Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи

Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи (е Аслă Аттелĕх вăрçи) (1941 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 22-мӗшӗ — 1945 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 9-мӗшӗ[1]) — Совет Союзĕн наци Германипе Европăри ӑна майлӑ ҫӗршывсене (фашистла Итали, Венгри, Румыни, Финлянди, Словаки, Хорвати) хирĕç ирӗклӗхшӗн пынă вăрçă[2][3]. Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫин (1939—1945) чи вӑрӑм та пӗлтерӗшлӗ тапхăрӗ. Хӑйӗн масштабӗпе вӑл этемлӗх историйӗнче чи пысӑк та чи нумай юн тӑкнӑ вӑрҫӑ-харҫӑ шутланать[2][4][5][6].

Нацистла Германи ертӳлӗхӗ Совет Союзне хирӗҫ вӑрҫа хатӗрленме 1940 ҫулта Франци капитуляциленӗ хыҫҫӑнах тытӑннӑ. Нимӗҫ командованийӗ туса хатӗрленӗ СССРа тапӑнса кӗмелли плана «Барбаросса» ят панӑ. Вӑл Хӗвеланӑҫ Европӑра тӗрӗсленӗ блицкриг стратегийӗ («ҫиҫӗмле вӑрҫӑ») ҫине таяннӑ, Хӗрлӗ Ҫарӑн тӗп вӑйӗсене «пӗр кӗске вӑхӑт кампанийӗпех» аркатса тӑкасси пирки шутланӑ. Унпа перлех «Ост тӗп планне» туса хатӗрленӗ, ӑна пурнӑҫа кӗртме Совет Союзне ҫӗнтернӗ хыҫҫӑнах тытӑнмалла пулнӑ. «Ост» планра совет патшалӑхне пӗтӗмпех пӗтерме, унӑн ресурсӗсемпе пуянлӑхӗсене туртса илме тата анӑҫа илсе тухма, ҫӗршывӑн территорине Урала ҫитичченех «нимӗҫлетме», вырӑнти халӑхӑн ытларах пайне пӗтерме е вӑйпа ытти вырӑнсене куҫарма палӑртнӑ[7].

1941 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗнче пӗр-пӗрне тапӑнмасси пирки алӑ пуснӑ килӗшӗве пӑсса нацистла Германипе ӑна майлӑ ҫӗршывсен ҫарӗсем вӑрҫӑ пуҫланассине пӗлтермесӗрех Совет Союзӗн территорине тапӑнса кӗнӗ[8][6].

Вӑрҫӑн пӗрремӗш тапхӑрӗнче (1941 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ — 1942 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 18-мӗшӗ) Совет Союзӗ йывӑр ҫухатусем тӳснӗ, ҫӗршывӑн анӑҫӗнчи анлӑ территорисене ҫухатнӑ тата чылай ресурссӑр тӑрса юлнӑ. Ҫапах та, Хӗрлӗ Ҫар паттӑррӑн хирӗҫ тӑнине пула, нимӗҫсен «ҫиҫӗмле вӑрҫӑ» планне путарнӑ, Мускавшӑн пынӑ ҫапӑҫура вермахт тапӑнӑвне чарса лартнӑ. Ҫапӑҫусен опычӗ тата экономикӑна кӗске хушӑра вӑрҫӑ валли хӗҫ-пӑшал тата ытти тавар кӑларасси сине куҫарни Хӗрлӗ Ҫара хӳтӗлев операцийӗсенчен тапӑну операцисене куҫма май панӑ.

Иккӗмӗш тапхӑрта (1942 ҫулхи чӳк — 1943 ҫулхи раштав) совет ҫарӗ стратегиллӗ тапӑнӑва куҫнӑ, Сталинградпа Курск патӗнче татӑклӑ ҫӗнтерӳсем тунӑ, СССР чылай территорине ирӗке кӑларнӑ, ку вара вӑрҫӑри лару-тӑру тӗпрен улшӑннине пӗлтернӗ тата Германие стратегиллӗ пуҫарулӑхсӑр хӑварнӑ.

Вӑрҫӑн виҫҫӗмӗш тапхӑрӗнче (1944 ҫулхи кӑрлач — 1945 ҫулхи ҫу) СССР пӗтӗм территорине ирӗке кӑларнӑ хыҫҫӑн, Хӗрлӗ Ҫар Тухӑҫ Европӑра тата Балканра вермахтӑн тӗп вӑйӗсене аркатса ӑнӑҫлӑ тапӑну операцисене ирттернӗ. 1945 ҫулхи ҫуркунне совет ҫарӗсем Берлина илнӗ, Германие пӗр сӑмахсӑр капитуляци ҫинчен алӑ пустарнӑ.

Вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче Совет Союзӗ антигитлерла коалици шутӗнче Германин тата Европӑри ӑна майлӑ ҫӗршывсен хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсене чи пысӑк сиен кӳнӗ, ҫапла вара вӗсене ҫӗмӗрсе тӑкнӑ ӗҫре чи пысӑк тӳпе хывнӑ[9][10][11][12][13][14]. Виҫҫӗ ҫул хушшинче (1941—1944) Совет Союзне хирӗҫ Германин мӗнпур вӑйӗсен 90 процентне яхӑн ӗҫленӗ. 1944 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче гитлерла коалицин ҫарӗсем Нормандире ура ярса пуснӑ хыҫҫӑн, Тухӑҫ фронтӗнче мӗнпур нимӗҫ ҫарӗсен 2/3-мӗш пайӗ пулнӑ[15].

Совет Союзӗ ҫӗнтерӳҫӗ-ҫӗршывсен шутӗнче Нюрнберг трибуналӗнче айӑплакансен ретӗнче пулса Германи агрессивлӑ вӑрҫа пуҫласа янине, ҫар преступленийӗсене тата вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче нацистсем ҫынлӑха хирӗҫ тунӑ преступленисене право енчен хак панӑ, ҫавӑн пекех нацистсен тӗп преступникӗсене приговор панӑ.

Совет халӑхӗ Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче ҫӗнтернине халалласа СССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн хушӑвӗпе ҫу уйӑхӗн 9-мӗшӗнче пӗтӗм халӑх уявӗ — Ҫӗнтерӳ уявӗ — тесе ҫирӗплетнӗ[16].

Ячӗ

Германи пуҫарса янӑ вӑрҫӑ пирки пӗрремӗш хут «Тӑван Ҫӗршывӑн вӑрҫи» тесе ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министрӗ В. М. Молотов нимӗҫ ҫарӗ Совет Союзне тапӑнса кӗнӗ кун 1941 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 22-мӗшӗнче — радиопа тухса калаҫнӑ чух усӑ курнӑ:

В своё время на поход Наполеона в Россию наш народ ответил отечественной войной и Наполеон потерпел поражение, пришёл к своему краху. То же будет и с зазнавшимся Гитлером, объявившим новый поход против нашей страны. Красная Армия и весь наш народ вновь поведут победоносную отечественную войну за Родину, за честь, за свободу.[17]

Калаçусенче «аслă» тата «тăван çĕршывăн» сăмахсене уйрăммăн усă курнӑ. Пĕрремĕш çак сăмах çаврăнăшне Германи пуҫарса янӑ вăрçă пирки «Правда» хаçатăн 1941 çулхи çĕртмен 23-мӗшӗнче тата çĕртмен 24-мĕшĕнче тухнӑ статьясенче асăннă[18].

Сталин 1941 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 3-мӗшӗнче радиопа халӑха чӗнсе каланинче те «аслӑ» тата «Тӑван Ҫӗршывӑн» ӑнлавсемпе уйрӑммӑн усӑ курнӑ[19]. Малтанласа унпа термин пек мар, калаҫури ытти клишесем пек («халăхăн сӑваплӑ вăрçи», «Тăван Ҫĕршывăн халăхăн сӑваплӑ вăрçи», «Тăван Ҫĕршывăн çĕнтерӳллĕ вăрçи» («священная народная война», «священная отечественная народная война», «победоносная отечественная война») евĕр) усӑ курнă. «Тăван Çĕршывăн вăрçи» термин СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 1942 çулхи çу уйӑхӗн 20-мĕшĕнчи хушавĕпе Тăван Çĕршывăн вăрçин орденне туса хунӑ хыҫҫӑн тин пурте усӑ куракан тата официаллӑ термин пулса тӑнă.

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи тесе Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи ҫинчен ҫырнӑ чухне те усӑ куркаланӑ, анчах та ку официаллӑ мар[20].

Акӑлчан чĕлхиллĕ ҫӗршывсен историографийӗнче «Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи» терминпа усӑ курмаҫҫӗ, урӑхла ятпа — акăлч. Eastern Front (World War II) (Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин Тухăç фрончĕ), нимĕç историографийӗнче — Deutsch-Sowjetischer Krieg (ним. Нимĕç-Совет вăрçи), Russlandfeldzug (ним. Вырăс харçи), Ostfeldzug (ним. Тухăç харçи).

Европӑри вӑрҫӑ умӗнхи ҫарпа политика лару-тӑрӑвӗ

1922 ҫулхи Рапалл килӗшӗвне алӑ пуснӑ хыҫҫӑн СССР Веймар Германипе туслӑ ҫыхӑну тытнӑ. Анчах та А. Гитлер ертсе пынӑ нацистсем 1933 ҫулта влаҫа кӗни совет-герман хутшӑнӑвӗсене сивӗтме тытӑннӑ: национал-социализм идеологийӗ пуҫламӑшӗнчех коммунистла антикӑлла характерлӑ пулнӑ. 1936 ҫулта Германипе Япони тӗнчере коммунизм сарӑлассине хирӗҫ тӑракан Антикоминтерновсен пакчӗ тунӑ.

Ҫак лару-тӑрура СССР анӑҫ ҫӗршывсемпе ҫывӑхланма кайнӑ. Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен наркомӗ М. М. Литвинов Европӑра коллективлӑ хӑрушсӑрлӑх системине пӗр тан праваллӑ договорсене тӗпе хурса йӗркелес тӗлӗшпе ӗҫленӗ. Акӑлчан тата нимӗҫ дипломатийӗсем енчен хирӗҫ тӑнӑ пулин те, 1935 ҫулта СССР Франципе тата Чехословакипе пӗр-пӗрне пулӑшасси пирки килӗшӳсем тума май килнӗ.

Европӑри «ӑвӑс» ҫӗршывӗсем 1941 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗ тӗлне

1938 ҫулта Германи Чехословакин Судет облаҫне чӑрмав кӳнӗ. Вӑрҫӑран пӑрӑнма хӑтланса Франципе Англи агрессора лӑплантармалли политикӑна кайнӑ: Германин Мюнхен килӗшӗвӗ тӑрӑх Судетсене хӑйсен территорине малалла анлӑлатассинчен тытӑнса тӑма ирӗк панӑ. Чехословаки хавшанипе усӑ курса Польша Тешин облаҫне аннексиленӗ. 1939 ҫулта Германи пӗтӗм Чехословакие оккупациленӗ.

Европӑра ӳссе пыракан кризис тӗлӗнче Аслӑ Британипе тата Франципе пӗр-пӗрне пулӑшасси пирки килӗшӳсем тума пӑрахман. 1939 ҫулта Мускавра виҫӗ енлӗ калаҫусем пуҫланаҫҫӗ. СССР Германи енчен агресси пулсан пӗрлехи ӗҫсен планне сӗннӗ, анчах та Польша пӗтӗмӗшле Европа вӑрҫи пуҫлансан совет ҫарӗсене хӑйӗн территорийӗ витӗр кӑларма килӗшмен. Аслӑ Британи те СССР-па нимӗнле килӗшӳ тӑвасшӑн пулман. Анӑҫри державӑсем хӑюсӑр пулнӑран калаҫусем тупика кӗрсе кайнӑ. Франци премьер-министрӗ пулнӑ П. Рейно каярах вӑрҫӑ умӗн йӗркеленнӗ лару-тӑрура СССРа сӗннӗ пӗр-пӗрне пулӑшмалли килӗшӳ Германин малашнехи экспансине чармалли ҫутҫанталӑк мелӗ пулнине йышӑннӑ. Ҫапах та Анӑҫ ҫӗршывӗсем ҫак меле ӑс-тӑнпах вӗҫертнӗ.

Ҫавна пула Германи енчен агресси пулма пултаракан ҫын умӗнче пӗччен юласран шикленсе СССР 1939 ҫулхи ҫурлан 23-мӗшӗнче Германипе килӗшӳ алӑ пуснӑ, ӑна Хӗвелтухӑҫ Европӑри витӗм сферин пайланӑвӗ пирки вӑрттӑн протокол ҫырнӑ. Малашнехи пулӑмсем кӑтартнӑ тӑрӑх, ҫак договор Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫинче СССР Ҫӗнтерӗвӗн пӗлтерӗшлӗ факторӗ пулса тӑнӑ, ӑна икӗ ҫул хушши агрессие сӑнлама хатӗрленнипе тивӗҫтернӗ

Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пуҫлансан

1939 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗнче нацистла Германи Польшӑна тапӑнса кӗнӗ, Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пуҫланнӑ. Поляк патшалӑхӗн ҫӗрӗсенче СССР Польшӑн тухӑҫ ҫӗрӗсене, украинсем тата белоруссем пурӑннӑ ҫӗрсене, ҫарсене кӗртнӗ. Анӑҫ Украина УССР йышне кӗнӗ, Анӑҫ Белорусси — БССР. Авӑнӑн 28-мӗшӗнче Германи чикки пирки килӗшӳ алӑ пуснӑ.

Тепӗр икӗ ҫул хушшинче СССР Германипе вӑрҫӑ вӑрҫма чарасшӑн тата хӑйӗн чиккисене хӳтӗлесшӗн пулнӑ. 1939 ҫулта Финляндипе Ленинградран патшалӑх чиккине куҫарас тесе территорисене улӑштарасси пирки калаҫусем ирттернӗ. Финлянди ҫак ыйтупа кирек мӗнле калаҫуран та пӑрӑннӑ хыҫҫӑн совет-финлянди вӑрҫи (1939—1940) пуҫланнӑ.

1940 ҫулта СССР Румынирен Бессарабипе Ҫурҫӗр Буковина таврӑнма ыйтнӑ, вӗсене румын ҫарӗсем Раҫҫейре Граждан вӑрҫи вӑхӑтӗнчех аннексиленӗ. Румыни ҫак территорисене пама килӗшнӗ, вӗсем Молдави ССР тата УССР йышне кӗнӗ. Ҫаплах 1940 ҫулта СССР йышне Литва, Латви тата Эстони кӗртнӗ.

Нацистла Германи Совет Слоюзне хирӗҫ вӑрҫма хатӗрленни

1940 ҫулхи утӑн 31-мӗшӗнче Германи Франциейна ҫӗнтернӗ хыҫҫӑнах А. Гитлер СССРпа вӑрҫӑ пирки татӑклӑ йышӑну тунӑ.

1940 ҫулхи раштавӑн 18-мӗшӗнче Гитлера «Барбароссай» планӗ ят панӑ 21 № директива алӑ пусса ҫирӗплетнӗ. Вӑл Германи СССРа хирӗҫ пынӑ вӑрҫӑра ертсе пыракан тӗп документ пулса тӑнӑ. «Бараброссасар» планӑн тӗп тӗллевӗ — Хӗрлӗ Ҫарӑн ҫапӑҫма пултаракан чаҫӗсене ҫӗршыва шалалла чакма памасӑр СССР кӗске вӑхӑтлӑх кампаниинче ҫапса аркатасси пулнӑ. Германин Европӑри оккупаци функцийӗсене, ҫаплах СҪВ (Люфтваффе) иккӗ виҫҫӗмӗш пайне тата ВМС (Кригсмарин) пӗчӗк пайне тунисӗр пуҫне тип ҫӗр ҫинчи пур ҫарпа та усӑ курма шутланӑ. Нимӗҫ ҫарӗсен Архангельск — Аҫтӑрхан йӗрне ҫитмелле пулнӑ, унта, кирлӗ пулсан, нимӗҫсен СҪВ условийӗсене « совет промӑҫлӑх центрӗсем ҫине Урал тӑрӑхӗнче витӗм кӳмелле»[[ 28] туса хунӑ.

Тӗп ҫапӑҫӑва Белорусси урлӑ Мускав ҫине куҫарма «Центр» (48 дивизи фронт сарлакӑшӗ 500 ҫм) ҫарӗсен ушкӑнне йӗркеленӗ. Совет Союзӗн Паттӑрӗн чысне илнӗ вӑхӑтра 1-мӗш Беларуҫ фрончӗн 43-мӗш ҫарӗн 1250-мӗш гварди перевҫӗсен дивизин 40-мӗш перевҫӗсен полкӗн эскадрилья командирӗ, аслӑ лейтенант. Ҫурҫӗр ҫарӗсен ушкӑнӗ (290 км фронтра 29 дивизи) умне «Центр» ушкӑнӑн флангне хӳтӗлесе, Прибалтикӑна ярса илсе финн ҫарӗсемпе контакт йӗркелеме тӗллев лартнӑ. Пӗрремӗш стратегиллӗ эшелонӑн, финн, венгр тата румын ҫарӗсен йышӗпе 157 дивизи тата 18 бригада 29 пулнӑ.

Саккӑрмӗш талӑкра нимӗҫсем Каунас — Барановичи — Львов — Могилёв-Подольский рубежне тухма планланӑ. Вӑрҫӑн ҫирӗммӗш талӑкӗнче Днепр чиккине (Киевран кӑнтӑрарах района ҫити) — Мозырь — Рогачёв — Орша — Витебск — Великие Луки — Псковран кӑнтӑрарах — Пярнаран кӑнтӑрарах ҫитме планланӑ.

Ҫакӑн хыҫҫӑн ҫирӗм кун хушшинче соединенисене пӗр ҫӗре пуҫтарма тата ҫӗнӗрен ушкӑнлама тӑхтаса тӑмалла пулнӑ. Вӑрҫӑн хӗрӗхмӗш кунӗнче наступленин иккӗмӗш фази пуҫланмалла пулнӑ, ун чухне Мускава, Ленинграда тата Донбасс 30 туртса илмелле пулнӑ.

Плана хатӗрленӗ чухне кӗтмен ҫӗртен тапӑнса кӗрессине тивӗҫтересси ҫине уйрӑмах тимлӗх уйӑрнӑ. Германи дезинформаци кампанине ертсе пынӑ, СССР-па сӳрӗксӗрлӗх пирки килӗшӳ тунине сӑнланӑ. Германи ертӳлӗхӗ совет правительствине Германин СССР территорине хирӗҫле чӑрмавсем ҫук тесе ӗнентерме тӑрӑшнӑ. Нимӗҫ пуҫарӑвӗпе совет-герман контакчӗсене тӗнчери тӗрлӗ проблемӑсене сӳтсе явма ҫӳлти шайра хастарланӑ, ҫакӑ совет дипломачӗсен совет-герман хутшӑнӑвӗсем мӗнле пулни ҫинчен лайӑх витӗм кӳнӗ.

Ҫав вӑхӑтрах ҫар тумалли хӗҫпӑшал, ҫар техникин тата ытти тавар туса кӑларас ӗҫ калӑпӑшӗсене ӳстерсе пырассине, ҫавӑн пекех Германире хушма мобилизаци мероприятийӗсене ирттерессине Аслӑ Британие хирӗҫ вӑрҫӑ ертсе пымалла тесе ӑнлантарнӑ. Тӑшмана хӳтӗлемелли операци паллӑ результатсене ҫитнӗ, ҫакӑ вермахта вӑрҫӑн пӗрремӗш тапхӑрӗнче кӗтмен ҫӗртен сиксе тухнӑ тата стратегиллӗ пуҫарӑва тивӗҫтернӗ.

Нацистсен СССР тӗлӗшпе тунӑ планӗсем

Вӑрҫӑ планӗсемсӗр пуҫне, 1930-мӗш ҫулсенчех Германире СССРӑн оккупациленӗ территорисен 75-85% депортацине палӑртса, нимӗҫсем вырнаҫтарса хунӑ «Ост» Генеральнӑй план туса хатӗрленӗ. Вырӑс халӑхне территори тата административлӑ пайланӑвӗпе уйӑрасси ҫине уйрӑмах тимлӗх уйӑрнӑ.

1941 ҫулхи ака уйӑхӗнче ҫирӗплетнӗ «Ольденбург» планӗ СССРа ярса илнӗ территорисене экономика тӗлӗшӗнчен эксплуатацилессине тата СССРа аграри-сыр тупри туса хурассине палӑртнӑ. Германи ҫарӗсене СССР шучӗпе апат-ҫимӗҫпе тивӗҫтерессине йӗркелесси граждан халӑхӗ йышлӑн пӗтессине палӑртакан выҫлӑх планӗн никӗсне выртнӑ.

Вӑрҫӑ пуҫлансан, 1941 ҫулхи июлӗн 16-мӗшӗнче, хӗвелтухӑҫӗнче оккупациленӗ облаҫсене реорганизацилес ыйтусемпе ирттернӗ канашлура Гитлер ҫапла пӗлтернӗ: «халӑха ырӑ тӑвас тесе мӗн тунине эпир оккупацилеме, тытса тӑма тата мирлештерме тивни ҫинчен пӗлтерӗпӗр … Эпир татӑклӑ йӗрке хатӗрленине никамӑн та чухламалла мар, анчах та ҫакӑ пире кирлӗ мерӑсем йышӑнма — кӑларса яма, персе пӑрахма — кансӗрлемӗ, вара эпир ҫав мерӑсене йышӑнӑпӑр.

Германи енче ҫапӑҫнӑ вӑйсем

1941 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗ тӗлне Германи енче фашистла Итали, Румыни, Венгри, Финлянди, Словаки, Хорвати тухса калаҫнӑ. Итали экспедици корпусне янӑ (каярахпа 200 пин ҫын таран ҫар ретне тӑнӑ) [33]. Румыни, Хура тинӗспе Крыма 34 — 200 пин салтак, авиаципе флот 355 туртса илнӗ. Венгри 500 пин ытла ҫынлӑ экспедици корпусне янӑ. Финлянди икӗ ҫарпа, СҪВ тата ТҪФ (450 пин ҫын таран) [37] хутшӑннӑ.

Словаки 42,5 пин ҫын йышӗпе вӑй уйӑрнӑ. Испани хӑйӗн ирӗкӗпе «Кӑвак дивизиюя» тата авиаэскадрилья янӑ. Хорвати виҫӗ ирӗклӗ легионана 38 панӑ.

Германи енче коллаборационизм йӗркеленӗвӗсем те ӗҫленӗ: Вырӑс ирӗклӗх ҫарӗ (РОА) А. Власов генерал, Украина националисчӗсен батальонӗсем «Нахтигаль» тата «Роланд» (выр. Вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче украинецсенчен сыхлав полицийӗн 201-мӗш батальонне йӗркеленӗ, ӑна мирлӗ халӑха хирӗҫ нумай преступленисенче пӑтраштарнӑ. 39] ҫын пурӑннӑ. Нацистла Германи енче ҫаплах Ҫурҫӗр Кавказра тата Кавказ лешьенче ҫуралса ӳснӗ подразделенисем — Батальон Бергманн, Грузи легионӗ, Азербайджан легионӗ, Ҫурҫӗр Кавказ легионӗ т. ыт. те ҫапӑҫнӑ.

Германи енче ҫаплах Вырӑс корпусӗ тата белоэмигрантсенчен йӗркеленӗ ытти пайӗсем ӗҫленӗ.

СССР хӳтӗлев хатӗрлӗхӗ

Вӑрҫӑ умӗнхи пилӗкҫуллӑхсен шайӗнче йӗркеленнӗ индустриализаци СССР промышленноҫ производствин калӑпӑшӗпе (АПШ хыҫҫӑн) тӗнчере иккӗмӗш вырӑна тухнӑ. Хӳтӗлев ҫулӗсен тӳпи 32,5% патшалӑх бюджета 411мӗш ҫитнӗ. Ҫав вӑхӑтрах ҫӗршывӑн анӑҫ пайӗнче пӗтӗм промӑҫлӑ продукцин 80 % яхӑн туса илнӗ. Экономикӑна пӗтӗмпех СССР вӑрҫӑ рельсӗсем ҫине куҫарма 1942 ҫулта кӑна, тухӑҫалла эвакуациленӗ 2593 предприяти янӑ хыҫҫӑн [42]] 43 май килнӗ.

1927—1937 ҫулсенче анӑҫ чиккинче 13 ҫирӗплетнӗ район (Сталин йӗрӗ) туса лартнӑ, 1938—1939 ҫулсенче тата 8 ҫирӗплетнӗ район тума пуҫланӑ. 1940—1941 ҫулсенче, Хӗвеланӑҫ Украинӑпа Анӑҫ Белорусси пӗрлешнӗ хыҫҫӑн, ҫӗнӗ чикӗре ҫӗнӗ чикӗре тата 20 район тума пуҫланӑ (Молотов йӗрӗн т. ыт. те). Ҫӗнӗ чикӗри строительствӑна 1941 ҫулхи июлӗн 1-мӗшӗ тӗлне вӗҫлеме планланӑ, киввинче — 1941 ҫулхи октябрӗн 1-мӗшӗ тӗлне. Ҫапла майпа Германи тапӑнса килнӗ тӗле ҫирӗплетнӗ вырӑнсенчен ытларахӑшӗ обороне[44]] пӗтӗмпех хатӗр пулман.

1941 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ тӗлне Хӗрлӗ Ҫар 303 дивизи шутланнӑ, ҫарӗсен пӗтӗмӗшле йышӗ 5,3 млн ҫынна ҫитнӗ. Вермахта 1941 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗ тӗлне пӗтӗмпех мобилизациленӗ (7,3 млн ҫын).

1940 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче Генштаб СССР СҪВ 1940—1941 ҫҫ. стратегиллӗ аркату пирки доклад туса парать, тӗрӗсех Германин тӗп вӑйӗсене Санран ҫурҫӗререх палӑртать. Анчах та октябрӗн 5-мӗшӗнче, Германи енчен тапӑнас пулсан, ӑна Балкан ҫӗршывӗсенчен хӑйсен ресурсӗсемпе уйӑрас тесе, Брестран кӑнтӑрарах тӗп группировкӑна Люблин — Бреслау ҫине тапӑнма йышӑннӑ. Плана Хӗвеланӑҫ фронтӑн 4-мӗш ҫарӗ хӑйӗн тӗп вӑйӗсем малалла контрнаступленипе Тухӑҫ Прусси ҫине пулӑшма палӑртнӑ.

1940 ҫулхи утӑ уйӑхӗнчен пуҫласа 1941 ҫулхи ҫу уйӑхӗччен стратегиллӗ плансене пилӗк хутран кая мар ҫӗнӗрен пӑхса тухнӑ. 1941 ҫулхи ҫӑвӑн 15-мӗшӗнчи Генштаб ҫырӑвӗнче Германи хӑйӗн ҫарне пӗтӗмпех мобилизациленӗ тесе палӑртнӑ, ҫакна Германи енчен тапӑнас-тӑвас пулсан пӑсакан хӑрушлӑх кӑларса тӑратать. Шутланӑ чухне икӗ контрудар тапӑнса кӗмелле пулнӑ: пӗри, чи асли — Краков, Катовица тата тепри — Варшава, Дембшин ҫине тапӑнса кӗнӗ, 30-мӗш кунӗ тӗлне Лодзь, Оппельн 45 ҫине операци тунӑ.

1941 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ тӗлне лару-тӑру

Нацистла Германи

Вӑрҫӑ пуҫланнӑ тӗле СССР чиккисем патӗнче ҫарӑн 3 ушкӑнне, пӗтӗмӗшле шучӗ 5,5 млн ҫынна, 3712 танка, 47 260 тупӑпа миномёта, 4950 ҫар самолётне салатса янӑ.

  • Ҫурҫӗр (29 дивизи, ҫарпуҫӗ В. Лееб) ҫарӗсен ушкӑнӗ Гольдапран Мемеле ҫити ярӑмра ҫапӑҫнӑ. Унӑн шутне 16-мӗш тата 18-мӗш ҫарсем, 4-мӗш танк ушкӑнӗ кӗнӗ. Задача — Прибалтикӑри РККА вӑйӗсене пӗтермелле, Ленинградпа Кронштадт шутне кӗрекен портсене туртса илмелле.
  • "Центр"ҫарӗсен ушкӑнӗ (50 дивизи, ҫарпуҫӗ Ф. Бок) Голдапран пуҫласа Влодава таран вырнаҫнӑ пулнӑ. 9-мӗш тата 4-мӗш ҫарсене, 2-мӗшпе 3-мӗш танк ушкӑнӗсене кӗртнӗ. Задача — Белоруссири совет ҫарӗсене ҫавӑрса илсе тӗп тумалла, Смоленск патне тухмалла, «Северс» ушкӑнпа пӗрлешӳ тумалла.
  • "Юг"ҫарӗсен ушкӑнӗ (44 нимӗҫ, 13 румын дивизийӗ тата 13 бригада, ҫарпуҫӗ Г. Рундштедт) Полесьерен Хура тинӗсе ҫити ҫапӑҫнӑ. 1-мӗш танк ушкӑнне, 6-мӗш, 11-мӗш, 17-мӗш ҫарсене, румын тата венгр пайӗсене кӗртнӗ. Тӗп пусӑмӗ — Киев ҫине, ун хыҫҫӑнхи Днепр тата кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ еннелле куҫнӑ.

Ҫурҫӗр Финляндире «Норвегия» (ҫарпуҫӗ Н. Фалькенхорст) ҫарӗ ӗҫленӗ, унӑн тӗллевӗ Мурманск, Поляр тата Киров чукун ҫулне ярса илесси пулнӑ.

Совет Союзӗ

1941 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗ тӗлне РККА 303 дивизи шутланнӑ, чикӗ ҫумӗнчи округсенче — 172 дивизи (ҫав шутра 40 танк), 3,3 млн ҫын, 59 787 орудипе миномёт, 12 782 танк (ҫав шутра 1475 ҫӗнӗ Т-34 тата КВ), 10 743 самолет (20 % яхӑн — ҫӗнӗ модельсем) пулнӑ. Флотра — 220 пин ҫын, 182 карап, ҫав шутра 3 линкор, 7 крейсер, 45 эсминец тата 127 шывай кимми.

Чикӗ ҫарӗсемпе НКВД пайӗсем 100 пине яхӑн ҫын шутланнӑ. Чикӗ хӳтӗлевне Ленинград, Балтиҫум, Анӑҫ, Киев тата Одесса округӗсем Ҫурҫӗр, Балти тата Хура тинӗс флочӗсем пулӑшнипе пурнӑҫланӑ.

  • Балтиҫум тӑрӑхӗ (Ф. И. Кузнецов): 8-мӗш, 11-мӗш ҫарсем, 27-мӗш ҫар йӗркеленнӗ. Участок — Балтикӑран Литван кӑнтӑр чиккине ҫити (300 км).
  • Анӑҫ округӗ (Д. Г. Павлов): 3-мӗш, 4-мӗш, 10-мӗш ҫарсем, 13-мӗш. 44-мӗш дивизи (12 танк) йӗркеленнӗ, лаптӑк — Литван кӑнтӑр чиккинчен пуҫласа Припяти таран (470 км).
  • Кейӳ округӗ (М. П. Кирпонос): 58 дивизи (16 танк), 4,8 пин танк, 5-мӗш, 6-мӗш, 12-мӗш, 26-мӗш ҫарсем. Участок — Припять до Липкан (860 км)
  • Одесса округӗ (Я. Т. Черевиченко): 9-мӗш ҫар (22 дивизи, 4 танк), Липканран Дунай таран (480 км) чикке хӳтӗленӗ.
  • Ленинград тӑрӑхӗ (М. М. Попов): 7-мӗш, 14-мӗш, 23-мӗш ҫарсем, ҫурҫӗр флочӗ. Участок — 1300 км тип ҫӗр тата 380 км тинӗс чикки.

Иккӗмӗш стратегиллӗ РККА эшелонне 7 ҫар (77 дивизи) кӗртнӗ. Анӑҫ округӗсене куҫса кайма палӑртнӑ 32 дивизирен 16-шӗ июнӗн 22-мӗшӗ тӗлне ҫитнӗ.

Вӑйсен шайлашӑвӗ

"Центр"ҫарӗсен ушкӑнӗ Хӗвеланӑҫ фронтӗнчен икӗ хут пысӑкрах пулнӑ, анчах та танксемпе авиацире парӑннӑ. Кӑнтӑр-Анӑҫ фрончӗ техника енӗпе «Юг» ушкӑнран ирттерет: 7 хут танксемпе, 2,6 — самолетсемпе, 1,7 — артиллерипе.

Техника шучӗпе СССР пӗрлӗ чапа тухнӑ пулин те, Германин тӗп ҫапӑҫӑвӗсен ҫул-йӗрӗсем ҫинче чӗрӗ вӑйпа тата килӗшӳлӗхпе чикӗллӗ ҫӑмӑллӑх пулнӑ. 70а яхӑн люфтваффе СССРа хирӗҫ тӑнӑ. Германи пилотӗсене вӗҫме хатӗрленни вӑтамран 450 сехет пулнӑ, СССР — 30-180, ҫакӑ нимӗҫсене сывлӑшра пахалӑхлӑ чаплӑхпа тивӗҫтернӗ.

1941 çулхи çĕртмен 22-мĕш тĕлнехи лару-тăру

Германи

1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕ тĕлне СССР анăç чиккинче виççĕ çар ушкăнне (пурĕпе 181 дивизи, çав шутра 19 танк тата 14 моторланă дивизи, тата 18 бригада) пырса тăратнă[21], вĕсене виçĕ сывлăш çар флочĕ пулăшма хатĕр тăнă.

Голдапран Мемеле çити тăрăхра 230 çм тăршшĕ фронтра В. Лееб генерал-фельдмаршал ертсе пынă «Çурçĕр» çарĕсен ушкăнĕ (29 нимĕç дивизийĕ, 1-мĕш сывлăш флочĕ) вырнаçнă. Унăн йышне кĕрекен дивизисене 16-мĕш тата 18-мĕш çара, çаплах 4-мĕш танк ушкăнне кĕртнĕ. 1941 çулхи кăрлачăн 31-мĕшĕнчи Директивăпа «тăшманăн Балтиçумĕнчи вăйĕсене пĕтермелле те Балти тинĕсĕн порчĕсене, çав шутра Ленинграда тата Кронштадта ярса илмелле, вырăс флотне тĕрев базисенчен хăтармалла.» тенĕ[22] Балтире «Çурçĕр» çарĕсен ушкăнĕ валли Балти флотне аркатма нимĕç çарпуçлăхĕ 100 яхăн карап, çав шутра 28 орпеда катерне, 10 мина заградительне, 5 шывай киммипе сыхлав карапне тата тральщиксене уйăрса панă.[23]

Голдапран кăнтăралла Влодавăна çити, 500 çм тăршшĕ фронтра — Ф. Бок генерал-фельдмаршал ертсе пынă «Центр» çарĕсен ушкăнĕ (50 нимĕç дивизийĕ тата 2 нимĕç бригади, 2-мĕш сывлăш флочĕ) вырнаçăннă. Дивизисемпе бригадăсене 9-мĕш тата 4-мĕш уйри çара, çаплах 2-мĕш тата 3-мĕш танк ушкăнĕсене пĕрлештернĕ. Ушкăнăн тĕл ĕçĕ — «Флангсенче пысăк вăйсемпе тапăнса пырса, тăшманăн Беларуҫри вăйĕсене пĕтермелле. Кайран, Минск çине кăнтăрпа çурçĕр енчен ярса илнĕ хыççăн куçăмлă пĕрлешӳсене пĕр çĕре пухса хăвăртрах Смоленск районне тухмалла та танк тата моторлă пысăк вăйĕсене „Çурçĕр“ ушкăнĕпе пĕрлештерсе тăшманăн Балтиçумĕнчи тата Ленинград районĕнчи вăйĕсене çапса аркатмалла.»[24]

Полесьерен Хура тинĕс çити 1300 çм тăршшĕ фронтра Г. Рундштедт ертсе пынă «Кăнтăр» çарĕсен ушкăнĕ (44 нимĕç, 13 румын дивизийĕ, 9 румын тата 4 венгр бригади, 4-мĕш сывлăш флочĕ тата румын авиацийĕ) вырнаçнă[25]. Ушкăна 1-мĕш танк ушкăнĕ, 6-мĕш, 11-мĕш тата 17-мĕш нимĕçе çар, 3-мĕш тата 4-мĕш румын çарĕсем, çаплах венгрсен корпусĕ кĕнĕ. «Барбаросса» планĕпе «Кăнтăр» ушкăнĕн çарĕсен танксемпе моторланă пĕрлешӳсене мала ярса, сулахай çуначĕпе Кейӳ çине тапăнса, Галицири тата Украина анăçĕнчи совет çарĕсене çĕмĕрсе тăкмалла, Тăнăвар урлă кĕперсене туртса илмелле те Тăнăвартан тухăçалла тапăнса пыма çул уçмалла.[26] 1-мĕш танк ушкăнне 6-мĕш тата 17-мĕш çарсемпе пĕрлештерсе Рава-Русскаяпа Ковель хушшинчен çурса, Бердичев, Житомир витĕр Тăнăвар çине Кейӳ патĕнче тухмалла. Малалла, Тăнăвар тăрăх кăнтăр-тухăçалла куçса, ушкăнăн Сылтăм çыранĕнчи Украинăна хӳтĕлекен совет çарĕсене каялла чакма чăрмантарса вĕсене хыçал енчен çапса çĕмĕрмелле.

Çак вăйсемсĕр пуçне оккупациленĕ Норвегипе Çурçĕр Финляндин çĕрĕнче — Варангер-фьордран Суомуссалмине çити — вермахтăн Н. Фалькенхорст ертсе пынă «Норвеги» çарĕ вырнаçнă пулнă. Вăл тӳрех герман хĕçпăшаллă вăйĕсен (ВПÇ) аслă çарпуçлăхне пăхăнса тăнă. «Норвеги» çарĕн тĕл ĕçĕ — Çурçĕр флотăн тĕрев базине Мурмана тата Полярный, Рыбачий çурутрава, çаплах Беломорскран çурçĕрелле Киров чукун çулне ярса илмелле. Виç корпусăн кашнин хăйĕн уйрăм тĕлĕ пулнă: 3-мĕш финн корпусĕн — Кестеньга тата Ухта çинелле, 36-мĕш нимĕç корпусĕн — Кандалакша çинелле, туçи нимĕç стрелок «Норвеги» корпусĕн — Мурман çинелле.[27]

ОКХ резервне 24 дивизи кĕнĕ. Пурĕпе СССР çине тапăнма 5,5 млн çын, 3 712 танк, 47 260 кĕпçепе миномёт, 4 950 вăрçă вӗҫмекĕ хатĕр тăнă[28].

Хĕрлĕ çар Тăшман Танлаштарни
Дивизисем 190 166 1.1 : 1
Пайăр çын йышĕ 3,289,851 4,306,800 1 : 1.3
Кĕпçесемпе минометсем 59,787 42,601 1.4 : 1
Танкăсемпе штурм кĕпçисем 15,687 4,171 3.8 : 1
Вӗҫмексем 10,743 4,846 2.2 : 1

Фронт тăрăхĕнче РХХÇ танкăсен шучĕ çакăн чухлĕ пулнă:

Çурçĕр-Анăç фрончĕ Анăç фрончĕ Кăнтăр-Анăç тата Кăнтăр фрончĕсем Пурĕпе
Танкăсемпе штурм кĕпçисем 2,188 4,365 5,826 12,379

Вермахтăн танк ушкăнĕсен çавăн тĕслĕ шучĕсем (Pz-1 танкеткăсене тата Pz.Bef командир танкĕсене шутламан):

1-мĕш ТУш 2-мĕш ТУш 3-мĕш ТУш 4-мĕш ТУш Пурĕпе
Танкăсемпе штурм кĕпçисем 66 919 780 563 2,928

Совет Союзĕ

1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕ тĕлне СССР чикĕ çумĕнчи тăрăхсемпе флочĕсенче 3 289 850 салтакпа офицер хĕсметре тăнă, 59 787 кĕпçепе миномёт, 12 782 танк, вĕсенчен 1475 Т-34 тата КВ танк, 10 743 вӗҫмек пулнă. Виçĕ флот йышĕнче 220 пине яхăн çын, 182 карап (3 линкор, 7 крейс, 45 лидерпа эсминец тата 127 шывай кимми)[29]. Патшалăх чиккине 8 чикĕ тăрăхĕн сыхлавçисем (типçĕрпе тинĕс) тытса тăнă. Шалти çарсен оперативлă пайĕсемпе вĕсен шучĕ 100 пине яхăн çитнĕ[30]

Анăçран пулас тапăнăва хирĕç тăрас явапа чикĕ çумĕнчи пиллĕк вăрçă тăрăхĕ — Ленинград, Балтиçум уйрăм, Анăç уйрăм, Кейӳ уйрăм тата Одесса — çине хунă. Тинĕсрен вĕсене виççĕ флотăн пулăшмалла пулнă: Çурçĕр, Хĕрлĕ Ялавлă Балти тата Хура тинĕс флочĕсем.

Ф. И. Кузнецов генерал ертсе пынă Балтиçум вăрçă тăрăхĕ йышне 8-мĕш тата 11-мĕш çарсем кĕнĕ, Псковран анăçалла 27-мĕш çара йĕркелеме тытăннă. Çак чаçсем Балти тинĕсĕнчен Литван кăнтăр чиккине çити, 300 çм фронта тытса тăнă.

Д. Г. Павлов генерал ертсе пынă хĕвел анăç уйрăм вăрçă тăрăхĕн çарĕсем Литван кăнтăр чиккинчен Припять юханшыва çити 470 çм фронта минск-смулен тĕлне хупласа тăнă. Çак тăрăхăн йышне 3-мĕш, 4-мĕш тата 10-мĕш çарсем кĕнĕ. Унсăр пуçне, Могилёв, Минск, Слуцк районĕнче 13-мĕш çар йĕркелеме тытăннă.

М. П. Кирпонос генерал ертсе пынă Кейӳ уйрăм вăрçă тăрăхне 5-мĕш, 6-мĕш, 12-мĕш тата 26-мĕш çарсем кĕнĕ, вĕсем Припятьрен Липкана çити 860 çм фронта тĕкĕлесе тăнă.

Я. Т. Черевиченко генерал ертсе пынă Одесса вăрçă тăрăхĕн çарĕсем Липканран Тăнай вăррине çити 480 çм чикĕне тытса тăнă.

М. М. Попов генерал ертсе пынă Ленинград вăрçа тăрăхĕн çарĕсем çĕр-шывăн çурçĕр-анăç районĕсене (Мурманск облаҫӗ, Карел-Финн ССРĕ тата Карел пымакĕ), çаплах Эстон ССРĕн çурçĕр çыранне тата Ханко çурутрава хӳтĕлемелле пулнă. Кунти типçĕр чиккин тăршшĕ 1300 çм, тинĕс чиккин тăршши — 380 çм çитнĕ. Кунта 7-мĕш, 14-мĕш, 23-мĕш çарсем тата Çурçĕр флочĕ вырнаçнă пулнă.

Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин хĕçпăшаллă вăйĕсем СССР анăç чиккинче[31]
Категори Германи тата унăн тăмарĕсем СССР СССР (пурĕпе)
Çын йышĕ 4,3 млн çын 3,1 млн çын 5,8 млн çын
Кĕпçесемпе миномётсем 42 601 57 041 117 581
Танксемпе штурм кĕпçисем 4171 13 924 25 784
Вӗҫмек 4846 8974 24 488

Хальхи историксен шухăшĕпе, техника пахалăхĕпе вермахтăн вăйлăрах пулман[31]. Çапла, Германи танкĕсем 23 тоннăран çăмăлтарах, çав шутра РÇĔÇ йышĕнче 25 тоннăран йывăртарах Т-34 тата Т-28 вăтам танксем, çаплах 45 тоннăран ытла КВ тата Т-35 йывăр тансем пулнă.

+ Пайăр çын йышĕ Стрелок пăшалĕ Арт. хĕçпăш. Танксем Вӗҫмек Вăрçă карапĕсем Мех. транспорчĕ
Пурĕпе 5434729 7983119 117581 23106 24488 910 528571
Тĕрĕс-тĕкел 18691 21030

СССР шăпине тăвас наци планĕсем

«Барбаросса» операцин вăрçă политикин тата идеологин тĕллевĕсене çак документсем евитлеççĕ:

ВПÇ оперативлă ертӳлĕх штабĕн пуçлăхĕ «Çĕр-шыв хӳтелевĕ» пайĕ 1940 çулхи раштавăн 18-мĕшĕнче «Ятарлă проблемăсем пирки 21-мĕш №-лĕ директивăн кăтартăвĕсем („Барбаросса“ планĕн варианчĕ)» документăн проектне, тӳрлетнĕ хыççăн каялла тавăрса панă, çак проекта хатĕрлесе вĕçлесен, аялтарах палăртнă шухăшсене шута илсе фюрера кăтартмалла:

Пулас вăрçă хĕçпăшаллă кĕрешӳ кăна мар, çав вăхăтрах икĕ тĕнче курăвĕн кĕрешĕвĕ шутланать. Çав тери пысăк территоринче вырнаçнă тăшмана вăрçăра çĕнтерес тесен, унăн хĕçпăшаллă çарĕсене çапса аркатни çителĕксĕр, çав территорие темиçе патшалăха пайламалла, вĕсен кашнин ертӳлĕхĕ кирлĕ, вĕсемпе пирĕн лăпкăлăх килĕшĕвĕсене çырса çирĕплетмелле.

Çакăн евĕр ертӳлĕхсене йĕркелес тесен политика енчен пысăк ăсталăх тата лайăх шутласа хатĕрленĕ пĕрлехи принципсем кирлĕ.

Кирек епле мăн масштаблă революци пурнăçра аяккалла сирейми çĕнĕ пулăмсене кăларать. Хальхи Раççейри социаллă ĕмĕтсене кăкласа кăлараймăн. Çак шухăшсене çĕнĕ патшалăхсен, çĕнĕ ертӳлĕхсен шалти политикин никĕсне хумалла. Халăха пусмăрлакан еврей-большевикĕсен интеллигенцине сцена çинчен хăваласа ямалла. Малтанхи буржуази-аристократлă интеллигенцийĕ, вăл эмигрантсем хушшинче пур пулсан, çаплах влаç патне ямалла мар. Ăна вырăс халăхĕ йышăнмĕ, унсăр пуçне, вăл нимĕç нацине тăшманлă пулать. Çак уйрăмах Балтиçумĕнчи патшалăхсенче курăнать. Çаплах, пирĕн большевиксен патшалăхне ниепле те наци Раççейне куçма пама юрамасть, мĕншĕн тесен (кун пирки истори хыпарлать) каллех Германие хирĕç çĕкленĕ.

Вăрçăра сахал тăкак тӳссе хăвăртрах хамăра пăхăнакан социаллă патшалăхсене йĕркелесси пирĕн ĕç пулать.

Ку ĕçе тума йывăр, ăна çар тăр-пĕччен пурнăçлама пултараймасть.Запись от 3 марта 1941 г. в дневнике Штаба оперативного руководства Главного командования вермахта (ОКВ) [5]

30.3.1941 г. … 11.00. Фюрер патĕнче пысăк канашлу. 2,5 сехете яхăн калаçу…

Икĕ идеологин кĕрешĕвĕ… Коммунизм пуласлăхшăн питĕ хăрушлă. Пирĕн салтак юлташлăхĕн принципне тытса пымалла. Коммунист нихăçан та пире юлташ пулман, нихăçан та юлташ пулаймĕ. Калаçу пĕтерес кĕрешӳ пирки. Эпир çапла пăхмасан, тăшмана çапса аркатнă пулсан та, тепĕр 30 çултан каллех коммунистсен хăрушлăхĕ сиксе тухать. Эпир хамăр тăшмана хупса лартас тесе тесе вăрçмастпăр.

Раççейĕн пуласлă политика картти: Çурçĕр Раççей Финляндие куçать, Балтиçумĕнче, Украинăра, Беларуçре протекторатсем тумалла.

Раççее хирĕç кĕрешӳ: большевик комиссарĕсене тата коммунистсен интеллигенцине пĕтермелле. Çĕнĕ патшалăхсем социаллă, анчах та хăйсен интеллигенцисĕр пулмалла. Çĕнĕ интеллигенци йĕркеленессине чăрмав кӳмелле. Кунта ахаль социаллă интеллигенци кăна кирлĕ. Деморализаци наркăмăшне хирĕç кĕрешес ĕç тытса пымалла. Вăл вăрçă-суд ыйтăвĕ çеç мар. Чаçсен командирĕсем вăрçă тĕллевне пĕлме тивĕç. Вĕсен кĕрешӳре ертсе пымалла…, çарсене хăйсен аллисенче çирĕп тытмаллла. Командирăн салтаксен кăмăлне шута илсе тапăчсем хушмалла.

Вăрçă Анăçринчен пач уйрăлса тăрать. Тухăçĕнче хаярлăх пуласлăхăн ырлăхĕ шутланать. Командирсен юмарт пулмалла, хăйсен иккĕленĕвĕсене çĕнтерме хал тупмалла…Типçĕр вăйĕсен тĕп штабĕн пуçлăхĕн Ф. Гальдерăн кун кĕнеки

Германи енче çапăçнă вăйсем

undefined

Вермахтпа СС çарĕсене урăх патшалăхсенчен 1,8 млн ытла урăх наци çыннине хĕсмете тăратнă. Вĕсенчен вăрçă вăхăтĕнче 59 дивизи, 23 бригада, темиçе уйрăм полк, легион тата батальон йĕркеленĕ. Нумайăшĕн патшалăх тата наци пайăрлăхĕ пулнă: «Валлони», «Галичина», «Богеми тата Морави», «Викинг», «Денемарк», «Гембез», «Лангемарк», «Нордланд», «Недерланд», «Шарлемань» тата урăххисем.

Вăрçăра Совет Союзне хирĕç Германин тăмар патшалăхĕсен — Итали, Венгри, Румыни, Финлянди, Словаки, Хорвати — çарĕсем хутшăннă. Болгари çарне Греципе Югославине оккупацилеме хутшăнтарнă, анчах та Тухăç фронтĕнче болгар типçĕр çарĕсем çапăçман.

Власов А. А. генерал ертсе пынă Вырăс ирĕклĕх çарĕ (ВИÇ), вермахт йышне кĕмен пулсан та, çапах та наци Германин енĕнче тăнă.

Виççĕмĕш райхăн хĕсметĕнче кăнтăр тата çурçĕр арамаçи чылай тĕкĕрчĕ тăнă. Вĕсенчен чи пысăкки — Sonderverband Bergmann(Бергманн батальонĕ). Çаплах вермахтăн грузин легионĕ, Азербайджан легионĕ, СС Çурçĕр арамаçи тĕкĕрчи т. ыт.

Наци Германин çарĕсемпе пĕрле фон Панвиц генералăн 15-мĕш касак кавалери СС корпусĕ çапăçнă. Касаксене Германи майлă çавăрас тесе, нимĕçсем вĕсене остготсен нĕселĕсем тенĕ.[32]

Çаплах Германи енче Штейфон генералăн Вырăс корпусĕ, Петр Николаевич Краснов патша çар генерал-лейтенанчĕн корпусĕ тата СССР гражданĕсенчен пуçтарнă уйрăм тĕкĕрчĕсем çапăçнă.[33]

Вăрçă ĕçĕсен территорийĕ

СССР

Беларуç ССРĕ, Украина ССРĕ, Молдава ССРĕ, Эстон ССРĕ, Карел-Финн ССРĕ, Латви ССРĕ, Литва ССРĕ, çаплах урăх республикăсен территори: Ленинград, Мурман, Псков, Новгород, Вологда, Калинин, Мускав, Тулă, Калуга, Смулен, Орёл, Брянск, Курск, Липец, Воронеж, Ростов, Кисан , Сталинград облаçĕсем, Краснодар, Ставрополь Енĕсем, Кабарда-Балкар, Крым, Осетин, Чечен-Ингуш Республики, Краснодар Ен (тинĕсри çапăçусем) , Чăваш АССРĕ (авианалет), Аçтăрхан (авианалёты), Архангельск (авианалёты), Чулхула (авианалёты), Сарăту (авианалёты), Тамбов (авианалеты), Ярославль (авианалёты) облаçĕсем РСФСР , Казах ССРĕ (авианалёт хула çине Гурьев), Абхаз АССРĕ (ГССР).

Урăх патшалăхсем

Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи шутне советсен хĕçпăшаллă вăйĕсем фашистсем оккупациленĕ çĕршывсенче тата фашистлă блок патшалăхĕсен территоринче — Германи, Польша, Финлянди,Норвеги, Румыни, Болгари, Югослави, Чехословаки, Венгри, çаплах Германи шутне кĕрекен Австри, гитлер режимĕ туса хунă Хорватипе Словаки çĕрĕсенче компанисене кĕртеççĕ.

Вăрçăн малтанхи тапхăрĕ ( 1941 çулхи ҫӗртме, 22 — 1942 çулхи чӳк, 18 )

undefined
Совет радиовĕ Германи СССР çине тапăнни пирки пĕлтерни

1941 çулхи ҫӗртме, 18 СССР чикĕ çумĕнчи вăрçă тăрăхĕсен хăшпĕр пĕрлешĕвĕсене çапăçу хатĕрлĕхне хăпартнă[34]. 1941 çулхи çĕртмен 13-15-мĕшĕсенче хĕвел анăç тăрăхĕсене пĕрремĕш тата иккĕмĕш эшелонсене чикĕ патне, «хăтлавсем тума» тесе ХХК тата ТШ Директивисене («Çапăçу хатĕрлĕхне хăпартас…») ăсатнă. Пĕрремĕш эшелон тăрăхĕсен стрелок чаçĕсем çак директивăсемпе татăçуллă чикĕрен 5-10 çм хӳленме хатĕр, иккĕмĕш эшелонăн стрелок тата механикăланă корпуссем, чикĕрен 30-40 çм хӳтĕлев йĕрне йышăнмалла пулнă. Çак Директивăсем А. Яковлев хатĕрленĕ «Россия. XX век.1941 г. Документы» кн.2. документсен пуххинче пичетрен тухнă.

Çĕрмен 18-мĕшĕнче хушма тапăч-командăпа хĕвел анăç тăрăхĕсен мĕнпур чаçĕсене пĕтĕмĕшле çапăçу хатĕрлĕхне тăратмалла пулнă. Çак телеграмма-тапăч пирки АнăçУВТ çарпуçлăхне çĕртмен 13-15-мĕшĕсенчи тапăчсене те, хыççăнхи тапăчсене те пурнăçламасăр çĕртмен 18-мĕшĕ тĕлнелле чаçсене пĕтĕмĕшле çапăçу хатĕрлĕхне тăратса çитерменшĕн тĕплĕн тĕпченĕ протоколĕсенче асăннă. Тĕплĕнрех çак директивăсем пирки И. Х. Баграмян маршал хăйĕн асилĕвĕсенче 1971 çултах çырать, çак директивăсем тăрăхсен çарпуçлăхне епле çитнĕ тата вĕсене епле пурнăçа кĕртсе пынине ăнлантарса парать. Анăç тăрăхĕсен хăшпĕр чаçĕсем, сăмахран КОВО К. К. Рокоссовскин мехкорпусне çак тапăчсемпе директивăсене пачах пĕлтермен, вĕсен вăрçăна çĕртмен 22-мĕшĕнче çеç хатĕрленсе кĕме тивнĕ.

Патшалăхăн вăрçă-политика ертӳлĕхĕ çĕртмен 21-мĕшĕнче, 23:30 вăхăтра кăштах чикĕ çумĕнчи пиллĕк вăрçă тăрăхне çапăçу хатĕрлĕхне тăратма хушать. Директивăпа пĕтĕмĕшле çапăçу хатĕрлĕхне тăратас оперативлă тата мобилизаци мероприятисене пурне те пурнăçа кĕртмен.

Жуков каланипе, хĕвел анăç (Анăç уйрăм, Кейӳ уйрăм, Балтиçум уйрăм тата Одесса) чикĕçум вăрçă тăрăхĕсен çарпуçлăхĕ çак вăхăтра çапăçу хирĕнчи команда вырăнĕсене çĕртмен 22-мĕшĕнче тухмалла пулнă. Çаплах Г. К. Жуков хăйĕн «Асаилӳсемпе шухăшлавĕсенче» («Воспоминаниях и размышлениях») тăшман тапăниччен темиçе кун маларах анăç тăрăхĕсен çарпуçĕсем чăннипех чикĕ патнелле хӳтĕлев йĕрне («хăтлавсене» тума тесе) тухма тапăч илнĕ. Çак тапăчсене (Жуков вĕсене «сĕнӳсем» тет) Тимошенко С. К. хӳтĕлев халкомĕ анăç тăрăхĕсен çарпуçĕсене ярса панă.

Çапах та çак тăрăхсен çарпуçлăхĕ тĕлĕнмелле çак тапăчсемпе «сĕнӳсене» сӳрĕккĕн пăхнă. Уйрăмах çакăн пе саботаж Беларуçре, Д. Павлов çар генералĕ ертсе пынă АнăçХВТ-че, . Павлов ĕçĕн айăплав сăмахĕнче çапла пĕтĕмлетнĕ — «çарсен мобилизаци хатĕрлĕхне хавшаклатнă».

Директива, чăннипе, хӳтĕлев планне пĕтĕмпех вăя кĕртме ирĕк паман, мĕншĕн тесен унтах «пысăк пăтăрмахсене çитерекен нимле провокациллĕ ĕçсене тумалла мар» тесе асăрхаттарнă. Çак чараксене ăнлантарса пама Мускавран ыйтма пуçланă, çапла ĕнтĕ вăрçа хатĕр тăма кирлĕ хаклă минутсене çухатнă.

Çапах та тупсăм тĕппипе çак «1-мĕш №-лĕ 21.06.41 ç. Директива» тĕрĕссипе (чи малтанах) Германи тапăнма пулаяслăхĕн вăхăтне кăна пĕлтернĕ — «…. 1. 1941 çулхи çĕртмен 22-23-мĕшĕсенче нимĕçсем кĕтмен çĕртен ЛВТ, Батçум УВТ, ХĕвАн. УВТ, КУВТ, Од. УВТ фрончĕсенче тапăнма пултараççĕ….» Çаплах çак директивăпа чаçсен пĕтĕмĕшле çапăçу хатĕрлĕхĕнче ПУЛМАЛЛА тенĕ, чаçсене пĕтĕмĕшле ç.х. ТĂРАТМАЛЛА темен.

21.06.41 ç. 1-мĕш №-лĕ Директива хăйĕн умĕн анăç тăрăхсене чаçсене çапăçав хатĕрлĕхне тăратмалли тапăчсемпе директивăсем — çĕртмен 12-13-мĕшĕсенче ХХК тата ТШ директивисем, тата çĕртмен 18-мĕшĕнче çапăçав хатĕрлĕхне пĕтĕмпех тăмалли ТШ телеграммисене янă пирки çирĕплетет. 1-мĕш №-лĕ Директива анăç вăрçă тăрăхĕсенчи чаçсене çапăçав хатĕрлĕхне тăратма командă паман. Çак директивăн тĕллевĕ — тĕрĕсрех пек вăхăта пĕлтересси тата тăрăхсен çарпуçлăхне «пĕтĕмпепех çапăçав хатĕрлĕхĕнче пулса нимĕçсен тата вĕсен тăмарĕсен кĕтмен-çĕртен тапăнăвне хирĕç тăма хатĕр пулма хыпарлать.»

1941 çулхи çуллахи-кĕрхи компани

1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче , 4 сехет те 00 минутра Империн ютçĕр ĕçĕсен министрĕ Риббентроп Берлинри совет элчине Деканозова вăрçă пуçланă нотăна тата ун çумĕнчи виçĕ хушма хута — «Германин шалти ĕçсен министрĕн, СС рейхсфюрерĕн тата Герман полицин — евитсене («Германи правительствине Германипе национал-социализма хирĕç СССР диверси ĕçĕ пирки евит», «Германин ютçĕр ĕçĕсен министерствин совет правительствин пропаганда тата политика агитаци пирки евит», «Герман çарĕн Аслă çарпуçĕн Германи правительствине совет çарĕсем Германие хирĕç туçтарăнса тăнă пирки евит») панă. 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕн ирхине, артиллерипе авиаци пулăшăвĕ хыççăн нимĕç çарĕсем СССР чиккине каçнă. Çакăн хыççăнах, ирхине 5:30 вăхăтра СССР-ти Германи элчи В. Шуленбург СССР ютçĕр ĕçĕсен халăх комиссарĕ В. М. Молотов патне пырса совет правительстви Германин тата вăл оккупациленĕ çĕр-шывсенче хирĕçле пăсав ĕçĕсене тăвать, герман чиккинче çарсене тапăнма хатĕрлесе тăратнă тесе» айăплать. Юлашкинчен çакна пупленĕ: «Çавăнпа фюрер герман хĕçпăшаллă вăйĕсене çак хăрушлăха мĕнпур хатĕрпе хирĕç тăма тапăч панă».[35] Нотăпа пĕрле вăл Риббентроп Деканозова панă документсене панă.

undefined

Çав кунах Итали тата Румыни, тепĕр кунне — Словаки, СССРа хирĕç вăрçă пуçланă пирки пĕлтернĕ.

Балтикăн çурçĕрĕнче «Барбаросса» планне пурнăçа кĕртме çĕрмен 21-мĕшĕн каçхине пуçланă, ун чухне финн порчĕсенче нимĕçсен минă лартаканĕсем Финн кӳлмекĕнче икĕ уя минăсем лартнă.[36] Çак минă уйăсĕм советсен Балти флотне Финн кӳлмекĕн тухăç пайне хупма пултарнă.

Çĕртмен 22-мĕшĕнче румын тата нимĕç çарĕсем Прут урлă каçнă, çаплах Тăнай урлă каçма тăрать, анчах та совет çарĕсем вĕсене чарнă та румын территоринче плацдарма туртса илнĕ. Çапах та 1941 ç. утă-авăн уйăхĕсенче нимĕçсен пулăшăвĕпе румын çарĕсем пĕтĕм Бессарабие, Буковинăна тата Днестрпа Кăнтăр Буг хушшинчи çĕре (тĕплĕнрех Молдавăри хӳтĕлев операцийĕ, Румыни Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче статьясене вулăр) оккупациленĕ.

1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче, 12 сехетре Молотов СССР гражданĕсене радиопа официаллă чĕнсе каланă, Германи СССР çине тапăннă, тăван çĕршывăн вăрçи пуçланнă пирки пĕлтернĕ.

СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнчи Хушăвĕпе, çĕртмен 23-мĕшĕнче вăрçа тивĕçлĕ 14 çул ӳсĕмĕсен çыннисене (1905—1918 çç. çуралнисене) мобилизацине 17 тăрăхран 14-мĕшĕнче, йыхравланă. Ытти виçĕ тăрăхра — Байкал Лешьен, Вăтам Ази тата Инçет Тухăç — мобилизацие тепĕр уйăхран кăна, правительствăн ятарлă йышăнăвĕпе «пысăк хăнăхтару пуххи» тесе вăрттăн мелпе ирттернĕ[37].

Çĕртмен 23-мĕшĕнче Тĕп Çарпуçлăхĕн ставкине (çурлан 8-мĕшĕнченпе Аслă Тĕп Çарпуçлăхĕ ставки) йĕркелеççĕ, И. В. Сталин унăн ертӳçи пулса тăрать, вăлах çурлан 8-мĕшĕнче çаплах Аслă Тĕп çарпуçĕ вырăнне йышăнать. Çĕртме 30-мĕшĕнче Патшалăх Хӳтĕлев Комитетне (ПХК) туса хураççĕ. Çĕртме уйăхĕнчен пуçласа халăх ополченине йĕркелеме тытăнаççĕ.

Финлянди хăйĕн енчен нимĕçсене совет территорине тапăнма паман, вара Петсамăпа Салла чикĕ урлă каçма хăяйман. Хушăран хушă совет тата финн чикĕ сыхлавçисем пĕр-пĕрин еннелле персе илкеленĕ, çапах та, пĕтĕмĕшле шутласан, совет-финн чиккинче лăпкă лару-тăру пулнă. Анчах та çĕртмен 22-мĕшĕнчен пуçласа, нимĕçсен люфтваффе бомбă пăрахакан вӗҫмекӗсем финн аэродромĕсене Германие таврăннă чухне кăраççын тултарма анса ларнă.

Утăн 23-мĕшĕнче Молотов хăйĕн патне финн элчине чĕнсе илнĕ. Молотов Финляндирен хăйĕн СССР еннелли позицине уçăмлă палăртма ыйтнă, çапах та финн элчи Финлянди ĕç-пуçĕ пирки ăнлантарайман. Çĕртмен 24-мĕшĕнче Германин Типçĕр çарĕсен тĕп çарпуçĕ нимĕç çарпуçлăхĕн финн çарĕн ставки çумĕнчи хăйĕн элчи патне Финлянди Ладога кӳллинчен тухăçалла пуçланакан операцие хатĕр пулма çыру янă.[38] Çĕртмен 25-мĕшĕнче совет çарпуçлăхĕ Финляндири 18 аэродрома 460 яхăн вӗҫмекпе бомбăлама шутланă. Çĕртмен 25-мĕшĕнче Кăнтăр тата Вăта Финляндин хулисене, çав шутра Хельсинки тата Турку, сывлăшран питĕ хытă тапăннăшăн, çаплах совет пехотипе артиллерийĕ Финляндин патшалăх чиккинче çулăм уçнăшăн Финлянди каллех СССР-па вăрçă лару-тăрăвне кĕнине пĕлтернĕ.[39] 1941 çулхи утă-çурла уйăхĕнче финн çарĕ темиçе операци ирттерсе 1939—1940 çулсенчи совет-финн вăрçи хыççăн СССР шутне кĕртнĕ территорине каялла тавăрнă.

Венгри, Китлĕр çине тăрсах хистесен те, тӳрех СССР çине тапăнман. Венгрин вăрçăна Трансильвани пирки Румынипе тавлашнине хăй майла çавăрас тĕллевпе кĕмелле тесе ăнлантарнă. 1941 çулхи ҫӗртме, 26 Кошице хулана совет СÇВ бомбăланă тенĕ, анчах та пĕр шухăшпа, çак герман провокацийĕ пулнă, çакна пула Венгрин вăрçăна кĕме casus belli (кирлĕ сăлтав) шутланнă.[40] Венгри 1941 çулхи ҫӗртме, 27 СССРа вăрçăпа тухна пирки хыпарлать. 1941 çулхи утӑ, 1 Германи хушнипе венгр çарĕсен Карпат ушкăнĕ совет 12-мĕш çарне атакăлать. 17-мĕш герман çарĕ çумĕнчи Карпат ушкăнĕ СССР кăнтăр пайне чылаях кĕрсе каять. 1941 ç. кĕркунне Германи енче испан ыр кăмăл Кăвак дивизи çапăçма тытăннă.

Çурлан 10-мĕшĕнче ПХК 1904—1890 çулсенче çуралнă вăрçа тивĕçлĕ çынсене тата 1922—1923 çулсенче çуралнă йыхрава тивĕçлĕ çынсене Кировоград, Николаев, Днепропетровск облаçĕсене тата Орёл облаçĕн Людиново — Брянск — Севск йĕрĕнчен хĕвел анăçнелле районĕсенче[41] мобилизацилемелли йышăнăва кăларнă. Çурлан 15-мĕшĕнче мобилизацие Крым АССРĕ-нче[42], çурлан 20-мĕшĕнче — Запорож облаçĕнче[43], авӑн, 8 — Орёл тата Курск облаçĕсен хăш районĕсенче[44], юпан 16-мĕшĕнче — Мускавпа Мускав облаҫӗнче мобилизацилемелли хушăва кăларнă.[45] Пĕтĕмпех 1941 çулăн вĕçнелле 14 млн ытла çынна мобилизациленĕ.[37]

Çав вăхăтра нимĕç çарĕсем сывлăшра стратеги инициативине ярса илнĕ те чикĕ çумĕнчи çапăçусенче совет çарĕсене çапса аркатнă. Вĕсем вилни-аманнисемпе 850 пин çын çухатнă тата 1 млн яхăн салтакĕ тыткăна лекнĕ.

1941 çулхи çуллахи-кĕрхи паллă кампанисем:

  • Белосток-Минск çапăçăвĕ (çĕртме, 22 — утă, 8)
  • Смулен çапăçăвĕ (утă, 10 — авăн, 10)
  • Умань патĕнчи çапăçу (утă вĕçĕ — çурла, 8)
  • Кейӳ çапăçăвĕ (çурла, — авăн, 26)
  • Ленинграда хӳтĕлени тата хупăрлани (1941 çулхи авăн, 8 — 1944 çулхи кăрлач)
  • Одессăна хӳтĕлени, хăварни (çурла, 5 — юпа, 16)
  • Севастополь хӳтелевĕ (1941 çулхи юпа, 4 — 1942 çулхи утă, 4)
  • Мускав çапăçăвĕн хӳтĕленӳ тапхăрĕ (1941 çулхи юпа, 30 — 1942 çулхи кăрлач, 8)
  • Кăнтăр фрончĕн 18-мĕш çарне хупăрлани (1941 çулхи ю.па, 5-10)
  • Ростов-Тан-çинчи çапăçу (чӳк, 21 — 27)

1941—1942 çулхи хĕллехи компани

Чӳкĕн 16-мĕшĕнче нимĕçсем Мускава çурçĕр-анăçран тата кăнтăр-анăçран хупăрлама шутласа иккĕмĕш тапăнăвне пуçлаççĕ. Дмитров тĕлĕпе вĕсем Мускав-Атăл канала çитсе Яхрома патĕнче унăн хĕвел тухăç çыранне каçăççĕ, химки çыранĕнче Клина йышăнаççĕ, Истра шыв управне туртса илеççĕ, Солнечногорскпа Красная Полянăна, Красногорск çумĕнче — Истрăна ярса илеççĕ. Кăнтăр-анăç енчен Гудериан Кашира патне çывхарать. Анчах та ХАФ çарĕсем хаяррăн тытăçнă хыççăн нимĕçсене чӳкĕн вĕçĕнче — раштавăн пуçламăшĕнче пур çĕрте те чарса лартнă. Мускава илес хăтлав пăчланать. 1941—1942 çулсенчи хĕллехи кампанинче Мускав патĕнче хирĕçле тапăну ирттернĕ.

Мускавран хăрушлăх кăштах сирĕнет. Совет çарĕсем тăшмана хĕвел анăçалла 80—250 çм çити тапса яраççĕ, Мускав тата Тулă облаçĕсене тăшманран тасатать, Калинин тата Смулен облаçесен хăш районĕсен ирĕке кăларать.

Кăнтăр фронтĕнче совет çарĕсем стратеги енчен кирлĕ Крыма хӳтеленĕ.

1942 çулхи кăрлачăн 5-мĕшĕнче АТÇ Ставкин анлă канашлăвĕнче çывăх пуласлăхăн стратегиллĕ планĕсене сӳтсе явнă. Тĕп доклада Тĕпштаб пуçлăхĕ Б. М. Шапошников маршал тунă. Вăл Мускав патĕнчен тăшмана малалла хăвалас плана çеç мар, çаплах урăх фронтсенче масштаблă стратегиллĕ тапăнусене палăртнă: Ленинград хупăрлавне çурмалла тата тăшмана Украинăпа Крымра аркатмалла. Стратегиллĕ плана хирĕçле Г. К. Жуков тăнă. Унăн шухăшĕпе, танксемпе артиллери çитменнипе нимĕç хӳтĕлевне çурма май пулмасть, çак стратегипе çын пĕтет çеç. Жуков майлă СССР Патплан пуçлăхĕ Н. А. Вознесенский калаçнă, планпа кирлĕ техникăпа хĕçпăшала хатĕрлеме май çук, тенĕ. Плана Берия тата Маленков ырланă. Дискуссие пĕтĕмлетсе, Сталин плана «Пирĕн нимĕçсене çивĕччĕн çапса аркатмалла, çуркунне килсен вĕсем тапăнма ан пултарчĕр» каласа çирĕплетнĕ[46].

Йышăннă планпа, 1942 çулăн пуçламăшĕнче тапăну операцисене: Ржев-Вязьма операцийĕ, Керчь-Феодоси десант операцийĕ тата урăххисене — ирттернĕ. Çак тапăнусене тăшман совет çарĕсене чылай çухату тӳстерсе каялла тапса ярать.

1942 çулхи кăрлачăн 18-мĕшĕнче Барвенково-Лозовое операцийĕ пуçланать. Икĕ эрне хушши хаяр çапăçусем пыраççĕ, совет çарĕсем нимĕç хӳтĕлевне 100 çм çити тăсăлнă фронтра çурса, анăç тата кăнтăр-анăç тĕлĕсенче 90-100 çм куçса Çурçĕр Донец юханшывĕн сылтăм çыранĕнчи плацдарма ярса илнĕ.

Вăрçăн малтанхи тапхăрĕн пĕтĕмлетĕвĕсем

undefined

1941 çулхи раштав, 1 тĕлне РÇЕÇ çухатăвĕ тыткăна лекнисемпе 3,5 млн çар çынни шутланнă. Германи çарĕсем Литвана, Латвине, Беларуҫе, Молдавине, Эстоние, РСФСР- ăн европа, Украинăн чылай пайне ярса илнĕ, совет çарĕсем çĕр-шыва 850—1200 çм таран каялла чакнă, 740 пин çынна (вĕсенчен 230 пин çын вилнисем)[47] çухатнă.

СССР питĕ кирлĕ чĕрĕ тавар-минерал тата промăç центрĕсене: Донбасс, Кривой Рог, бассейнĕсене çухатнă. Минск, Кейӳ, Харьков, Смоленск, Одесса, Днепропетровск хуласене тăшман аллине панă. Тăшман Ленинграда хупăрланă. Украинăри тата Раççейĕн кăнтăрĕнчи апат-çимĕç тăвакан кирлĕ районсем тăван çĕршывăн центрĕнчен уйрăм пулса тăнă. Оккупациленĕ территорире миллион совет гражданĕ тăрса юлнă. Темиçе çĕр пин лăпкă пурнăç çыннине Германи ĕçе турттарса кайнă. Нимĕç çарне, çапах та, Ленинград, Мускав тата Ростов-Тан-çинчи хуласем патĕнче чарса лартнă; «Барбаросса» планĕн стратеги тĕлĕсене пурнăçа кĕртеймен.

1942 çулхи çуллахи-кĕрхи операцисем

undefined

ĔÇХÇ хĕллехи тапăнăвĕнче вермахт чылай вăя çухатнă тесе СССР Аслă Çарпуçлăхĕ 1942 çулăн çуллахи-кĕрхи кампанинче çарсем умне пурнăçа кĕртмелле мар ĕç лартнă: тăшмана пĕтĕмпех аркатса çĕр-шывăн территорине тăшманран ирĕке кăлармалла. Вăрçăн тĕп пулăмĕсем кăнтăр-хĕвел анăç тĕлĕнче пулса иртнĕ: Крым фронтне аркатни, Харьков операцин (12—25.05), Воронеж-Ворошиловград стратегиллĕ хӳтĕлев операцин (28.06—24.07), Сталинградри стратегиллĕ хӳтĕлев операцин (17.07—18.11), Çурçĕр-Кавказ стратегиллĕ хӳтĕлев операцин (25.07—31.12) катастрофисем. Тăшман 500—650 çм тапăнса пырса, Атӑл патне тухать, Тĕп Арамаçи ту хысакĕн пайне ярса илет.

Вăта тĕлĕнче пысăк операцисем пулса иртнĕ: Ржев-Сычёв операцийĕ (30.7—23.8), Хĕвел анăç фронт çарĕсен хирĕçле тапăнăвĕпе Сухиничи, Козельск районĕнче пĕрлешĕнсе (22—29.8), пурĕпе 228 232 çын пĕтнĕ[48]); çаплах çурçĕр-хĕвел анăç тĕлĕнче: Любань тапăну операцийĕ (7.1—30.4), пĕрремĕш операцинче хупăрлава лекнĕ 2-мĕш тапăну çарне хупăрлавран кăлармалли операципе пĕрлешĕнсе (13.5—10.7); пĕтĕмĕшле çухатусем — 403 118 çын[48].

Герман çарĕшĕн лару-тăру хăрушла çаврăнма тытăнать: çухатусем Хĕрлĕ Çарĕнчен сахалтарах пулсан та нимĕçсен начартарах вăрçă экономики пĕтнĕ вӗҫмексемпе танксене советсем пекех çĕнĕрен хăвăрт тавăрма пултарайман, çынсене çарта çав тери эффективлă мар усă курни хĕвел тухăçĕнчи дивизисене тулли тума паман, çакна пула вара хăш дивизисене улттăбатальонлă штата (тăххăрбатальонлирен) куçарма тивнĕ; Cталинград тĕлĕнчи çапăçакан ротăсенче салтак шучĕ27 çынна (штатпа 180) çитнĕ. Унсăр пуçне, Раççейĕн Кăнтăрĕнчи операцисем хыççăн нимĕçсен унчен те вăрăм хĕвел тухăç фрончĕ татах тăсăлнă, нимĕçсен хӳтĕлев тачăлăхне тытма вăй та юлман. Фронтăн чылай пайне Германин тăмарĕсене — румынсен 3-мĕш тата йĕркеленекен 4-мĕш, 8-мĕш итал тата 2-мĕш венгр çарĕсене тăратнă. Çак çарсем ĕнтĕ çуллахи-кĕрхи кампанинчи вермахтăн ахилл кĕлли пулса тăраççĕ.

undefined

1941 çулхи утӑ, 3 Сталин халăхран «Пĕтĕмпех фронт валли! Пĕтĕмпех çĕнтерӳ валли!» тесе ыйтнă; 1942 çулхи çулла тĕлне (1 çултан хăвăрт) СССР экономикине вăрçă çулне тăратнă.

Вăрçă пуçлансан СССР-та халăх, ĕç тăвакан вăйсене, йĕркелӳсене тата материал янтине пĕтĕмпех куçарма тытăннă. Çĕр-шывăн хĕвел тухăç районĕсене чылай предприятийе куçарнă (1941 çулăн 2-мĕш çурçуллăхĕнче кăна — 2600 яхăн), 2,3 млн выльăх ауçне илсе тухнă. 1942 çулăн пĕрремĕш çурçулĕнче 10 пин вӗҫмек, 11 пин танк, 54 пин кĕпçе туса хатĕрленĕ. 2-мĕш çурçуллăхра 1,5 хут ытла нумай кăларнă. Пурĕпе 1942 ç. СССР стрелок хĕçпашалĕн мĕнпур тĕсне (револьверсăр тата пистолетсăр) 5,91 млн виçе, кĕпçепе миномётăн мĕнпур тĕсĕпе калибрне (авиаци, тинĕс тата танк/ХАУ тупписĕр) 287,0 пин виçе, танк тата ХАУ мĕнпур тĕсне 24,5 пин виçе, самолётсен мĕнпур тĕсне 25,4 пин виçе, çав шутра çапăçмалли 21,7 пин виçе кăларнă[49]Ленд-лизпа та çапăçу техникине чылай кăларнă.

СССР, Аслă Британи тата АПШ хушшинче килĕшӳсем тунă хыççăн 1941—1942 çç. китлĕре хирĕçле коалицин тĕшши пулса тăрать.

Нимĕçсен оккупаци режимĕ

СССР çине тапăннине Китлĕр «Хĕрес харçи» вырăнне хунă, ăна вăл террор меслечĕсемпе туса шутланă. 1941 çулхи çăвăн 13-мĕшĕнче вăл вăрçă çыннисене «Барбаросса» планне пурнăçланă чухне тунă ĕçсен яваплăхĕнчен хăтарнă:

«Вермахт хĕсметĕнчи çынсемпе тата вĕсемпе пĕрле ĕç тăвакансене граждан çыннисене хирĕçле тăшманлă ĕçсем тунăшăн чармалла мар тата çав ĕссене киревсĕр ĕç е вăрçă айăпĕ тесе шутламалла мар…».

Хăйĕн çак шухăшне вăл утăн 16-мĕшĕнче уçса панă:

«Эпир каллех калатпăр, пирĕн çав территорие йышăнмалла, ăна тытса тăмалла тата унта хăрушсăрлăха йĕркене кĕртмелле…Территорипе пĕтемпех хуçаланма епле ĕçсем тумаллине малтанах калама пулмасть: е персе пăрахмалла, е кăларса ямалла т. ыт. Хамăр умра выртакан мăн кукăле кирлĕ меллĕ пайлас ĕç тăрать: пĕрремĕшĕнчен, ăна ярса илес пулать, иккĕмĕшĕнчен, пăхăнтарас пулать, виççĕмĕшĕнчен, усăна кĕртес пулать. Уралтан анăçалла мĕнле те пулин тăшманăн хĕçпăшаллă йĕркелĕвĕсене хăварас пирки калаçма та тăмасть…»

Çакăн пирки Гудериан каланă:

«Китлĕр мĕнпур вырăссене сталин ялавĕ айне тăратма мел тупма пултарчĕ»[50]

Нимĕçсен оккупацине вăрçă вăхăтĕнче Беларуç, Украина, Эстон, Латви, Литва ССРĕсен, РСФСРĕн 13 облаçĕн территорийĕ лекнĕ.

Молдава ССРĕ тата Украина ССРĕн кăнтăр çĕрĕ (Транснистри) Румыни айĕнче пулнă, Карел-Финн ССРĕн пайне финн çарĕсем оккупациленĕ.

Виççĕмĕш райхăн Совет Союзне хирĕç вăрçин пуçламăшĕнченех СССРĕн Урала çити территорине ярса илсе, СССРĕн çутçанталăк янтипе усă курса Раççее нумай вăхăтлăха герман хуçаланăвĕнче тытмалла пулнă. Çут тĕнчерен планпа пĕтерĕс хăрушлăх еврейсемшĕн çес мар, çаплах Германи 1941—1944 çç. ярса илнĕ совет территоринчи славянсемшĕн те пулса тăнă. Халĕ тин ФРГ историкĕсен тĕпчев ĕçлевне СССР славян халăхне (вĕсене еврейсене пекех «начар расă» вырăнне хунă, пĕтермелле пулнă) хирĕç «урăх холокост» теми кĕчĕ.Вольфрем Верте [6]

Облаçсене кĕпернесем теме пуçланă, уессене (кăрлач, 1943 çултанпа — районсене) тата вулăссене йĕркеленĕ, халăха регистрацие кĕртнĕ. Нимĕç влаçĕн вăрçăпа администраци органĕсемпе (вăрçă комендатурисем, тăрăх тата и район управленисем, ял-хуçалăх управленисем, гестапо тата ур.) пĕрле полиципе вырăнти хăй тытăмлăх йĕркеленĕвĕсем ĕçленĕ. Хулана, уесе бургомистрсем ертсе пынă, вулăс йĕркеленĕвне вулăс старшинине, ялсенче старостăна лартнă. Герман çарĕн çыхăнман киревсĕр (уголовлă айăплă) тата граждан ĕçĕсене уçса пама килĕшӳ тӳрисем пулнă. Вырăнти йĕркелӳсем нимĕç çарпуçлăхĕн тапăчĕсмпе тата хушнисемпе татăçуллă ĕçлесе окупаци айĕнчи халăха Китлĕрĕн политикипе планĕсене пурнăçлама хутшăнтарнă.

Вăйпитти мĕнпур халăха нимĕçсем уçнă ĕçсене тума хăваланă, нимĕç çарĕ валли хӳтлĕх тунă çĕрте, шоссе тата чукун çулĕсене юсаттарнă, юр тасаттарнă, ял хуçалăхĕнче усă курнă т. ыт. «Çĕре усă курмалли çĕнĕ йĕркепе татăçуллă» колхозсене салатнă та пĕрлĕ хуçалăхсене туса хунă, совхозсем вырăнне «патхозсем» — нимĕç влаçĕн патшалăх хуçалăхĕсене йĕркеленĕ. Халăха пăчăртасах нимĕç çарĕ валли аш-пăш, тырă, фураж т. ыт. пуçтарнă. Нимĕç салтакĕсем патшалăхăн тата этем пĕрлĕхĕн пурлăхне çаратнă, лăпкă çынсене кил-пӳртĕнчен хăваласа кăларнă. Çынсене пурăнма юрăхлă пӳлĕмсене мар, çĕрпӳртсене вырнаçтарнă, ăшă тытакан тум-тире, апат-çимĕçе туртса илнĕ, выльăх-чĕрлĕхе тытса кайнă.

undefined

Нимĕçсем политика шкулĕсене уçнă — унта ятарлă пропагандăпа агитации лекцисене вуланă. Халăх умĕнчи политика темиллĕ лекцисене хула-ялсенче пĕрмаях ирттернĕ. Вырăнти радиокалаçупа та лекцисемпе евитсене халăх хăлхине çитернĕ. Çаплах Д. Малявин пропаганда календарĕсем пирки хыпарлать[51].

Шкулта вĕренме тивĕçлĕ йĕрке тунă, наци идеологине хирĕçлĕ мар совет кĕнекисемпе усă курма палăртнă. Ачисене шкула яман ашшĕ-амăшне штрафланă. Вĕрентӳçсемпе малтан гестапăра калаçу ирттернĕ, вĕсене икĕ эрнеллĕ политика курсĕсенче пĕлӳ панă. 1943 çулхи ака уйăхĕнчен историне вĕрентме чарнă та «хальхи пулăмсен урокĕсене» ирттернĕ, вĕсенче нимĕç хаçачĕсемпе тата нимĕçсен ятарлă политика брошюрисемпе усă курмалла пулнă. Чиркӳ çумĕнчи шкулсенче Турă саккунне вĕрентме ача-пăча ушкăнĕсене йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах оккупантсем библиотекăсенчи чылай кĕнекене пĕтернĕ.

Чылай вырăнта оккупаци тапхăрĕ икĕ-виçĕ çул тăсăлнă. Нимĕçсем кунта 18-45 çулсенчи совет гражданĕсене (еврейсене — 18-60 çулсенчисене [52] çирĕп ĕçлев тивĕçне кĕртнĕ. Сиенлĕ ĕçре те 14—16 сехет муритленĕ. Ĕçлеменшĕн тата ĕсрен аяккалла пăрăннăшăн, тапăчсене пурнăçламаншăн, кăшт кăна пăхăнманшăн, çаратнă-пусмăрланă чухне хирĕç тăнăшăн, совет партизанĕсене пулăшнăшăн, коммунистсен партин тата комсомол пайташĕ, еврей нациллĕ пулнăшăн тата пач сăлтавсăрах персе пăрахнă, çакнă, чун тухичченех хĕненĕ. Штрафсемпе асаплантарнă, концлагере хупнă, выльăх-чĕрлĕхе туртса илнĕ тата ыт. Нимĕçсен репрессине чи малтанах славянсем, еврейсем тата чикансем, çаплах, нацистсен шучĕпе, «çынмаррисем», лекнĕ. Вара, Беларуçре пурăнан кашни виççемĕш çынна вĕлернĕ[53][54][55].

Оккупациленĕ территоринче вилĕм лагерĕсене, пĕтĕмĕшле шутлавпа, 5 мĕльюна яхăн çын вилĕм тупнă.[56]

Пурĕпе оккупаци территоринче 7,4 мĕльюн ытла лăпкă çынна шутласах пĕтернĕ.[57]

Оккупацинчи чылай совет халăхне вăйпах ĕçлеме пултараканнисене Германие тата оккупациленĕ промăçлăх енчен аталаннă çĕр-шывсене ĕçе хăваласа кайнă. Ирĕксĕр илсе килнĕ совет çыннисене унта «остарбайтерсем» (хĕвел тухăç ĕçлевçисем) тенĕ.

Германие ĕçлеме вăйпа илсе кайнă совет гражданĕсен йышĕнчен (5 269 513 çын), вăрçă вĕçленсен тăван çĕре 2 654 100 çын таврăннă. Тĕрлĕ сăлтавпа киле таврăнмасăр эмигрант шутне кĕнĕ — 451 100 çын. 2 164 313 ытти çын тыткăнра вилнĕ.

Вăрçăн иккĕмĕш тапхăрĕ (чӳк, 19, 1942—1943)

1942—1943 çулăн хĕллехи компани

undefined

1942 çулхи чӳкĕн 19-мĕшĕнче совет çарĕсем хирĕçле тапăну тапратаççĕ, чӳкĕн 23-мĕшĕнче Сталинград тата Кăнтăр-Хĕвел тухăç фрончĕсен вăйĕсем Калач-Тан-çинчи хула çумĕнче пĕрлешсе 22 тăшман дивизине хупăрланă. Раштавăн 16-мĕшĕнче пуçланнă «Кĕçĕн Сатурн» операцинче Манштейн ертсе пынă Тан ушкăнне аркатнă. И хотя наступательные операции, предпринятые на центральном участке советско-герман фрончĕн тĕп пайĕнче ирттернĕ тапăну операцисем («Марс» операци) ăнăçусăр пулсан та, çапах та совет çарĕсен кăнтăр тĕлĕнчи вăрçă ăраскалне пула пĕтĕмĕшле ăнăçлă теме пулать — пĕр нимĕç çарне тата Германи тăмарĕсен тăватă çарне çĕмĕрсе тăкнă.

Хĕллехи кампанин паллă пулăмĕсем шутне Çурçĕр-Кавказ тапăну операцийĕ тата Ленинград хупăрлавне сирни (1943 çулхи кăрлачăн 18-мĕшĕ). Хĕрлĕ Çар Хĕвел анăçнелле хăшпĕр тĕлсенче 600—700 çм тапăнса пырса, тăшманăн пиллĕк çарне çаса аркатнă.

1943 çулхи нарăсăн 19-мĕшĕнче Майнштейн ертсе пынă «Кăнтăр» çарĕсен ушкăнĕ кăнтăр еннелле хирĕç тапăну пуçлать, çак вара вăхăтлăха совет çарĕсен инициативне туртса илсе хĕвел тухăçнелле (хăшпĕр тĕлсенче 150—200 çм çити) тапса ярать. Пысăках мар совет пайĕсесене (Воронеж фронтĕнче, фронт çарпуçĕ Ф. И. Голиков йăнăшĕпе, çапăçу хыççăн ăна ĕç вырăнĕнчен хăтарнă) хупăрласа илнĕ. Совет çарпуçлăхĕ çакна тӳрлетме тытăнать, 1943 çулхи пуш уйăхĕн вĕçĕнче совет салтакĕсем нимĕçсене чарса лартаççĕ те фронта тăнăçлатаççĕ.

1943 çулăн хĕлĕнче нимĕçсен В. Модель ертсе пынă 9-мĕш çарĕ ржев-вязьмă выступне (?) хăварать («Бюффель» операцийĕ пăхăр). Совет çарĕсем Калинин (А. М. Пуркаев) тата Хĕвел анăç (В. Д. Соколовский) фрончĕсем тăшмана хăвалама тытăнаççĕ. Совет çарĕсем фронт йĕрне Мускавран 130—160 çм аяккалла сиреççĕ. Кĕçех 9-мĕш нимĕç çарĕн штабĕ Курск выступĕн çурçĕр фасне ертсе пыма пуçлать.

1943 çулхи çуллахи-кĕрхи кампани

1943 çулхи çуллахи-кĕрхи кампанин паллă ĕçĕсем Курск тата Тăнăвар çапăçăвĕсем пулнă. Хĕрлĕ Çар, унăн çухатăвĕсем тăшманĕнчен чылайрах пулсан та (1943 ç. совет çарĕсем вилнисен шучĕ çак вăрçăра чи нумаййи шутланать), малалла 500—1300 çм куçнă.

Чӳкĕн 28-мĕшĕнче — раштавăн 1-мĕшĕнче И. Сталинăн, У. Черчиллĕн тата Ф. Рузвельтăн Тегеран конференцийĕ иртет. иккĕмĕш фронта уçасси Конференцири тĕп ыйту пулса тăрать.

Вăрçăн виççĕмĕш тапхăрĕ (1944 — ҫу, 9, 1945)

Вăрçăн виççĕмĕш тапхăрĕнче герман хĕçпăшаллă вăйĕсен шучĕ те, техника пахалăхĕ те ӳсет. Тĕслĕхрен, вермахтăн танксемпе ХКХ шучĕ 1945 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне 12 990 виçе шутланнă[58], çав шутра 1944 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне — 9 149[58], 1943 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне — 7 927 виçе çеç[58]. Çак ӳсĕме Шпеер, Мильх тата ыт. 1942 çулхи кăрлач уйăхĕнче тапратнă Германи промăçлăхне вăрçăна мобилизацилес программăна ĕçе кĕртнипе çитнĕ. Çапах та Хĕвел тухăç фронтĕнче питĕ нумай çухату тӳснипе, танкистсемпе вĕçевçĕсене вĕрентме топливо çитменни герман хĕçпăшаллă вăйĕсен пахалăхне чакарса пырать. Çавăнпа стратеги инициативи СССР тата унăн тăмарĕсене куçать, Германин çухатăвĕсем вара чылайланаççĕ.

1944 çулхи хĕллехи-çурхи кампани

1943—1944 çç. хĕллехи кампание Хĕрлĕ Çар питĕ вăйлă сылтăм çыранри Украинăра (1943 çулхи раштавăн 24-мĕшĕ — 1944 çулхи акан 17-мĕшĕ) çапăçусемпе пуçлать. Çак тапăнăвă темиçе фронт операцийĕ — Житомир-Бердичев, Кировоград, Корсунь-Шевченко, Луцк-Ровнă, Никополь-Криворог, Проскурово-Черновцă, Умань-Ботошан, Березнеговато-Снигирево тата Одесса операцисем — кĕнĕ.

4 уйăх хушши пынă тапăнура Э. Манштейн генерал-фельдмаршал ертсе пынă «Кăнтăр» тата Э. Клейст генерал-фельдмаршал ертсе пынă «А» çарĕсен ушкăнĕсене çапса çĕмĕрнĕ. Совет çарĕсем Сылтăм çыран Украинăна, хĕвел анăç облаçсене тăшманран хăтарса СССРĕн кăнтăр енчи патшалăх чиккине Карпат тăвĕн умĕнче (Проскурово-Черновцă операцинче) тухнă, пушăн 28-мĕшĕнче, Прут шывĕ урла каçса, Румыние кĕнĕ. Çаплах сылтăм çыранĕн Украинăри тапăнăвĕ шутне 1-мĕш Украина фронтĕнчен çурçĕрелле кĕрешнĕ 2-мĕш Беларуç фрончĕн Полеç операцине хушаççĕ.

Тапăнăва 1-мĕш, 2-мĕш, 3-мĕш, 4-мĕш Украина фрончĕсем, 2-мĕш Беларуç фрончĕ, Хура тинĕс флочĕпе Азов вăрçă флотилин карапĕсем тата оккупациленĕ территоринчи чылай партизан хутшăннă. Çак çапăçусемпе фронт 1943 çулхи раштав вĕçĕнчипе танлаштарсан 250—450 çм малалла куçать. Совет çарĕсем 1,1 млн çынна çухатаççĕ, вĕсенчен тавăрусăр — 270 пинрен кăшт ытларах. [7] 2008 ҫулхи ҫӑвӑн 5-мӗшӗнче архивланӑ.

Сылтăм çыранĕн Украинине ирĕке кăларнипе пĕрлех Ленинград-Новгород операцийĕ (1944 çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕ — пушăн 1-мĕшĕ) тапранать. Çак операци шучĕпе Красносельск-Ропшин, Новгород-Луга, Кингисепп-Гдов тата Старорусса-Новоржевск фронтăн тапăну операцисене ирттернĕ. Вĕсен тĕллевĕсенчен пĕри Ленинградăн хупăрлавне татса ярасси.

Совет çарĕсем тапăнса пырса Г. Кюхлер генерал-фельдмаршал ертсе пынă «Çурçĕр» çарĕсен ушкăнне аркатса янă. Çаплах Ленинградăн 900-кунлă хупăрлавне сирнĕ, Ленинград, Новгород облаçĕсен пур территорине тенĕ пекех, Калинин облаçĕн чылай пайне тăшманран хăтарса, совет çарĕсем Эстони территорине çитнĕ. Совет çарĕсен çак тапăнăвĕ нимĕç çарпуçлăхне совет çарĕсен 1944 çулхи хĕллехи тĕп тапăнăвне чарма «Çурçĕр» ушкăнăн çарĕсене Сылтăм çыранĕн Украинине куçарма май памасть.

Операцие Ленинград тата Волхов фрончĕсем, 2-мĕш Балтиçум фрончĕн хăшпĕр пайĕсем, Балти флочĕн вăйĕсем, инçет вĕçев авиаципе партизансем хутшăннă. Ленинград-Новгород операцинче çарсем 220—280 çм малалла куçнă. Совет çарĕсен çухатăвĕсем — 300 пин ытла çын, вĕсенчен тавăрусăр — 75 пинрен ытла.[8] 2008 ҫулхи ҫӑвӑн 5-мӗшӗнче архивланӑ.

Ака-çу уйăхĕсенче Крым тапăну операцийĕ (ака, 8 — ҫу, 12) паллă вырăн йышăнать. Ун чухне 2 фронт операцине: Перекоп-Севастополь тата Керчь-Севастополь операцисене ирттереççĕ; операцисен тĕллевĕ — Крыма илесси. Совет çарĕсем Крыма ирĕке кăлараççĕ, нимĕçсен 17-мĕш хирти çарне çĕмĕрсе тăкаççĕ. Хура тинĕс флочĕ хăйĕн тĕп тĕсевне — Севастополе таврăнать. Çак вара Сылтăм çыранĕн Украинине хăтаракан фронтсен тылне хăрушсăрлатать.

Крыма илнĕ çĕре 4-мĕш Украина фрончĕн, А. И. Ерёменко ертсе пынă Уйрăм тинĕсçум çарĕн çарĕсем, Хура тинĕс флочĕ, Азов вăрçă флотилийĕ (каярах ăна Танай вăрçă флотилине куçарнă) вăйĕсем хутшăннă. Совет çарĕсем 85 пине яхăн çвнна çухатнă, вĕсенчен тавăрусăр — 17 пинрен ытла. Совет çарĕсем Крыма уйăхран ытларах вăхăт ирĕке кăларнă.

1944 çулхи çуллахи-кĕрхи компанийĕ

1944 çулхи çĕртме уйăхĕнче тăмарсем иккĕмĕш фронт уçаççĕ, çак Германири вăрçа вăрçă тăрăмне хавшаклатать. 1944 çулхи çуллахи-кĕрхи кампанире Хĕрлĕ Çар пысăк операцисене, çав шутра Беларуç, Львов-Сандомир, Ясса-Кишинёв, Балтиçум операцине, ирттернĕ; Беларуç, Украина, Балтиçум (Латвин хăш районĕсемсĕр пуçне) тата кăштах Чехословаки; çурçĕр Поляр лешьен тата Норвегин çурçĕр çĕрĕсене ирĕке кăларнă. Румыние тата Болгарие (Болгари Аслă Британипе тат АПШ-апа, анчах та СССР-па мар вăрçăра тăнă, СССР 1944 çулхи авăнăн 5-мĕшĕнче Болгарие вăрçă пирки пĕлтерет те территорине йышăнать, болгар çарĕсем хирĕç тăман та) капитуляциленĕ те Германие хирĕç вăрçа тухнă.

1944 ç. çулла совет çарĕсем Польша территорине çитнĕ. Çакăнчченех Хĕвел анăç Украинăпа Хĕвел анăç Беларуç, çаплах Литва территоринче совет çарĕсем поляксен ют çĕрти правительствине пăхăнакан поляксен Ен Çарĕ (ЕÇ) партизанĕсемпе тĕл пулнă. Поляк çарĕн нимĕçсем чакса пынă хыççăнах ирĕке тухнă Хĕвел анăç Беларуçри, Хĕвел анăç Украинăри тата Литвари, Польшăри çĕрсене йышăнса влаç аппарачĕсене йĕркелемелле пулнă.

Совет çарĕсем малтан ЕÇ пĕрле нимĕçсене хирĕç кĕрешнĕ, кайран ЕÇ офицерĕсене аресленĕ, салтакĕсене советсем майлă Берлинг генералăн Поляксен Çарне мобилизациленĕ. Ирĕке кăларнă çĕрсенче, Хĕрлĕ Çарăн çывăх тылĕнче ЕÇ ушкăнĕсене хĕçпăшалсăрлантарма пикеннĕ, анчах та вĕсем вăрттăн пурнăçа куçнă. Çак ĕç-пуç 1944 çулхи утă уйăхĕнче Польша территоринче т е тăсăлнă. 1944 çулхи çурлан 23-мĕшĕнче Люблинран Кисанри лагере ЕÇ тĕкерçисен пĕрремĕш пайне ăсатнă. Унчен вĕсене малтан нимĕçсен пулнă Майданек наци концлагерĕнче тытнă.[9]

[10] 1944 çулхи утăн 21-мĕшĕнче Хелмре поляк коммунисчĕсемпе тăмарĕсем Польшăн наци ирĕклĕх комитетне — Польшăн вăхăтлă советсем майлă правительствине — йĕркелеççĕ.

1944 çулхи çурлан 1-мĕшĕнче РÇХÇ малти вăйĕсем Польшăн тĕп хули Варшава патне çывхарнă чухне, Ен Çарĕ («Армия крайова») хулара пăлхава çĕклет. Пăлхавçăсем икĕ уйăх чылай шутлă нимĕç çарĕсемпе çапăçнă, юпан 2-мĕшĕнче вĕсен парăнма тивнĕ. 1-мĕш Беларуç фрончĕ пăлхавçăсене кирлĕ пулăшăва параймасть — Беларуç операципе 600 çм тухса, фронт вăйĕсем Варшава умĕнче тăшман тĕревлĕ хирĕçленине пула хӳтĕленме хатĕрленнĕ[59].

1944 çулхи çурлан 30-мĕшĕнче Йозеф Тиссо ертсе пынă нимĕçсем майлă Словак Республикине хирĕçле Словаксен наци пăлхавĕ çĕкленет. Пăлхавçăсене пулăшас тĕллевпе совет çарĕсем авăнăн 8-мĕшĕнче Карпат-Дукель операцине пуçлаççĕ. Анчах та совет çарĕсем çитичченех, 1944 çулхи чӳк уйăхĕн пуçламăшĕнче нимĕç çарĕсем пăлхава пусараççĕ.

1944 çулхи юпа уйăхĕнче совет çарĕсем ăнăçлă Дебрецен операцине ирттернĕ, Венгрие вăрçăран кăларас тата венгрсен çĕрĕнчи нимĕç çарĕсене аркатас тĕллевпе Будапешт операцине пуçланă. Анчах та Будапештри нимĕç çарĕсем капитуляцие 1945 çулхи нарăсăн 13-мĕшĕнче кăна йышăннă. 1944 çулхи раштавăн 28-мĕшĕнче Венгрин вăхăтлă правительствине туса хунă, вăл 1945 çулхи кăрлачăн 20-мешĕнче СССР-па лăпкăлăх хучĕ çине алă пуснă.

1944 çулхи юпан 25-мĕшĕнче Патшалăх Хӳтелев Комитечĕ вăрçă хĕсметне 1927 çулта çуралнă çынсене йыхравпа чĕннĕ. 1 миллион та 156 пин те 727 çынна — юлашки вăрçă йыхравĕ — çар ретне тăратнă.

1945 çулхи хĕллехи-çурхи компани

undefined

Вăрçă фрончĕ

Совет çарĕсен хĕвел анăç тĕлĕнчи тапăнăвĕ 1945 çулхи кăрлачăн 13-мĕшĕнче ( Хĕвел тухăç-Прусс операцийĕ ) тапранать. Млава тĕлнелле пырса тăшманăн Хĕвел тухăс Пруссие хӳтĕлекен «Центр» çарĕсен кунти ушкăнне аркатса ытти нимĕç вăйĕсенчен уйăрмалла. Хаяр çапăçусемпе совет çарĕсем Хĕвел тухăç Пруссин пайне йышăнаççĕ, Çурçĕр Польшăн терриирине ирĕке кăлараççĕ, тăшманăн Хĕвел тухăç-Прусс ушкăнне хĕвел анăçран тата кăнтăр-хĕвел анăçран хупăрласа, пĕтĕмпех çапса аркатма хатĕрленеççĕ (Млава-Эльба операцийĕ).

Калинин тĕлĕнче тапăну операцине нимĕçсен тильзит-инстербург ушкăнне хирĕç пуçланă. 3-мĕш Беларуç фрончĕн çарĕсем 130 çм таран çĕмĕрсе кĕрсе 2-мĕш Беларуç фрончĕпе пĕрле Хĕвел тухăç-Прусс операцине ăнăçлă вĕçлеме (Инстербург-Кенигсберг операцийĕ) хатĕрленеççĕ.

Польшăри тепĕр тĕлĕнче кăрлачăн 12-мĕшĕнче Висла-Одер операцийĕ тапранать, нарăсăн 3-мешĕнче нимĕçсене Вислăран анăçалла Польша территорине тăшманран хăтарса Одерăн сылтăм çыранĕнче плацдарм ярса илнĕ. Кăнтăр Польшăпа Чехословакире 4-мĕш Украина фрончĕн пайĕсем Хĕвел анăç Карпатăн чылайăшне каçса, нарăсăн 18-мĕшĕнче Вислăн тури юхăмне çитнĕ, çак ăнăçа пула 1-мĕш Украина фрончĕ Силезире малалла куçнă.

Пуш уйăхĕн 16-мĕшĕнче Вена хулине туртса илес Вена тапăну операцийĕ пуçланать. Виççĕмĕш райхăн Австри пайĕн тĕп хули патĕнче СС 6-мĕш танк çарне çĕмĕреççĕ. Ака уйăхĕн пуçламăшĕнче Чехословаки территоринчи совет çарĕсем хаяр çапăçусемпе анăçалла талпăнаççĕ. Акан 7-мĕшĕнче Вена хулаçумĕнче нимĕçсем хаяррăн хирĕç тăраççĕ. Венăшăн йывăр кĕрешӳ тытăнать, хулана акан 13-мĕшĕнче ярса илеççĕ.

Çав вăхăтрах Хĕвел тухăç Прусире Кёнигсберг хулишĕн кĕрешӳ (Кёнигсберг операцийĕ) пуçланать. Аран-аран совет çарĕсем, çухрăм хыççăн çухрăм, куçса пыраççĕ. Кёнигсберг операцинче нимĕçсен кунти ушкăнĕн тымар вăйĕсене аркатаççĕ.

Польша еннелле 1945 çулхи пуш уйăхĕнче 1-мĕш Беларуç тата 1-мĕш Украина фрончĕсем Одер тата Нейсе хӳтелев йĕрне тухаççĕ. Тӳрĕ çулпа кюстрина плацдармĕнчен Берлина çити 60 çм шутланнă. Анкăл-американ çарĕсем нимĕçсен рур ушкăнне пĕтерсе акан варринелле малти вăйĕсемпе Эльба патне çитнĕ. Паллă та кирлĕ чĕр тăвар минерал районĕсене çухатнипе Германире промăçлăх ĕçĕ чылаях чакать. 1944/45 хĕлĕнче çын çухатнисене тултарма йывăр пулнă. Çапах та Германи хĕçпăшаллă вăйĕсенче, Хĕрлĕ Çар Тĕпштабĕн разведуправлени информаципе, ака уйăхĕн варринче вĕсен 223 дивизипе бригада пулнă. 1945 çулхи ака, 16 совет çарĕсен Берлин тапăну операцийĕ тапранать. 1945 çулхи ака, 25 совет вăйĕсем Эльба çинче пĕрремĕш хутчен анăçран тапăнса пынă американ çарĕсемпе тĕл пулаççĕ. 1945 çулхи ҫу, 2 Берлин гарнизонĕ капитуляцилет. Берлина илсен совет çарĕсем Прага операцине — çак вăрçăн юлашки стратеги операцине — ирттереççĕ.

Политика фрончĕ

1945 çулхи кăрлачăн 19-мĕшĕнче ЕÇ юлашки çарпуçĕ Леопольд Окулицкий салану тапăчне кăларать. 1945 çулхи нарăсра поляксен Польшăна таврăннă эмиграци правительствине, Наци пĕрлĕх канашĕн (вăхăтлă вăрттăн парламент) чылайрахăш делегатне тата ЕÇ ертӳçисене НКГБ генералĕ И. А. Серов Совет Союзе пулăшса тăнă Вăхăтлă правительствăна коммунистсен мар элчисене кĕртес ыйтупа пуçтарнă конференцине йыхравлать. Поляксене хăрӳшсăрлăх гарантине панă, анчах та вĕсене пуш, 27 Прушкувра ареслеççĕ те Мускава çитереççĕ. Мускавра вĕсене суд тăваççĕ.

1945 çулхи нарăсăн 4—11-мĕшĕсенче Ялта конференцинче Сталин, Черчилль тата Рузвельт тĕл пулаççĕ. Унта вĕсем вăрçă хыççăнхи тĕнчери политикăн тĕп принципĕсене сӳтсе явнă.

Вăрçă вĕçленни

Çу уйăхĕн 8-мĕшĕнче Европăра вăрçă Германин хĕçпăшаллă вăйĕсен капитулянипе вĕçленет. Çапăçу ĕçĕсем пĕтĕмпе 1418 кун пынă. Капитуляцине йышăнсан та çапах Совет Союзĕ Германипе килĕшӳ туман, урăх сăмахсемпе, Германипе вăрçă тăрăмĕнчен тухман. СССР Германие хирĕç вăрçăна 1955 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн «Совет Союзĕпе Германи хушинчи вăрçă тăрăмĕнчен тухни» хушăвĕпе тин чарнă[60].

Çĕртмен 25-мĕшĕнче Мускавра Çĕнтерӳ парачĕ иртнĕ. 1945 çулхи утă-çурла уйăхĕсенче Потсдам конференцинче СССР, Аслă Британи тата АПШ ертӳçисем Европăн вăрçă хыççăнхи тытăмлăхне епле йĕркелес пирки калаçса татăлнă.

Тĕнĕл патшалăхĕсен çартыткăнĕсем

Халăх Пĕтĕмпе шутланă çартыткăнĕсем Ирĕке кăларнă, репатриациленĕ Тыткăнра вилнĕ
нимĕçсем 2388443 2031743 356700
австрисем 156681 145790 10891
чехсемпе словаксем 69977 65954 4023
французсем 23136 21811 1325
югославсем 21830 20354 1476
поляксем 60277 57149 3128
голландсем 4730 4530 200
бельгисем 2014 1833 181
люксембургсем 1653 1560 93
испанисем 452 382 70
данисем 456 421 35
норвегсем 101 83 18
ытти халăхсем 3989 1062 2927
ПĔТĔМПЕ вермахтра 2733739 2352671 381067
% 100 % 86,1 % 13,9 %
Венгрсем 513766 459011 54755
Румынсем 187367 132755 54612
Итальянсем 48957 21274 27683
Финнсем 2377 1974 403
ПĔТĔМПЕ союзниксен 752467 615014 137753
% 100 % 81,7 % 18,3 %
ПĔТĔМПЕ çартыткăнĕсем 3486206 2967686 518520
% 100 % 85,1 % 14,9 %

Çавăн пекех

  • Вырăс ирĕклĕх çарĕ
  • Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи совет фрончĕсем
  • Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчи фронт çарпуçĕсен ят-йышĕ
  • Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинчи СССР бронетехникин ят-йышĕ
  • Ҫӗнтерӳ кунӗ
  • Репарацисем
  • Паттăрлă хуласем
  • Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи совет вăрçă тыткăнĕсем
  • Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи совет плакачĕсем
  • Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пирки фильмсем

Ӑнлантарусем

  1. ^ В России на законодательном уровне установлена также оговорка, продлевающая войну до 11 мая для участников Пражской операции
  2. ^ 1, 2 The Oxford Companion to World War II, 1995, p. 434.
  3. ^ Великая Отечественная война 1941–1945. Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи акан 2-мӗшӗ.
  4. ^ Collins et al., 1990, p. 149.
  5. ^ Stahel, 2009, p. 1.
  6. ^ 1, 2 Kirchubel, 2013, p. 13.
  7. ^ Военный энциклопедический словарь. — Научное издательство «Большая российская энциклопедия», издательство «Рипол классик», 2002.
  8. ^ Bergström, 2007, pp. 11.
  9. ^ История Второй мировой войны 1939—1945 / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. — в 12 т. — Воениздат, 1982. — Т. 12. — С. 33—34.
  10. ^ Макс Хейстингс. Вторая мировая война: Ад на земле = All Hell. Let Loose The World At War 1939—1945. — Альпина нон-фикшн, 2015. — P. 433. — ISBN 978-5-91671-352-7. — «поскольку англо-американские войска не сумели уничтожить армии Гитлера, а только потеснили их с оккупированной территории, Красная армия вплоть до 1945 г. оставалась, как и была с 1941 г., главным инструментом уничтожения нацизма»
  11. ^ Bellamy, Chris. Absolute War: Soviet Russia in the Second World War. — Macmillan, 2007. — С. xix. — ISBN 978-0-375-41086-4. — «That conflict, which ended sixty years before this book’s completion, was a decisive component — arguably the single most decisive component — of the Second World War. It was on the eastern front, between 1941 and 1945, that the greater part of the land and associated air forces of Nazi Germany and its allies were ultimately destroyed by the Soviet Union in what, from 1944, its people — and those of the fifteen successor states — called, and still call, the Great Patriotic War»
  12. ^ Bourke, 2001, p. 162.
  13. ^ Dobbs, Tucker, 2005, pp. 407.
  14. ^ Kirchubel, 2013, p. 15.
  15. ^ Barber, Harrison, 2006, pp. 224—225.
  16. ^ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 08.05.1945 "Об объявлении 9 мая Праздником Победы" (с изменениями и дополнениями) | ГАРАНТ. base.garant.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи акан 9-мӗшӗ.
  17. ^ Выступление по радио заместителя председателя СНК и наркома иностранных дел СССР В. М. Молотова. 22 июня 1941 г. : [арх. 8 ҫурлан 2021] // Известия Советов депутатов трудящихся СССР : газ. — 1941. — № 147 (7523) (24 июня). — С. 1.
  18. ^ Газетные публикации 24 июня 1941 года. Пӑхнӑ кун: 2009 ҫулхи авӑнӑн 18-мӗшӗ. Архивланӑ 2012 ҫулхи пушӑн 31-мӗшӗ.
  19. ^ И. В. Сталин, Выступление по радио 3 июля 1941 года , Wayback Machine çинчи 2017 ҫулхи акан 15-мӗшӗнчи копийӗ.
  20. ^ См., например, «Солдатские военные песни Великой Отечественной войны 1914—1915 г.г.». Собрал В. КРЫЛОВ. Харбин, 1915; Храбрейший герой Великой Отечественной войны, первый георгиевский кавалер, славный казак Тихого Дона Кузьма Крючков и 12-летний мальчик герой георгиевский кавалер Андрюша Мироненко. Москва, тип. П. В. Бельцова, 1914
  21. ^ Боевой состав советской армии. Часть 1 (июнь-декабрь 1941 года)( ӗҫлемен каҫӑ) // Военно-научное управление Генерального штаба. Военно-исторический отдел. (pdf, 478 Мб)
  22. ^ Fall Barbarossa. Dokumente zur Vorbereitung der faschistischen Wehrmacht auf die Aggression die Sowjetunion (1940—1941) Berlin, 1970, S.155
  23. ^ Ф. Руге. Война на море 1939—1945. Перевод с немецкого. М.,1957,стр. 209. ISBN 5-89173-027-8
  24. ^ Fall Barbarossa. Dokumente zur Vorbereitung der faschistischen Wehrmacht auf die Aggression die Sowjetunion (1940—1941) Berlin, 1970, S.154
  25. ^ Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия, глав. ред. М. М. Козлов. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — 832 с. // Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия, глав. ред. М. М. Козлов
  26. ^ [А. Филиппи. Припятская проблема. Перевод с немецкого. М., 1959, стр. 160.]
  27. ^ ИВИ. Документы и материалы, инв № 1274, л. 1.
  28. ^ «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—45», БСЭ, 3-е издание
  29. ^ ИВИ. Документы и материалы, инв. № 7875, лл. 1-3.
  30. ^ 50 лет Вооружённых Сил СССР. М., 1968, стр. 252.
  31. ^ 1, 2 Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. — Гл. 12. Место «Восточного похода» в стратегии Германии 1940—1941 гг. и силы сторон к началу операции «Барбаросса»
  32. ^ Касаксем Виççĕмĕш райх хĕсметĕнче
  33. ^ История СССР.
  34. ^ Поражение было неизбежным
  35. ^ Фельштинский Ю. Оглашению подлежит: СССР — Германия. 1939—1941: документы и материалы
  36. ^ Finland Cooperation with Germany 2007 ҫулхи раштавӑн 27-мӗшӗнче архивланӑ. Encyclopædia Britannica Premium, Finland, 2006
  37. ^ 1, 2 1941 год — уроки и выводы. Глава третья. Ход военных действий на советско-германском фронте 2009 ҫулхи пушӑн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
  38. ^ Июнь 1941 года Гальдер Франц. Военный дневник
  39. ^ Мемуары Маннергейма
  40. ^ Dreisziger, N.F. (1972). «New Twist to an Old Riddle: The Bombing of Kassa (Košice), June 26, 1941». The Journal of Modern History 2 (44).
  41. ^ soldat.ru (авторламалла)
  42. ^ soldat.ru (авторламалла)
  43. ^ soldat.ru (авторламалла)
  44. ^ soldat.ru (авторламалла)
  45. ^ soldat.ru (авторламалла)
  46. ^ Эндрю Нагорски «1941 — великая битва под Москвой», М., издательство «Эксмо», 2009, стр. 252—253
  47. ^ Б. Мюллер-Гиллебранд. Сухопутная армия Германии. 1933—1945 гг. — М.: «Изографус», 2002.
  48. ^ 1, 2 Россия и СССР в войнах XX века — Потери вооруженных сил 2008 ҫулхи ҫӑвӑн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
  49. ^ Россия и СССР в войнах XX века — Потери вооруженных сил 2007 ҫулхи юпан 5-мӗшӗнче архивланӑ.
  50. ^ Panzer Leader. London.Futura.1979. P.440
  51. ^ Дмитрий Малявин. План «Ост» и карманные календари. Петербургский Коллекционер, 2005, 3(33) [1]
  52. ^ П. Феррис. З. Фрейд, также Max Liebster: Hoffnungsstrahl im Nazisturm. Geschichte eines Holocaustüberlebenden; Esch-sur-Alzette, 2003, [Освенцим]
  53. ^ [2][3] 2011 ҫулхи чӳкӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
  54. ^ ГМК «Хатынь» 2009 ҫулхи ҫӗртмен 21-мӗшӗнче архивланӑ.
  55. ^ [4]( ӗҫлемен каҫӑ)
  56. ^ Л.Безымянский. Разгаданные загадки Третьего рейха. С. Кара-Мурза. Советская цивилизация от Великой Победы до наших дней. История России. 20в. Ред. Ч-к. Сахаров. И. Я. Фроянов. История России (уч.пособие) и др.
  57. ^ История России. А.С. Барсенков, А. И. Вдовин.
  58. ^ 1, 2, 3 Мюллер-Гиллебранд Б. Сухопутная армия Германии 1933—1945. М., 2003. ISBN 5-94661-041-4. С. 726—727.
  59. ^ Рокоссовский К. К. Солдатский долг. — М.: Воениздат, 1988. — C. 273—282. URL: http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/
  60. ^ Указ президиума вс ссср от 25.01.1955"о прекращении состояния войны между советским союзом и германией" — Юридический портал LawMix

Çăлкуçсем

Документсем

Тĕпчев тата аналитика ĕçĕсем

Фотоматериалсем

Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине халалланă проектсем

Асаилӳсем

Каçăсем

Шаблон:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин кун-çулĕ

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем