Бастилине илнĕ кун

1789 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 14-мӗшӗнче Францин Аслӑ революциӗ вӑхӑтӗнче Бастили карман-тӗрмине штурмпа (кайран та аркатнӑ) илнӗ. Шӑп та лӑп тепӗр ҫултан, 1790 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 14-мӗшӗнче, Марс уйӗнче патша указӗпе Наци уявӗ е Наци конфедерацийӗн уявӗ тенӗ уявсем иртнӗ — каярахпа Федераци тата Наци пӗрлӗхӗн уявӗ термин ҫирӗпленнӗ. Унта Францин пур регионӗсенчен те ҫитнӗ 100 пин ҫын (вӑл вӑхӑтра ҫӗршыври пӗтӗмӗшле халӑх шучӗ 25 миллион) таран хутшӑннӑ. Ҫак уявсенче ҫар парачӗ пулса иртнӗ, «гражданла тупа», ӗҫкӗ-ҫикӗ тата салют илсе килнӗ.

Ун хыҫҫӑн нумай вунӑҫуллӑх хушшинче утӑн 14-мӗшӗнче Францире нимӗнле расна уявсем те пулса иртмен. Патшалӑхӑн тӗп уявне авӑнӑн 22-мӗшӗнче (Франци республикин пӗлтерӗвӗ, 1793—1803), ҫурлан 15-мӗшӗнче (сӑваплӑ Наполеон кунӗ, 1806—1813), ҫӗртмен 30-мӗшӗнче (Парижри Пӗтӗм тӗнчери курава хупни, 1878) паллӑ тунӑ. Лару-тӑру XIX ӗмӗр вӗҫнелле ҫывӑхрах улшӑннӑ. 1879 ҫулхи кӑрлачӑн 5-мӗшӗнче парламент суйлавӗ иртнӗ хыҫҫӑн паллӑ мар промонархи кӑмӑл-туйӑмлӑ президент Мак-Маонӑн кӑрлачӑн 30-мӗшӗнче отставкӑна кайма тивнӗ. Ӑна улӑштарма килнӗ Жюль Греви президент Наци пухӑвӗн чылайӑшӗпе пӗрле республика хаклӑхӗсем тавра ҫӗршыва пӗрлештерес енӗпе утӑмсем тума тытӑннӑ — сӑмахран, «Марсельеза» наци гимнӗ вырӑнне йышӑннӑ. Анчах ҫӗршывӑн тӗп уявӗ валли дата суйласси ҫулталӑк ытла вӑраха тӑсӑлнӑ. 1880 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче кӑна Бенжамен Распай депутат — Франсуа-Венсан Распай паллӑ ӑсчахпа революционерӑн ывӑлӗ — 1789 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 14-мӗшӗнче датӑна сӗннӗ. Бастилие илнӗренпе ҫулталӑк ҫитни ӑна историн мухтавлӑ страници тесе шутлакан депутатсем кӑна хӗрӳллӗн пулӑшрӗҫ, ҫавӑн пекех ытти депутатсем те ӑна ним усӑсӑр юнлӑ эпизодпа шутларӗҫ. Юлашкинчен енсем компромис патне ҫитнӗ, ҫавна пула 1880 ҫулхи июлӗн 6-мӗшӗнче йышӑннӑ саккунра нимӗнле историллӗ пулӑм патне те отсылка яман. Паллах, Наци уявӗн историне Бастилие илнинчен е Федераци уявӗнчен шутлама пулать. Ҫапла вара хӑш-пӗр ют чӗлхесенче йышӑннӑ уяв ячӗ (,,,, т. ыт. те) тесе хытарса каласан, тӳрккес мар пулса тухать. . Федераци уявӗ (1796) ]]

Наци уявӗ тӗлне йӗркеленӗ тӗп мероприятисенчен пӗри ҫар парачӗ шутланать, ӑна хальхи вӑхӑтра Елисей уйӗсенче ирттереҫҫӗ. Анчах парада ирттермелли вырӑн истори тӑршшӗпе нумай хутчен улшӑннӑ. Малтанхи ҫулсенче уяв йӗркеленнӗ хыҫҫӑн тата 1914 ҫулчченех парада «смотром» тенӗ тата «Лоншаншаншара» ипподромра ирттернӗ. Пӗрремӗш Тӗнче вӑрҫи вӗҫленсен парад Елисей хирӗсене виҫӗ маршал-ҫӗнтерӳҫӗ (Жоффра, Петена тата Фоша) Триумф арки патӗнчи ҫарсене ертсе пырса куҫнӑ. Анчах 1921 ҫултанпа паллӑ мар салтакӑн Могила аркипе юнашар йӗркеленӗрен церемони улшӑннӑ. Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи вӗҫленсен, 1945 ҫулта парад Бастили лапамӗнче иртнӗ. Унтан парад ирттермелли вырӑн (ҫул-йӗрӗ те) те нумай хутчен улшӑннӑ: Бастили лаптӑкӗ, Республика тӳремӗ, Венсен авени, Елисей хирӗсем. 1980 ҫултанпа кӑна хальхи церемоние йышӑннӑ.

Утӑн 14-мӗшӗнче уявламалли программа Францири пур вырӑнсенче те, ют ҫӗршывсенче те тӗрлӗ мероприятисем ирттерет. Час-часах, уйрӑмах пысӑках мар хуласемпе ялсенче, вӗсем ӗнер каҫхине пуҫланаҫҫӗ, ҫапла вара вӗсен ҫыннисем уявсене икӗ хут — июлӗн 13-мӗшӗнче хӑйсем пурӑнакан вырӑнпа хутшӑнма, ыран пысӑк хулана кайма пултараҫҫӗ. Программа шутне час-часах чи тӗрлӗ стильпе ҫул-йӗрӗн — вырӑнти хӑйӗҫ-хӗлтен пуҫласа тӗнче ҫӑлтӑрӗсем таранах — музыка мероприятийӗсем кӗреҫҫӗ; ҫапла, 2014 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 14-мӗшӗнче иртнӗ Марс уйӗнчи классика музыкин фестивальне ҫур миллиона яхӑн ҫын хутшӑннӑ. Чылай коммунӑра халӑх уҫӑлса ҫӳренисене — пӳлӗмсенчи е уҫӑ сывлӑшри балсене — йӗркелеҫҫӗ. Балсем хушшинче Францири пушарнӑйсен балӗ тап-таса палӑрса тӑрать, унӑн йӑли ӗнтӗ ҫӗршер ҫул — вырӑнти пушар командисем йӗркелекен шоусем музыкӑпа, ташӑпа тата тӗрлӗ вӑйӑ-кулӑпа палӑрса тӑрать.

Наци уявӗн тӗп патшалӑх церемонийӗ — вӑрҫӑ парачӗсем, вӗсенчен чи асли Парижра иртет. Парад Франци Республикин президенчӗ, премьер-министр, правительство членӗсем, Сенатпа Наци пухӑвӗн председателӗсем, дипломати корпусӗ хутшӑннипе иртет. Час-часах парадра ют патшалӑхсен пӗрремӗш сӑнӗсем те пур — ҫапла, 2017 ҫулхи парадра АПШ президенчӗ Дональд Трамп тата пӗрремӗш леди Мелания Трамп пулнӑ. 1980 ҫултанпа парад Елисей хирӗсенче иртет. 9: 10 сехетре ҫарсен колоннисем хӑйсен юхӑмне Франци тӗп хулин тӗп проспекчӗпе Шарль де Голль лаптӑкӗнчен тата Килӗшӳ, Елисей керменӗ тата Лувра лаптӑк еннелле триумфлӑ аркӑран пуҫлаҫҫӗ. Парада ҫар служащийӗсем, ҫар училищисен курсанчӗсем тата граждан (полицейскисем) хутшӑнаҫҫӗ. Елисей хирӗсем тӑрӑх 4000 яхӑн ҫуран хутшӑнакан, 240 юланут, 80 мотоциклист, 460 единица урӑх техника иртет, хула ҫийӗн 60 вӗҫекен аппарат вӗҫсе иртет. Парадсене час-часах ют ҫӗршыв ҫар ҫыннисем те хутшӑнаҫҫӗ: ҫапла, 1994 ҫулта Елисей уйӗсем тӑрӑх Еврокорпус салтакӗсем маршпа ҫӳренӗ, урӑхла каласан, Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи вӗҫленсен пӗрремӗш хут нимӗҫ салтакӗсем Париж тӑрӑх марш тунӑ, ҫакӑ вара тӑвӑллӑ полемикӑна ҫуратнӑ. Парад вӑхӑтӗнче пур салтак та пӗр хӑвӑртлӑхпа маршировка тумасть: чылай ҫар чаҫӗшӗн минутра 120 утӑм ритм вырнаҫтарнӑ — «Марсельеза» тата «"Самбра-и-Маасаас полкӗ"пек маршсен темпӗ, анчах альп йӗпписемпе егерьсем минутра 130 утӑм хӑвӑртраххӑн маршировка тӑваҫҫӗ (юрӑсем). Sidi Brahim»), парада вӗҫлекен ют ҫӗршыв легионӗ вара минутра 88 утӑм хӑвӑртлӑхпа куҫать (Легионӑн «Le Boudin» гимнӗн ритмӗ). Парад кӑнтӑрла тӗлнелле вӗҫленет.