. Водород атомӗсене кислород атомӗсемпе пӗрлештернӗ, 104,45° (10°-27′) кӗтес туса хунӑ. Водород атомӗсен электроотрицательствисем тата кислород нумай пулнӑран электронлӑ пӗлӗтсене кислород еннелле вӑйлӑ хутӑштарнӑ. Ҫак сӑлтава пула шыв молекули пысӑк диполь саманчӗ (p = 1,84 Д, синиль йӳҫекӗпе диметилсульфоксид ҫеҫ парӑнать).

Шывӑн кашни молекули тӑватӑ водородлӑ ҫыхӑнӑва ҫити йӗркеленет — вӗсенчен иккӗшне кислород атомӗ тата иккӗшне — водород атомӗсем — туса хурать^[7].

Водород ҫыхӑнӑвӗсен шучӗ тата вӗсен юпленнӗ тытӑмӗ шыв вӗресе тӑнин пысӑк температурине тата унӑн пӑравӗренӳ удел ӑшшине палӑртать. Шыв ҫыхӑнӑвӗсем пулман пулсан, шыв Менделеев таблицинчи кислород вырӑнне тата элементсен кислороди (кӳкӗрт, селена, теллура) вӗресе тӑракан температурине тӗпе хурса 8°.

Хытӑ тӑрӑма куҫсан шыв молекулисем йӗркеленеҫҫӗ, кун пек чухне молекулӑсем хушшинчи пушӑлӑх пысӑкланать, шывӑн пӗтӗмӗшле тачӑлӑхӗ ӳкет, ҫакӑ вара пӑр фазинчи шыв сахаллине (пысӑкрах калӑпӑшне) ӑнлантарса парать. Пӑслансан, пачах урӑхла, водород ҫыхӑнӑвӗсем пурте татӑлаҫҫӗ. Ҫыхӑну татӑлни нумай энерги ыйтать, ҫавӑнпа шывӑн ытти шӗвексемпе хытӑ япаласен хушшинчи чи пысӑк удел ӑшлӑхӗ. Пӗр литр шыва пӗр градус таран ӑшӑтма 4,1868 кДж энерги тӑкакламалла. Ҫак уйрӑмлӑха пула шывпа час-часах ӑшӑ тытакан пек усӑ кураҫҫӗ.

Пысӑк удел ӑшӑ панисӗр пуҫне шыв та шӑранчӑкӑн удел ӑшши (333,55 кДж/кг 0°° C) тата паровӗренӳ (2250 кДж/кг) пысӑк пӗлтерӗшлӗ.

Шывӑн тӗрлӗ изотоп модификацисен физика пахалӑхӗсем тӗрлӗ температурӑра:^[8]:

Шывӑн пысӑк ҫыхӑнӑвӗ водородлӑ ҫыхӑнусем шыв молекулӗсене тӗрлӗ хӑвӑртлӑхпа куҫма чӑрмантарнипе сӑлтавланнӑ.

Шыв электро диполь саманчӗллӗ молекулӑсемлӗ япаласене лайӑх ирӗлтерекенӗ шутланать. Ирӗлекен япалалӑхӑн молекулине ирӗлтернӗ чухне шыв молекулӗсемпе хупӑрланать, ҫитменнине тата ирӗлекен япалалӑхӑн молекулин лайӑх авӑрланӑ лаптӑкӗсем кислород атомӗсене, хирӗҫлесе авӑрланисене — водород атомӗсене — илӗртеҫҫӗ. Шыв молекули калӑпӑшӗпе пӗчӗк пулнӑран шыв молекулисем кашни ирӗлекен япалан молекулине нумай хупӑрласа илме пултараҫҫӗ.

Ҫак шыв хӑйевӗрлӗхӗ чӗрӗ чунсемшӗн пӗлтерӗшлӗ. Чӗрӗ клеткӑра тата клеткӑсем хушшинчи уҫлӑхра шыври тӗрлӗ япаласен ирӗлчӗкӗсем пӗр-пӗринпе ҫыхӑнса тӑраҫҫӗ^[9]. Шыв Ҫӗр ҫинчи чӗрӗ чунсене кӑларса ямасӑр пурне те пурӑнма кирлӗ.

Шывӑн ҫиелти электричество потенциалӗ япӑх.

Таса шыв — паха изолятор. Йӗркеллӗ условисенче шыв ионсем тата протонсен концентрацийӗ (тӗрӗсрех каласан, H3O+ гидроксони ионӗсем) тата гидроксиллӗ ионсен OH− моль/л вӑйсӑр диссоциациленнӗ. Анчах шыв — лайӑх ирӗлекен, унта практикӑра яланах вӑл е ку япалалӑхсем ирӗлнӗ, тӗслӗхрен, тӑвар, урӑхла каласан, ирӗлтернӗ. ре урӑх лайӑх тата япӑх ионсем пур. Ҫавӑнпа ахаль шыв электричество токне лайӑх ирттерет. Шывӑн электропроводлӑхӗ тӑрӑх унӑн тасалӑхне палӑртма пулать.

Шывӑн оптика диапазонӗнче n1,33 хуҫӑлӑх кӑтартӑвӗ пур. Молекулӑсен дипольлӗ пысӑк самантне пула шыв микрохумлӑ пайӑркасене те ҫӑтать, микрохумлӑ кӑмакара апат-ҫимӗҫ ӑшӑтнине сӑлтавлать.

Тӑрӑмӗпе уйӑрса илеҫҫӗ:

• «хытӑ» — пӑр
• «шӗвек» — шыв
• «газ евӗрлӗ» — шыв пӑсӗ

Йӗркеллӗ атмосфера пусӑмӗ пулсан (760 мм рт. ст., шыв температурӑра хытӑ тӑрӑма куҫать те вӗреме кӗрет (шыв пӑсӗ пулса тӑрать) температурӑра (пӗлтерӗшӗсене пӑр ирӗлнин тата шыв вӗресе тӑнин температури тесе суйласа илнӗ) температура шкалине тунӑ чухне вӗреме кӗрет. Пусӑма чакарсан ирӗлӳ (плавлени) температури майӗпен ӳсет, шыв вӗрекен температура — ӳкет. Пуссан (0,006 яхӑн атм) вӗресе шӑранас температура пӗр килет те ҫавӑн пек пусӑмпа температура виҫӗ шыв пӑнчи теҫҫӗ. Лутрарах пуссан шыв шӗвек тӑрӑмра пулаймасть, пӑр та тӳрремӗнех пӑс пулса тӑрать. Пӑр хӑваламалли (сублимаци) температури пусӑма чакарса ӳкет. Пысӑк пусӑм чухне пӳлӗмлинчен ҫӳлерех шӑранакан температурӑллӑ пӑр модификацийӗсем пур.

Пусӑм ӳснӗҫемӗн шыв вӗресе тӑнин температури ӳсет:

Пусӑм ӳссен тутӑ шыв пӑрӑхӗн тачӑлӑхӗ вӗресе тӑракан пӑнчӑра та ӳсет, шӗвӗ шыв — ӳкет. Температурӑра тата пусӑмра (218 атм) шыв критикӑлла пӑнчӑ иртет. Ҫак пӑнчӑра шӗвек тата газ евӗрлӗ шывӑн тачӑлӑхӗ тата ытти пахалӑхӗсем пӗр килеҫҫӗ. Ытларах пуссан и/е температура шӗвӗ шывпа шыв пӑсӗ хушшинчи уйрӑмлӑх ҫухалать. Ҫакӑн пек агрегатлӑ тӑрӑма «сверхкритическая жидкостьки» теҫҫӗ.

Шывӗ метастабильлӗ тӑрӑмра пулма пултарать — тутӑ пӑс, ӑшӑтнӑ шӗвек, сивӗннӗ шӗвек. Ҫак лару-тӑру чылай вӑхӑт хушши пулма пултарать, анчах та вӗсем ҫирӗп мар, тӗреклӗрех фазӑпа перӗнсен куҫӑмсем пулса иртеҫҫӗ. Тӗслӗхрен, таса савӑтри таса шыва сивӗтсе сивӗтнӗ шӗвеке илме пулать, анчах кристаллизаци центрӗ тухсан шӗвӗ шыв хӑвӑрт пӑр пулса каять.

Ҫавӑн пекех шыв икӗ тӗрлӗ шӗвек евӗр пулма пултарать («иккӗмӗш водави» температурӑра яхӑн тата пин атмосфера пусӑмӗнче сиксе тухать), вӗсем хӑш-пӗр условисенче пӗр-пӗринпе хутӑшса та каймаҫҫӗ; гипотезӑна, шыв икӗ тӗрлӗ шӗвек тӑрӑмра пулма пултарать тесе, 30 ҫула яхӑн каялла компьютер моделийӗн кӑтартӑвӗсене тӗпе хурса сӗннӗ. тата экспериментла 2020 ҫ. кӑна тӗрӗсленӗ.

Ӑшӑлӑх кӑтартӑвӗ

Ҫак даннӑйсене эмпирикӑлла формулӑпа аппроксимӑлама пулать:

${\displaystyle C_{p}\left(t\right)=4219{,}7+0{,}009356\cdot t^{2}-9{,}2788\cdot {\sqrt {t}};\ \ (0\leq t\leq 100\ ^{\text{o}}{\text{C}})}$^[11].

Статическая (для постоянного электростатического поле) диэлектрическая провицаемость воды \-varepsilon при разной абсолютного температуре T при давлении 1 бар в диапазоне температура-13 … 100 °. C эмпирикӑлла формулӑпа палӑрать: ${\displaystyle \varepsilon }$ при разной абсолютной температуре ${\displaystyle T}$ при давлении 1 бар в диапазоне температур −13…100 °C выражается эмпирической формулой^[13]:

${\displaystyle \varepsilon (T)=253{,}0390655-0,810393675889\cdot T+0{,}000753946922643\cdot T^{2};}$

${\displaystyle P=1~bar;\quad 260~K\leq T\leq 373{,}15~K.}$

Ҫак формулӑпа шутлав кӑтартӑвӗсем:^[14]:

T, K	260	273	283	293	298	303	313	323	333	343	353	363	373
${\displaystyle t^{\circ }C}$	-13	0	10	20	25	30	40	50	60	70	80	90	100
${\displaystyle \varepsilon }$	93,41	87,99	84,08	80,32	78,5	76,71	73,25	69,94	66,78	63,78	60,92	58,21	55,66

Вӗсене витӗр курӑнакан шыв тӑрӑх хаклаҫҫӗ, вӑл вара, хӑй енчен, шыв витӗр тухакан пайӑрка хумӗн вӑрӑмӑшӗнчен килет. Ҫутӑн сарӑ тата хӗрлӗ компоненчӗсене ҫӑтнипе шыв кӑвакрах тӗслӗ пулать. Шывӗ куҫа курӑнакан ҫутӑшӑн кӑна тӑрӑ тата инфрахӗрлӗ пайӑрка хытах ҫӑтать, ҫавӑнпа та инфрахӗрлӗ сӑнӳкерчӗксенче шыв ҫийӗ яланах хура пулать. Ультрафиолет пайӑркисем шыв урлӑ ҫӑмӑллӑнах иртеҫҫӗ, ҫавӑнпа ӳсен-тӑран организмӗсем шыв хулӑнӑшӗнче тата шыв-шур тӗпӗнче аталанма пултараҫҫӗ, инфрахӗрлӗ пайӑркасем ҫиелти сие кӑна витеҫҫӗ. Шыв хӗвел пайӑркисен 5 % палӑрать, ҫав вӑхӑтрах юр — 85 % яхӑн. Океан пӑрӗ айне хӗвел ҫутин 2 % ҫеҫ кӗрет.

Кислород та, водород та ҫутҫанталӑкри тата искусствӑлла изотопсем пур. Молекулӑна кӗрекен водород изотопӗсен тӗсне кура ҫак шыв тӗсӗсене уйӑраҫҫӗ:

• ҫӑмӑл шыв (ҫынсене хӑнӑхнӑ шывӑн тӗп пайӗ) H2O;
• йывӑр шыв (дейтерий) D2O;
• вышкайсӑр йывӑр шыв (тритий) T2O;
• тритий-дейтерий шывӗ TDO;
• тритий-протий шывӗ THO;
• дейтерий-протий шывӗ DHO.

Юлашки виҫӗ тӗсӗ пулма пултарать, мӗншӗн тесен шыв молекули икӗ атом водород. Протий — водородӑн чи ҫӑмӑл изотопӗ, дейтерий атом масси 2,01410177а. е. м. атом масси пур, трити — чи йывӑр, атом масси 3,0160492777 а. е. м.) D2Oc = 16_шывсенчен нумайрах: вӗсен содержанийӗ, паллах, тата тонна.

Йывӑр шыв час-часах виле шывӗ шутланать пулин те, унти чӗрӗ организмсем пурӑнма пултараймаҫҫӗ, хӑш-пӗр микроорганизмсене унта пурӑнма вӗрентме пултараҫҫӗ.

Кислородӑн тӑнӑҫ изотопӗсем тӑрӑх, кислород изотопӗсем — 16O, + 178O, + 100 + — шыв молекулисен виҫҫӗ тӗрлӗ тӗсӗсем пур. Ҫапла вара изотоп йышӗпе шыв молекулисен 18 тӗрлӗхӗ пур. Чӑннипе илсен, ҫутҫанталӑк шывӗ молекулӑсен пур тӗрлӗ енӗсене те тытса тӑрать.

Шыв Ҫӗр планета ҫинче чи анлӑ сарӑлнӑ ирӗлчӗк шутланать, чылай чухне ҫӗр химин характерне, ӑслӑхсем пек, палӑртать. Химин пысӑк пайӗ, вӑл ӑслӑх пулса ҫуралсан, шӑпах шыв ирӗлчӗкӗсен хими пек пуҫланнӑ.

Шыва хӑш чухне амфолит тесе пӑхаҫҫӗ — йӳҫҫине те, никӗсне те пӗр вӑхӑтрах (катион H+ анион OH−) тӑваҫҫӗ. Шывра ют япаласем ҫуккинче гидроксид-ионсемпе водород ионӗсен (е гидроксони ионӗсем) концентрацийӗ пӗрешкел, pKa = p (1,8− 16) = 15,74.

Шыв — хими тӗлӗшӗнчен хастар япала. Вӑйлӑ поляр молекулӗсем ионсемпе молекулӑсене сольвацилеҫҫӗ, гидратсемпе кристаллогидратсем тӑваҫҫӗ. Сольволиз, сӑмахран гидролиз, чӗрӗ те чӗрӗ мар ҫутҫанталӑкра пулса иртет, хими промӑҫлӑхӗнче те анлӑ усӑ кураҫҫӗ.

Шывне илме пулать:

• Реакци пынӑ май —

${\displaystyle {\mathsf {2H_{2}O_{2}\rightarrow 2H_{2}O+O_{2}\uparrow }}}$

${\displaystyle {\mathsf {NaHCO_{3}+CH_{3}COOH\rightarrow CH_{3}COONa+H_{2}O+CO_{2}\uparrow }}}$

${\displaystyle {\mathsf {2CH_{3}COOH+CaCO_{3}\rightarrow Ca(CH_{3}COO)_{2}+H_{2}O+CO_{2}\uparrow }}}$

• Нейтрализаци реакцийӗсем пынӑ вӑхӑтра —

${\displaystyle {\mathsf {H_{2}SO_{4}+2KOH\rightarrow K_{2}SO_{4}+2H_{2}O}}}$

${\displaystyle {\mathsf {HNO_{3}+NH_{4}OH\rightarrow NH_{4}NO_{3}+H_{2}O}}}$

${\displaystyle {\mathsf {2CH_{3}COOH+Ba(OH)_{2}\rightarrow Ba(CH_{3}COO)_{2}+2H_{2}O}}}$

• Металсен оксичӗсене водородпа юсаса ҫӗнетнипе —

${\displaystyle {\mathsf {CuO+H_{2}\rightarrow Cu+H_{2}O}}}$

1902 ҫулта Фридрих Гизель ради бромидӑн шыв ирӗлчӗкне тӗпченӗ чухне молекула кислород тата молекула водород ҫине пайланать:

${\displaystyle {\mathsf {2H_{2}O\rightarrow 2H_{2}\uparrow +O_{2}\uparrow }}}$

Пӳлӗмри температурӑра шыв тимлет:

• хастар металсемпе (натри, кали, кальци, бари тата ытти те)

${\displaystyle {\mathsf {2H_{2}O+2Na\rightarrow 2NaOH+H_{2}\uparrow }}}$

• фторпа тата галоидсен хушшинчи ҫыхӑнусемпе

${\displaystyle {\mathsf {2H_{2}O+2F_{2}\rightarrow 4HF+O_{2}}}}$

${\displaystyle {\mathsf {H_{2}O+F_{2}\rightarrow HF+HOF}}}$ (при низких температурах)

${\displaystyle {\mathsf {3H_{2}O+2IF_{5}\rightarrow 5HF+HIO_{3}}}}$

${\displaystyle {\mathsf {9H_{2}O+5BrF_{3}\rightarrow 15HF+Br_{2}+3HBrO_{3}}}}$

• вӑйсӑр йӳҫекпе тата вӑйсӑр никӗслевпе йӗркеленнӗ тӑварсемпе, вӗсене тулли гидролиз чӗнсе

${\displaystyle {\mathsf {Al_{2}S_{3}+6H_{2}O\rightarrow 2Al(OH)_{3}\downarrow +3H_{2}S\uparrow }}}$

• карбон тата органикӑллӑ мар йӳҫексен ангидричӗсемпе тата галогенангидридридсемпе
• хастар металлорганика пӗрлешӗвӗсемпе (диэтилцинк, реактивсем Гриньяра, метилнатри т. ыт. те)
• карбидсемпе, нитридсемпе, фосфидсемпе, силицидсемпе, хастар металсен гидричӗсемпе (кальци, натри, лити тата ур.)
• нумай тӑварпа, гидрат туса
• борансемпе, вӑйсемпе
• кетенсемпе, углерод йӳҫменнипе
• пархатарлӑ газсен фторичӗсемпе

Ӑшӑтсан шыв тимлет:

• тимӗрпе, магнипе

${\displaystyle {\mathsf {4H_{2}O+3Fe\rightarrow Fe_{3}O_{4}+4H_{2}}}}$

• кӑварпа, метанпа

${\displaystyle {\mathsf {H_{2}O+C\rightleftarrows \ CO+H_{2}}}}$

• хӑшпӗр алкилгалогенидсемпе.

Шыв катализатор умӗнче тӳрре тухать:

• амидсемпе, карбон йӳҫекӗсен эфирӗсемпе
• ацетиленпа тата ытти алкинсемпе
• алкенсемпе
• нитрилсемпе

Шывӑн тӗп тӑрӑмӗн хум функцийӗ

Валентлӑ ҫывхарнӑ май H2O молекулӑн электронлӑ конфигурацийӗ, тӗпрен илсен,: (1a_1_ = 1_ = 1_ = 1b_2_ = 1_ = 1b_1_ = 1_ = 1_ = 2b_2_2_2__ = = 2_2_2_= = = = = = _1 = = = = Молекулӑн хупӑ хупӑ хупӑ, пӑсланман электронсем ҫук. Электронсем тӑватӑ молекулярлӑ орбиталь (МО) — кашни МО-ра икшер электрон \\' phi_ic, пӗри ҫурӑмпа \' alpha, тепри ҫурӑмпа \' beta, е 8 спин-орбиталь \\ psi. Флэтерӑн пӗртен-пӗр детерминанчӗпе кӑтартнӑ молекула хум функцийӗ, \"Psi \"тӗсӗ пур

${\displaystyle {\begin{vmatrix}\phi _{1a_{1}}(1)\alpha (1)&\phi _{1a_{1}}(1)\beta (1)&\phi _{1b_{2}}(1)\alpha (1)&...&\phi _{1b_{1}}(1)\beta (1)\\\phi _{1a_{1}}(2)\alpha (2)&\phi _{1a_{1}}(2)\beta (2)&\phi _{1b_{2}}(2)\alpha (2)&...&\phi _{1b_{1}}(2)\beta (2)\\\phi _{1a_{1}}(3)\alpha (3)&\phi _{1a_{1}}(3)\beta (3)&\phi _{1b_{2}}(3)\alpha (3)&...&\phi _{1b_{1}}(3)\beta (3)\\...&...&...&...&...\\\phi _{1a_{1}}(8)\alpha (8)&\phi _{1a_{1}}(8)\beta (8)&\phi _{b_{2}}(8)\alpha (8)&...&\phi _{1b_{1}}(8)\beta (8)\end{vmatrix}}}$

Ҫак хумлӑ функцин симметрине НП тӳрӗ хайлавӗ палӑртать, ун тӑрӑх ӗҫлӗ мӗн пур спин-орбиталь ҫӗнелет

${\displaystyle (a_{1})\otimes (a_{1})\otimes (b_{2})\otimes (b_{2})\otimes (a_{1})\otimes (a_{1})\otimes (b_{1})\otimes (b_{1}).}$

Ӳстермен НП тӳрӗ хайлавӗ хӑй ҫине хӑй НП тулли симметриллӗ пулнине тата Г тулли симметриллӗ мар представленин тӳрӗ хайлавӗ Г пулнине шута илсе ҫапла илетпӗр:

${\displaystyle \underbrace {\underbrace {a_{1}\otimes a_{1}\otimes } _{A_{1}}\underbrace {b_{2}\otimes b_{2}} _{A_{1}}\otimes \underbrace {a_{1}\otimes a_{1}} _{A_{1}}\otimes \underbrace {b_{1}\otimes b_{1}} _{A_{1}}} _{A_{1}}}$

Шывӗ — космосра калама ҫук анлӑ сарӑлнӑ япала, ҫапах та шалти пусӑмӗ пысӑк пулнӑран шыв космос вакуумӗн условийӗсенче шӗвек тӑрӑмра пурӑнаймасть, ҫавӑнпа ӑна пӑс е пӑр евӗр ҫеҫ кӑтартнӑ.

Космоса ҫын алла илессипе тата ытти планетӑсем ҫинче пурнӑҫ пуҫланса каймалли майсемпе ҫыхӑннӑ чи кирлӗ ыйтусенчен пӗри вӑл — Ҫӗр тулашӗнче шыв ҫителӗклӗ пысӑк концентраци тумалли ыйту. Хӑш-пӗр кометӑсем шыв пӑрӗнчен 50 % ытла пулни паллӑ. Тепӗр тесен, кирек мӗнле шыв хутлӑхӗ те пурӑнма юрӑхлӑ маррине те манмалла мар.

2009 ҫулхи юпан 9-мӗшӗнче НАСА LCROSS космос аппарачӗпе усӑ курса ирттернӗ уйӑх кратерне пӗрремӗш хут Ҫӗр спутникӗ ҫинче пысӑк калӑпӑшлӑ шыв пӑрӗ пуррине тӗрӗс кӑтартакан свидетельствӑсем панӑ.

Шыв Хӗвел системинче анлӑ сарӑлнӑ. Шыв (ытларах пӑр евӗр) пуррине Юпитерпа Сатурнӑн нумай спутникӗсем ҫинче ҫирӗплетнӗ: Энцеладе, Тефи, Европа, Ганимед тата ур. Шыв пур кометӑсен тата нумай астероидсен йышӗнче пур. Транснептун объектсенчен нумайӑшӗ хӑйсен шутӗнче шыв пур тесе шутлаҫҫӗ ӑсчахсем.

Пӑс евӗр шыв Хӗвел атмосферинче (йӗрсем) пур

, Меркурий атмосферисенче (3,4 %, ҫавӑн пекех Меркурий экзосфере нумай шыв тупса палӑртнӑ), Венерӑсем (0,002 %), Уйӑхсем, Марса (0,03 %), Юпитера (0,0004 %), Европа, Сатурна, Уран (йӗрсем) тата Нептуна (атмосферӑн аялти сийӗсенче тупнӑ ы).

Ҫӗр атмосферинче шыв пӑсӗ пурри ҫиелте тропиксенче 3—4 % тата Антарктидӑра 210− 5% таран чӳхенет.

Унсӑр пуҫне шыва экзопланетӑсем ҫинче тупнӑ, тӗслӗхрен HD 189733 A b, HD 209458 b тата GJ 1214 b.

Шӗвӗ шыв, паллах, планетӑсен хӑшпӗр спутникӗсен ҫийӗнче — Европӑра — Юпитер спутникӗнче — пур.

Уҫӑ типӗ ҫӗрсем ҫинче ял хуҫалӑх культурисем ҫителӗклӗ ҫитӗнтерни ирригаци валли шыв чылай тӑкаклама хистет.

Чӗрӗ ҫын кӗлетки 50 % пуҫласа 75 % таран шыв, йывӑрӑшне тата ӳсӗмне кура, пур. Этемӗн организмӗ 10 % ытла шыва ҫухатни вилӗм патне илсе ҫитерме пултарать. Тавралӑх температурипе нӳрӗклӗхне, вӑй-хал хастарлӑхне тата ыттине кура этемӗн тӗрлӗ шыв ӗҫмелле. Организма оптималлӑ майпа ӗҫлеттерме мӗн чухлӗ шыв кирли пирки нумай тавлашу пырать.

Ӗҫмелли шыв микроорганизмсемпе сиенлӗ хутӑшсенчен тасатнӑ пӗр-пӗр ҫӑлкуҫран шыв пулса тӑрать. Шыв пӑрӑхне парас умӗн ӑна ӗҫме юрӑхсӑра кӑларнине пӗр литр шыв ҫине пыршӑлӑх патакӗсен шучӗпе хаклаҫҫӗ, мӗншӗн тесен пыршӑлӑх патакӗсем анлӑ сарӑлнӑ тата антибактери хатӗрӗсем тӗлӗшпе ҫителӗклӗ ҫирӗп, пыршӑлӑх патакӗсем сахал пулсан, ытти микробсем те сахал пулаҫҫӗ. Енчен те пыршӑлӑх патакӗсем литр чухлӗ 3-рен ытла пулмасан шыв ӗҫме юрӑхлӑ шутланать.

Спортӑн нумай тӗсӗпе шыв ҫийӗнче, пӑр ҫинче, юр ҫинче тата шыв айӗнче те аппаланаҫҫӗ. Вӑл — шыв айӗнче ишесси, хоккей, кимӗ спорчӗн тӗсӗсем, биатлон, шорт-трек тата ытти те.

Шывпа йывӑҫран, пластиксенчен, текстолитран, резина обкладкӑллӑ подшипниксенчен тата ыттинчен подшипниксем сӗрмелли материал пек усӑ кураҫҫӗ. Шывпа эмульси сӗрӗмӗсенче те усӑ кураҫҫӗ^[15].

Ҫӗр ҫинче шыв пулса кайни ӑслӑх тавлашӑвӗсен япали пулса тӑрать. Хӑш-пӗр ӑсчахсем шутланӑ тӑрӑх, шыва Ҫӗр чӑмӑрӗн малтанхи стадийӗнче астероидсем е кометӑсем кӗртнӗ, тӑватӑ миллиард ҫул каялла, планета чӑмӑр евӗр йӗркеленсе ҫитсен. 2010-мӗш ҫулсенче шыв Ҫӗр мантийӗнче 2,7 миллиард ҫул каяллах тухнине палӑртнӑ^[16].

Гидрологи — ҫутҫанталӑк шывӗсене, вӗсем атмосферӑпа тата литосферӑпа хутшӑнса ӗҫленине, ҫавӑн пекех пулӑмсемпе процессене, вӗсенче юхса тӑракан (пӑсланни, шӑнни т. ыт. те) тӗпчекен ӑслӑх.

Океансенчи, тинӗссенчи, юханшывсенчи, кӳлӗсенчи, шыв управӗсенчи, шурлӑхсенчи, тӑпрари тата ҫӗр айӗнчи шывсенчи гидросферӑн мӗнпур тӗсӗсем гидрологие тӗпченӗ.

Гидрологи ҫутҫанталӑкри шывӑн ҫаврӑнӑшне, этемӗн ӗҫ-хӗлне витӗм кӳнине тата шыв объекчӗсен режимне тата уйрӑм территорисен шыв режимне тытса пынине тӗпчет; уйрӑм территорисемпе Ҫӗр валли гидрологи элеменчӗсене пӗтӗмӗшле тишкерет; шыв ресурсӗсемпе усӑ курнин тӑрӑмне тата рационаллӑ усӑ курнин прогнозне хак парать; географипе физикӑра усӑ куракан мелсемпе усӑ курать урӑх наукӑсене. Тинӗсӗн ҫак гидрологийӗсене шывра ишнӗ чухне тата ҫапӑҫусене ертсе пынӑ чухне надводнӑй карапсемпе тата шывай киммисемпе усӑ кураҫҫӗ.

Гидрологие океанологи, типҫӗр гидрологийӗ тата гидрогеологи ҫине пайлаҫҫӗ.

Океанологи океан биологине, океан химине, океан геологине, океанӑн физика океанологине тата океанпа атмосфера хутшӑнӑвне кӗрет.

Типҫӗр гидрологийӗ юханшывсен гидрологине (юханшыв гидрологине, потамологине), озероведени (лимнологи), болотоведени, гляциологи ҫине пайланать.

Гидрогеологи (авалхи грек чӗлхинче ὕδωρ - «шыв» + геологи) — Ҫӗр айӗнчи шывсен юхӑмӗсен йышне тата саккунӗсене тӗпчекен ӑслӑлӑх. Ҫавӑн пекех ҫӗр айӗнчи шывсем ту породисемпе, ҫиелти шывсемпе тата атмосферӑпа хутшӑнса ӗҫленине тӗпчеҫҫӗ.

Ҫак ӑслӑх сферине ҫӗр айӗнчи шывсен динамики, гидрогеохими, ҫӗр айӗнчи шывсен шыравӗ тата разведки, ҫаплах мелиораци тата регион гидрогеологийӗ пек ыйтусем кӗреҫҫӗ. Гидрогеологи гидрологипе тата геологипе тачӑ ҫыхӑннӑ, ҫав шутра инженери геологийӗпе, метеорологипе, геохимипе, геофизикӑпа тата Ҫӗр ҫинчен ытти наукӑпа та. Вӑл математика, физика, хими даннӑйӗсем ҫине таянса вӗсен тӗпчев меслечӗсемпе анлӑн усӑ курать.

Асӑннӑ гидрогеологисемпе, сӑмахран, шывпа тивӗҫтерес, мелиорацилес тата ҫӗр управӗсене эксплуатацилес ыйтусене татса пама усӑ кураҫҫӗ.