Борисов Василий Александрович

Василий Борисов 1913 ҫулхи акан 12-мӗшӗнче^[2] Гора Пневиц ялӗнче (хальхи Тверь облаҫӗнчи Калязин районӗ) ҫуралнӑ.

1926 ҫултанпа Мускав облаҫӗнчи Богородск (хальхи Ногинск) хулинче пурӑннӑ. Вӑл «Стальстрой» управленийӗнче тата Ярославльти резина комбиначӗн стройкинче арматурщик пулса ӗҫленӗ.

1933 ҫулта Борисов Саратоври авиаци техникумне вӗренсе пӗтернӗ. 1935 ҫулта вара Гражданла сывлӑш флочӗн пилочӗсен Тамбоври авиаци шкулне вӗренсе пӗтернӗ.

Авиаци шкулне пӗтерсен 1935 ҫулхи раштавӑн 3-мӗшӗнчен пуҫласа Гражданла сывлӑш флочӗн Инҫет Тухӑҫ управленийӗнче пилот пулса ӗҫленӗ. Унтан авиазвено, авиаотряд командирӗ пулнӑ. Владивосток ҫывӑхӗнчи «Вторая Речка» аэродромри вӗрентӳ отрядӗнче ӗҫленӗ. 1937 ҫулхи раштав уйӑхӗнче ӑна Петропавловск-Камчатский хулинче Камчатка авиаотрячӗн (ГСФ ИТУ 211-мӗш авиаотрячӗн) командирне лартнӑ. Камчаткӑра вӑл гидросамолётсемпе вӗҫнӗ, пӗтӗм Камчаткӑпа Чукоткӑна ҫаврӑнса тухнӑ. Инҫетри тухӑҫ тата ҫурҫӗр районсенче япаласем турттарас ӗҫсене пурнӑҫланӑ. БАМа проектламалли аэрофотосъёмка ӗҫне тунӑ. Ӑна Тинӗсҫум крайӗн райсовет депутатне суйланӑ^[3].

1941 ҫулхи утӑ уйӑхӗнче ӑна самолётсене фронта куҫармалли Аэрофлотӑн ятарлӑ ушкӑн эскадрильин командирне лартнӑ. Вӑл фронта яма ыйтса нумай хутчен рапорт ҫырнӑ. 1942 ҫулта ӑна Ӗҫ ҫыннисемпе Хресченсен Хӗрлӗ Ҫарӗн авиаци пайӗсене куҫарнӑ. 1942 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнчен пуҫласа Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин фронтӗнче ҫапӑҫнӑ. 1942 ҫулхи утӑ уйӑхӗ тӗлне Василий Борисов капитан СССР инҫет авиацийӗн 750-мӗш авиаполкӗн звенине ертсе пынӑ^[4].

1942 ҫулхи утӑ уйӑхӗ тӗлне Борисов ҫапӑҫма 80 хут вӗҫеве тухнӑ. Ку вӗҫевсенче вӑл тӑшман тылӗнчи пӗлтерӗшлӗ стратеги объекчӗсене бомбӑсемпе персе аркатнӑ^[4]. Полкра вӑл чи пӗрремӗш 100 килограмлӑ вунӑ бомба тата 500 килограмлӑ виҫӗ бомба илме пуҫланӑ. Ҫакна пӗлсен аэродрома Сергей Владимирович Ильюшин авиаконструктор ятарласа килнӗ. Вӑл самолёта пӑхса тухнӑ тата ҫак ҫӗнӗлӗхпе килӗшнӗ. Ҫак ӗҫшӗн Борисова трофей мотоциклӗпе чысланӑ^[5]. Хӗсметре пӗрле тӑракансем Борисова «тӳпе рыцарӗ» тата «Борис Патша» тенӗ^[6].

1942 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗнчи СССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн указӗпе ӑна Совет Союзӗн Паттӑрӗ ятне панӑ. Указпа килӗшӳллӗн хисеплӗ ята «Хӗрлӗ Ҫарӑн инҫет авиацийӗн пуҫлӑхри йыша Совет Союзӗн Паттӑрӗн ятне парасси ҫинчен» ятлӑ пулнӑ. Ята «нимӗҫ захватчикӗсемпе ҫапӑҫакан фронтра командовани панӑ ҫар ӗҫне тӗслӗхлӗ пурнӑҫланӑшӑн тата ҫав вӑхӑтра паттӑрлӑх кӑтартнӑшӑн» панӑ. Ӑна Ленин орденӗпе тата «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медальпе (№ 769) чысланӑ^[4][7].

1944 ҫулхи акан 5-мӗшӗнче «кӑнтӑрлахи 2 тата ҫӗрлехи 250 вӗҫӗвшӗн» Борисов гварди подполковникне иккӗмӗш хут «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медаль пама тӑратнӑ^[8], анчах ӑна иккӗмӗш Ленин орденне кӑна панӑ.

Пӗтӗм вӑрҫӑ хушшинче Борисов 286 хут вӗҫӗвӗ тухнӑ (вӗсенчен 282-шне ҫӗрле тунӑ)^[4]. Вӑл Ил-4, A-20G «Бостон» тата B-25 «Митчелл» бомбардировщиксенче вӗҫнӗ. Вӑл Берлин, Данциг, Кёнигсберг, Будапешт, Варшава, Хельсинки хулисене бомбӑсемпе аркатнӑ (пӗтӗмпе тӑшманӑн инҫетри тылне 20 хут ытла вӗҫнӗ).

1946 ҫулта Борисов гварди подполковникӗ ҫар хисепӗнче саппаса тухнӑ. Чи малтан СССР ШӖМ системинче ӗҫленӗ.

1947—1952 ҫулсенче 501-мӗш стройка ҫумӗнчи ҫӑмӑл моторлӑ авиаци отрядне ертсе пынӑ. С-2, По-2, Си-47 транспорт, Ли-2, «Боинг», Бе-25, «Бостон» йышши самолётсемпе аэрофотосъёмка тунӑ, йӗлтӗрлӗ тата кимӗллӗ шассисемпе усӑ курса тӗрлӗ япаласемпе пассажирсене турттарнӑ.

1952—1955 ҫулсенче «Дальстройӑн» сывлӑш транспорчӗн управленийӗн пуҫлӑхӗ пулнӑ. 1955—1959 ҫулсенче — Магаданри авиаци предприятийӗн пуҫлӑхӗ, 1959—1961 ҫулсенче — тӗнче шайӗнчи «Шереметьево» аэропортӑн пуҫлӑхӗ. 1961 ҫултанпа Аэрофлотӑн Полярнӑй управленийӗнче ӗҫленӗ, Ҫурҫӗр тата Кӑнтӑр полюссенчи экспедицисене хутшӑннӑ. Мускав облаҫӗнчи Лобня хулинче пурӑннӑ.

1993 ҫулхи акан 20-мӗшӗнче вилнӗ^[4]. Лобняри Киово масарӗнче пытарнӑ.

Вӑл православи тӗнне тытакан хресчен ҫемйинче ҫуралнӑ. Ашшӗ — Александр Иванович Борисов (1917 е 1919 ҫулта тиф чирӗнчен вилнӗ), амӑшӗ — Александра Ивановна Борисова (1884—1968)^[9][3]. Ҫемьере икӗ ача пулнӑ — Василий тата унӑн шӑллӗ Александр^[9].

Арӑмӗ — Антонина Ивановна Борисова (1918—2006). Вӗсем 1937 ҫулхи ҫурлан 18-мӗшӗнче Петропавловск-Камчатский хулинче паллашнӑ^[9][3]. 1940 ҫулта Юрий ывӑл ҫуралнӑ^[10].

• Совет Союзӗн Паттӑрӗн «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медалӗ (1942 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗ);
• икӗ Ленин орденӗ (1942 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗ, 1944 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ);
• икӗ Хӗрлӗ Ялав орденӗ (1942 ҫулхи пушӑн 29-мӗшӗ, 1945 ҫулхи утӑн 18-мӗшӗ);
• I степеньлӗ Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫин орденӗ (1985 ҫулхи акан 6-мӗшӗ);
• Ӗҫлӗх Хӗрлӗ Ялав орденӗ;
• СССР тава тивӗҫлӗ пилочӗ (1968);
• Лобня хулин хисеплӗ гражданинӗ^[4];
• медальсем, вӗсен шутӗнче:
  • «Ҫапӑҫура палӑрнӑшӑн»;
  • «Ленинграда хӳтӗленӗшӗн»;
  • «Мускава хӳтӗленӗшӗн»;
  • «Сталинграда хӳтӗленӗшӗн»;
  • «Тӑван Ҫӗршывӑн 1941—1945 ҫҫ. Аслӑ вӑрҫинче Германие ҫӗнтернӗшӗн»;
  • «Кёнигсберга илнӗшӗн»;
  • «Берлина илнӗшӗн»;
  • «Ӗҫ ветеранӗ».

• Унӑн ятне Лобня хулинчи 3-мӗш шкула панӑ^[11].
• Мускав облаҫӗнчи Лобня хулинчи пӗр урам В. А. Борисов ячӗпе хисепленет^[12].
• Воркута аэропорчӗн штабӗн ҫуртӗнче асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ^[12].
• Воркутари Ҫӗнтерӳ лапамӗнче мемориал плити лартнӑ^[12].
• Калязинти Ҫӗнтерӳ паркӗнчи Паттӑрсен аллейинче асӑну стели лартнӑ^[12].
• «Аэрофлот» компани тӑван ҫӗршывра туса кӑларнӑ тӑххӑрмӗш «Sukhoi Superjet 100» (борт номерӗ RA-89009) самолёта унӑн ятне халалласа «Василий Борисов» ят панӑ^[13]. Каярахпа «LIGHT» спецификациллӗ самолётсене «FULL» спецификациллисемпе улӑштарнӑ чухне ҫак ята RA-89027 борт номерлӗ самолёта панӑ^[14].
• Паттӑра асӑнса Салехардри Ҫӗнтерӳ лапамӗнче асӑну плити лартнӑ^[12].