Мускав

Раҫҫей тӗп хули Федераци шайӗнчи хула
Мускав
выр. Москва
Ҫӳлтен аялалла, сылахайран сылтӑмалла: Хӗрлӗ тӳремпе Кремль, Хростос Ҫӑлавҫӑ храмӗ, Мӑн театр, МПУ тӗп ҫурчӗ, «Москва-сити» ММДЦ, Мӑн чул кӗпертен курӑнакан Мускав юханшывӗ
Ялав Герб[d]
55°45′21″ с. ш. 37°37′04″ в. д.
Патшалӑх	Раҫҫей Федерацийӗ Раҫҫей Федерацийӗ
Статус	Тӗп хула
Федераци субъекчӗ	Мускав
Шайли пайлану	12 административлӑ округ (132 район)]], 132 муниципаллӑ пай (131 муниципаллӑ округ, 1 хула округӗ)
Мэр	Сергей Собянин
Историпе географи
Никӗсленӗ	паллӑ мар
Чи малтан асӑнни	1147 ҫул
Малтанхи ячӗсем	Кучково
Раҫҫей тӗп хули с	1478 ҫултан
Федераци шайӗнчи хула с	1993 ҫултан
Лаптӑк	2561,5 км²
Ҫӳллӗш	118—255 м
Климат тӗсӗ	вӑтам континенталлӑ
Сехет тӑрӑхӗ	UTC+4:00
Халӑх йышӗ
Халӑх йышӗ	▲13 300 000 ҫын (2025)
Халӑх йышлӑхӗ	4931,65 ҫын/км²
Агломераци	Мускав
Агломерацинчи халӑх йышӗ	17 400 000 человек
Национальноҫсем	вырӑссем (91,65 %), украинсем (1,42 %), тутарсем (1,38 %), эрменсем (0,98 %), азербайджансем (0,53 %), еврейсем (0,49 %), беларуссем (0,36 %), грузинсем (0,35 %) тата ыттисем (2010 ҫулхи халӑх ҫыравӗ)
Конфессисем	христиане (преимущественно православные Московского патриархата), мусульмане, иудеи, буддисты и др.
Катойконим	москви́ч, москви́чка, москвичи́
Официаллӑ чӗлхе	вырӑс чӗлхи
Цифра идентификаторӗсем
Телефон кочӗ	+7 495, 499
Почта индексӗсем	101000—135999
ОКАТО кочӗ	45000000000
ОКТМО кочӗ	45000000
Ытти
Награды
Хула кунӗ	авӑн уйӑхӗн пӗрремӗш е иккӗмӗш шӑматкунӗ
mos.ru (выр.)(акăлч.)
Мускав
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Мускав (сасӑпа калани ; выр. Москва) — Раҫҫейӗн тӗп хули, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, Тӗп федераци округӗн тата Мускав облаҫӗн (ун шутне кӗмест) административлӑ центрӗ. Халӑх йышӗпе Раҫҫейри чи пысӑк хула тата унӑн субъект — 13,3 млн ҫын (2025). Пӗтӗм лаптӑкӗ Европӑра вырнаҫнӑ хуласенчен чи пысӑкки, халӑх йышӗпе тӗнчери хуласем хушшинче 22-мӗш вырӑн йышӑнать. Мускав хула агломерацийӗн центрӗ. Лаптӑкӗпе Европӑн чи пысӑк хули шутланать.

Мускав пирки пӗрремӗш хут ҫырса асӑнни 1147 ҫулта тӗл пулать. Хула историйӗ, сахалтан та, 878 ҫулпа танлашать. Археологи даннӑйӗсем Кремль районӗнче хула евӗр вырӑн XI ӗмӗртенпе пулнине кӑтартаҫҫӗ. Мускав — Аслӑ Мускав кнеҫлӗхӗн, Вырӑс патшалӑхӗн, Раҫҫей империйӗн (1728—1732 ҫулсенче), Совет Раҫҫейпе СССР историллӗ тӗп хули. Хула-паттӑр. Мускавра Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх влаҫӗн федераллӑ органӗсем (Конституци сучӗсӗр пуҫне), ют патшалӑхсен посольствисем, Раҫҫейри чылай коммерциллӗ пысӑк организацисемпе общество пӗрлешӗвӗсен штаб-хваттерӗсем вырнаҫнӑ.

Раҫҫейӗн анӑҫ енче, Мускав юханшывӗ хӗрринче Тухӑҫ Европа тӳремлӗх варринче, Окапа Атӑл юханшывсен тавралӑхӗ хушшинче вырнаҫнӑ. Федераци субъекчӗ пек Мускав тата Калуга облаҫӗсемпе чикӗленет.

Мускав — Раҫҫейӗн паллӑ туризм центрӗ. Кремль, Хӗрлӗ тӳрем, Новодевичье мӑнастирӗ тата Коломенскинчи Вознесени чиркӗвӗ ЮНЕСКО палӑртнӑ пӗтӗм тӗнчери еткерлӗх объекчӗсен списокне кӗреҫҫӗ. Транспорт ҫыхӑнӑвӗнче вӑл питӗ пӗлтерӗшлӗ вырӑн йышӑнать: хулара 6 аэропорт, 10 чукун ҫул вокзалӗ, 3 юханшыв порчӗ (Атлантика тата Ҫурҫӗр Пӑрлӑ океанӗсен бассейнӗсене кӗрекен тинӗсӗсемпе юханшывпа ҫыхӑнма май пур) пур. 1935 ҫултанпа Мускавра метрополитен ӗҫлет. Мускав — ҫӗршывӑн спорт центрӗ. 1980 ҫулта Мускавра XXII ҫуллахи Олимп вӑййисем иртнӗ, 2018 ҫулта футбол енӗпе тӗнче чемпионачӗ ҫак хулара та пулнӑ.

Мускав тӗнчери ӑслӑлӑхпа технологи кластерӗсен рейтингӗнче (Глобаллӑ инноваци индексӗ, 2022 ҫул) 31-мӗш вырӑн йышӑнать.

Этимологи

Хула ячӗ юханшыв ятӗнчен пулса кайнӑ. «Мускав» гидронимӑн этимологине тӗп-тӗрӗс палӑртайман. Юлашки вӑхӑтра специалистсем хушшинче унӑн тымарӗ балти, славян чӗлхисенчен тухни пирки гипотезӑсем анлӑ сарӑлнӑ. Славян тата балти версисенче сӑмах пӗлтерӗшӗ «шӗвек, путӑк, нӳрӗк, йӗпе-сапаллӑ» пулнӑ.

Финн-угор чӗлхинчен пулса кайни пирки версире тӗрлӗ чӗлхепе ӑнлантарса парса калаҫҫӗ: комисен моска — «ӗне», мерясен маска — «упа», балти-финнсен муста — «хура, тӗттӗм». Хальхи вӑхӑтра ку верси майлисем питӗ сахал. М. Фасмер(выр.)чăв. лингвист финн-угор чӗлхисемпе этимологие ӑнлантарса пама хӑтланни ӑнӑҫсӑр тенӗ, В. П. Нерознак ҫак ӑнлантарнисене ҫителӗксӗр тесе йышӑнать. Ҫак фактсен тӗпе хурса хирӗҫлеҫҫӗ:

• Ҫӑлкуҫсенче ҫырса илнӗ ойконимӑн авалхи формине шута илмеҫҫӗ: «Московъ»;
• «Мускав» гидронима коми чӗлхипе ӑнлантарса пани вырӑнсӑр: коми нихӑҫан та ҫак юханшывпа ҫывӑх лаптӑксенче пурӑнман;
• Мари чӗлхинчи «маска» вырӑс чӗлхинчи «мечка» сӑмаха йышӑнни — вӑл «ама упана» пӗлтерет, XIV—XV ӗмӗрсенче йышӑннӑ;
• Балти-финн чӗлхисемпе ӑнлантарса пама хӑтланни вырӑнсӑр пулни ятӑн кашни пайне пӗр-пӗринчен аякра пурӑнакан тӗрлӗ чӗлхесемпе усӑ курнипе ҫыхӑннӑ: «муста» — финн чӗлхинчен, «-ва» коми чӗлхинчен.

Физикӑпа географи уйрӑмлӑхӗсем

Географиллӗ вырнаҫӑвӗ

Мускав Тухӑҫри Европа тӳремлӗх варринче, Окапа Атӑл хушшинче, Смоленскпа Мускав сӑртлӑхӗ (анӑҫра), Мускавпа Ока тӳремлӗхӗ (тухӑҫра) тата Мещера айлӑмӗ (кӑнтӑр-тухӑҫра) хушшинче, вӑрманпа вӑрманлӑ ҫеҫенхир ҫутҫанталӑк зонин чиккинчен инҫех мар (Мускав шыв айлӑмӗнчен ҫурҫӗр тухӑҫ енчен хулапа ҫывӑхӗнче) вырнаҫнӑ. Хула Тухӑҫри Европа платформи шутне кӗрекен Вырӑс плитти ҫинче вырнаҫнӑ; Мускавран ҫурҫӗрелле тата ҫурҫӗр-тухӑҫалла Мускав синеклизи — Тухӑҫ-Европа платформин тӗп пайӗн чи пысӑк депрессийӗ. 2014 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗ тӗлне хула территорийӗ 2561,5 км² танлашать, ҫак лаптӑкӑн пӗрре виҫҫӗмӗш пайӗ (878,7 км²) ункӑллӑ автомагистраль ӑшӗнче (МКАД) вырнаҫнӑ.

LandSat спутникран курӑнакан Мускавпа хула ҫумӗн сӑнӗ, 2007 ҫулхи ҫурла уйӑхӗ

Пӗтӗм тӗнчери космос станцийӗнчен курӑнакан Мускав сӑнӗ, 2014 ҫулхи кӑрлачӑн 29-мӗшӗ

Мускав МСК сехет тӑрӑхӗнче вырнаҫнӑ. Усӑ куракан вӑхӑт UTC-ран +3:00 улшӑнса тӑрать. Усӑ куракан вӑхӑтпа тата географи долготипе килӗшӳллӗн вӑтамран Мускаври кӑнтӑр вӑхӑчӗ 12:30 сехет тӗлне ҫитет.

Чи ҫӳллӗ вырӑн Теплостан сӑртлӑхӗнче(выр.)чăв. вырнаҫнӑ, ку виҫе 255 метрпа танлашать, чи айлӑм вырӑн — Беседа кӗперӗсем ҫывӑхӗнче, Мускав шывӗ хуларан юхса тухнӑ вырӑнта (тинӗс шайӗнчен ҫак вырӑн 114,2 м ҫӳллӗшре) вырнаҫнӑ.

Хула Мускав шывӗн икӗ ҫыранӗ хӗрринче, унӑн вӑтам юхӑмӗнче вырнаҫнӑ. Ҫак юханшывсӑр пуҫне хула лаптӑкӗпе темиҫе теҫетке урӑх юханшыв (Мускав юпписем) юхать, вӗсенчен чи пысӑккисем — Сходня, Химка, Пресня, Неглиннӑй, Яуза, Нищенка (сулахай юпписем), ҫавӑн пекех Сетунь, Котловка тата Городня (сылтӑм юпписем). Мускавра урӑх шывсем те нумай: МКАД таврашӗнче 150 яхӑн пӗчӗк юханшывпа пӗчӗк шыв, вӗсенчен нумайӑшне коллекторсем ӑшне хупнӑ пур, ҫавӑн пекех 240 яхӑн уҫӑ шыв лаптӑкӗсем (пӗвесемпе кӳлӗсем) вырнаҫнӑ.

Мускавран ытти пысӑк хуласем мӗнле инҫӗшре вырнаҫни (тӳррӗн / автоҫулсемпе, км)
Ҫ-А	Санкт-Петербург ~ 618 / ~ 696 Аслӑ Новгород ~ 486 / ~ 538 Тверь ~ 161 / ~ 177	Архангельск ~ 998 / ~ 1291 Вологда ~ 403 / ~ 459 Ярославль ~ 234 / ~ 264	Киров ~ 787 / ~ 943 Кинешма ~ 323 / ~ 401 Иваново ~ 239 / ~ 302	Ҫ-Т
А	Смоленск ~ 375 / ~ 414 Витебск ~ 479 / ~ 543 Новополоцк ~ 629 / ~ 680 Минск ~ 687 / ~ 750 Варшава ~ 1156 / ~ 1462		Владимир ~ 173 / ~ 187 Чулхула ~ 393 / ~ 427 Хусан ~ 720 / ~ 830 Владивосток ~ 6974 / ~ 9207	Т
К-А	Калуга ~ 152 / ~ 173 Брянск ~ 343 / ~ 401 Киев ~ 747 / ~ 898	Тула ~ 173 / ~ 183 Липецк ~ 376 / ~ 459 Воронеж ~ 463 / ~ 529 Харьков ~ 642 / ~ 749 Дон ҫинчи Ростов ~ 952 / ~ 1092	Тамбов ~ 413 / ~ 463 Сарӑту ~ 729 / ~ 853 Волгоград ~ 907 / ~ 966 Аҫтӑрхан ~ 1284 / ~ 1404	К-Т

Климачӗ

Мускав климачӗ — вӑтам континентлӑ, ҫанталӑк сезонӗсем пит вӑйлӑ палӑраҫҫӗ. Хӗл (талӑкри вӑтам температура 0 °-ран аяларах тапхӑр) вӑтамран 4 уйӑха яхӑн тӑсӑлать, чӳкӗн иккӗмӗш декадинчен (чӳкӗн 12-мӗшӗ) пуш уйӑхӗн иккӗмӗш декадиччен (пушӑн 19-мӗшӗ) тӑсӑлать. Кӑнтӑрлахи температура пушӑн 3-мӗшӗнчен плюс ҫине ҫирӗп таврӑнать. Календарьпе пыракан хӗл тапхӑрӗнче вӑрӑмах мар (3—5 кун) шартлама сивӗсен тапхӑрӗсем (каҫхи температура −20 °C таран, сайра-хутра −25..-30 °C таран) палӑрма пултараҫҫӗ. Ҫав вӑхӑтрах раштав уйӑхӗнче тата кӑрлач уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче час-часах ӑшӑ килме пултарать — −5..-10 °C градусран 0° C е ҫӳлерех хӑпарнӑ чухне, хӑш чухне +5..+9 °C ҫитейрет. ВДНХ метеостанцийӗ (1991—2020 ҫулсен тапхӑрӗнче) пӗлтернӗ тӑрӑх, ҫулталӑкӑн чи сивӗ уйӑхӗ кӑрлач уйӑхӗ (унӑн вӑтам температури −6,2 °C) шутланать. Ҫурхи тапхӑрсен вӑрӑмӑшӗпе ҫулран ҫул улшӑнса тӑма пултараҫҫӗ, 1 уйӑхран пуҫласа 3 уйӑх таран пулма пултараҫҫӗ. Хӑш чухне ҫуллахи вӑхӑтри ӑшӑ ака уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче ҫитме пултарать, ҫав вӑхӑтрах ҫу уйӑхӗн вӗҫӗнче — ҫӗртме уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче сивӗсеи таврӑнни пулкалать. Ҫуллахи вӑхӑт (кӑнтӑрлахи температура +20 °C ҫӳлерех тата вӑтам талӑкри +15 °C танлашнӑ чухне) 3,5 уйӑха яхӑн тӑсӑлать, вӑл ҫу уйӑхӗн виҫҫӗмӗш декадинчен (ҫу уйӑхӗн 23-мӗшӗ) пуҫланать те ҫурла уйӑхӗн вӗҫӗччен (ҫурлан 31-мӗшӗ) тӑсӑлать, кӑнтӑрлахи температури час-часах 30 градус таран ҫитет (вӑтамран 6—8 кун, 2010 ҫулта — татти-сыпписӗр уйӑх ҫурӑ пулнӑ). 35 градус таран юлашки 30 ҫулта 18 хут хӑпарнӑ, вӗсенчен 16 хут — 2010 ҫулта. Чи ӑшӑ уйӑх утӑ уйӑхӗ шутланать (1981—2010 ҫулсен тапхӑрӗнче унӑн вӑтам температури +19,2 °C танлашнӑ). Мускаври кӗркунне вӑраха тӑсӑлать, авӑн уйӑхӗн пуҫламӑшӗпе килет те чӳк уйӑхӗн варри — раштав уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче вӗҫленет, ун чухне талӑкри вӑтам температура 0 °C аяларах йышӑнать. Час-часах метеорологи тӗлӗшӗнчен хӗл пуҫлансан та температура плюслисем патне таврӑнать, пӗтӗм юр ирӗлсе каять.

1991—2020 ҫулсенчи сӑнавсем тӑрӑх хулари вӑтам температура +6,3 °С танлашнӑ. Тӗп хулара ирттернӗ мӗнпур метеосӑнав тӑрӑх чи ӑшӑ ҫулталӑк 2020 ҫул пулса тӑнӑ — ҫулталӑкри вӑтам температура +8,0 °С, талӑкри вӑтам максимум +11,5 °С пулнӑ (ҫав вӑхӑтрах метеосӑнав тапхӑрӗнче пӗрремӗш хут вӑтам плюслӑ температурӑна кӑрлач уйӑхӗнче палӑртнӑ). Маларах чи ӑшши 2019 ҫул пулнӑ — ун чухне вӑтам температура +7,8 °C танлашнӑ, ҫав вӑхӑтрах уйӑхсенчи вӑтам плюслӑ температурӑсене ҫав шутра пуш, чӳк тата раштав уйӑхӗсенче те палӑртнӑ. Тӗп хулара чи сивӗ ҫул 1888 ҫул (+1,7 °C) шутланать. 1961—1990 ҫулсенчи сӑнавсем ҫулталӑкри вӑтам температура +5,0 °C пулнине палӑртнӑ. Ҫулталӑк хушшинчи вӑтам ҫил хӑвӑртлӑхӗ — 2,3 м/с. Ҫултатӑк хушшинчи вӑтам сывлӑш нӳрӗклӗхӗ — 77 %, раштав уйӑхӗнче 85 % ҫитет, ҫу уйӑхӗнче 64 % таран чакать.

130 ҫул хушши метеосӑнавсем ирттернӗ май сывлӑшӑн чи пысӑк температурине 2010 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗнче палӑртнӑ, питӗ шӑрӑх вӑхӑт тӑрӑх тапхӑрта ВДНХ метеостанцире ун виҫи +38,2 °C ҫитнӗ, хула варринчи «Балчуг» метеостанцире тата Домодедово аэропортӗнче — +39,0 °C таран. Чи пӗчӗк температурӑна 1940 ҫулхи кӑрлачӑн 17-мӗшӗнче регистрациленӗ, унӑн виҫи −42,2 °C (ТСХА метеостанцийӗ) танлашнӑ, Мускавӑн тӗп метеостанцийӗнче — ВДНХ-ра — чи пӗчӗк виҫе −38,1 °C (1956 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗ) танлашнӑ.

Ҫулталӑк хушшинче Мускавра тата ун ҫывӑхӗнчи территорире 600—800 мм юр-ҫумӑр ҫӑвать, вӗсенчен ытларах пайӗ ҫуллахи тапхӑра тивет. Юр-ҫумӑр шайӗ чылай пысӑк диапазонра улшӑнать, нумай ҫунӑ вӑхӑт та (сӑмахран, 2008 ҫулхи утӑ уйӑхӗнче — 180 мм пулнӑ), сахал ҫуни те (тӗслӗхрен: 2010 ҫулхи утӑ уйӑхӗнче пурӗ 13 мм пулнӑ) тӗл пулать. Талӑкӑн ҫутӑ тапхӑрӗ раштавӑн 21-мӗшӗнче 7 сехет те 00 минутран тытӑнса ҫӗртмен 21-мӗшӗнче 17 сехет те 34 минутчен тӑсӑлать. Раштавӑн 21-мӗшӗнче хӗвел горизонтран чи ҫӳле 11° ҫӳллӗше хӑпарнинчен ҫӗртмен 21-мӗшӗнче 58° ҫӳллӗш таран хӑпарать.

2024 ҫулхи акан 1-мӗшӗнче Мускавра чи пысӑк талӑкри температурӑна палӑртнӑ: термометр 21,6 °C кӑтартнӑ.

2024 ҫулхи утӑн 2-мӗшӗнче сывлӑшӑн чи пысӑк температури 32 °C таран ҫитнӗ — ҫакӑ 1890 ҫулхи чи пысӑк температурӑран иртнӗ, ун чухнехи кӑтарту 31,9 °C танлашнӑ пулнӑ.

Мускав: сӑнавӑн мӗнпур тапхӑрӗнчи рекордсем (1879—2021 — ТСХА + ВДНХ пӗрлештернӗ даннайӗсем), 1991—2020 норми (ВДНХ) климачӗ

Кӑтарту	Кӑрл.	Нар.	Пуш	Ака	Ҫу	Ҫӗрт.	Утӑ	Ҫур.	Авӑн	Юпа	Чӳк	Раш.	Ҫул.
Чи пӗчӗк температура, °C	8,6	8,3	19,7	28,9	33,2	34,8	38,2	37,3	32,3	24,0	16,2	9,6	38,2
Чи пысӑк вӑтам температура, °C	−3,9	−3	3,0	11,7	19,0	22,4	24,7	22,7	16,4	8,9	1,6	−2,3	10,1
Вӑтам температура, °C	−6,2	−5,9	−0,7	6,9	13,6	17,3	19,7	17,6	11,9	5,8	−0,5	−4,4	6,3
Чи пӗчӗк вӑтам температура, °C	−8,7	−8,8	−4,2	2,3	8,1	12,2	14,8	13,0	8,0	3,0	−2,4	−6,5	2,6
Чи пӗчӗк температура, °C	−42,1	−38,2	−32,4	−21	−7,5	−2,3	1,3	−1,2	−8,5	−20,3	−32,8	−38,8	−42,1
Юр-ҫумӑр норми, мм	53	44	39	37	61	78	84	78	66	70	52	51	713
Ҫӑлкуҫ: Погода и Климат

Хӗвеллӗ вӑхӑт, уйӑх хушшинчи сехетц, 2001—2011
Уйӑх	Кӑр	Нар	Пуш	Ака	Ҫу	Ҫӗрт	Утӑ	Ҫурл	Авӑн	Юпа	Чӳк	Раш	Ҫулталӑк
Хӗвеллӗ вӑхӑт, сех	37	65	142	213	274	299	323	242	171	89	33	14	1902

Ҫулталӑкри хӗвеллӗ вӑхӑтӑн вӑтам кӑтартӑвӗ — 1731 сехет (2001—2010 тапхӑрӗнче вӑтамран 1900 сехет ытла пулнӑ).

Мускав территорине час-часах тӗтре карса илет, аслатиллӗ ҫумӑрсем пулаҫҫӗ. Вӑхӑчӗ-вӑхӑчӗпе Мускавра ҫил-тӑвӑл, вӑйлӑ ҫумӑр, ҫавраҫил пек инкек кӑларакан ҫанталӑк пулӑмӗсем пулаҫҫӗ. 1998 ҫулхи ҫӗртмен 20-мӗшӗнче ҫӗрле тӗп хулана унӑн историйӗнчи чи вӑйлӑ инкек кӳнӗ тӑвӑл пырса килнӗ.

Мускав (юлашки 10 ҫул хушшинчи сывлӑш температурин кӑтартӑвӗсем (2010, кӑрлач — 2019, раштав)) климачӗ

Кӑтарту	Кӑрл.	Нар.	Пуш	Ака	Ҫу	Ҫӗрт.	Утӑ	Ҫур.	Авӑн	Юпа	Чӳк	Раш.	Ҫул.
Чи пысӑк вӑтам температура, °C	−6,1	−3,3	2,5	11,8	20,4	22,9	25,6	24,0	16,6	8,2	2,2	−1,8	10,2
Вӑтам температура, °C	−8	−5,5	−0,9	7,2	15,1	17,8	20,5	19,0	12,8	5,8	0,7	−3,2	6,8
Чи пӗчӗк вӑтам температура, °C	−9,9	−7,8	−4,3	2,6	9,7	12,6	15,5	13,9	9,0	3,4	−0,9	−4,6	3,3
Юр-ҫумӑр норми, мм	52	42	37	42	68	73	76	70	71	59	52	60	702
Ҫӑлкуҫ: www.weatheronline.co.uk

Ӳсентӑрансем

Крылатскийӗнчи сӑртсем

Йывӑҫ ешерекен лаптӑкпа пӑхсан Мускав тӗнчери чи «симӗс хуласемпе» — Сиднейпа тата Сингапурпа тан. Мускавра 436 парк тата симӗслетнӗ территори пур. Ешӗл йывӑҫсем хула лаптӑкӗнчен 54,5 % йышӑнаҫҫӗ.

Мускавра Измайлово паркӗ, Тимирязево паркӗ, Филёво паркӗ (вӑрман паркӗ), Мускворецки паркӗ, Люблино паркӗ, Бутово вӑрман паркӗ, Ботаника сачӗ, Нескучнӑй сад, Битце варман паркӗ, Царицыно тата Коломенски музей-заповедниксем, Кузьмино вӑрман паркӗ, Кусково вӑрман паркӗ тата ыттисем те пур.

Ҫавӑн пекех хула ҫӗрӗ шутне Лосиный Остров(выр.)чăв. ятлӑ наци ҫутҫанталӑк паркӗн пӗр пайӗ пайӗ, скверсемпе рекреаци зонисем кӗреҫҫӗ.

Чӗрчунсен тӗнчи

Мускав фауни тӗрлӗрен. Тӗслӗхрен, Лосиный Остров(выр.)чăв. наци паркӗнче пакшасем, чӗрӗпсемпе мулкачсем кӑна мар, пысӑкрах чӗрчунсем те, сӑмахран, хир сыснипе пӑши, чӑпар пӑлансем пурӑнаҫҫӗ. Тискер кайӑксем те тӗл пулаҫҫӗ — тилӗ, норка тата юс. Лосиный Островӑн Тури Яуза пайӗнче кӑвакалсемпе чарлансем йӑва ҫавӑраҫҫӗ, сайра тӗл пулакан фазансемпе сӑрӑ хир чӑххисем пурӑнаҫҫӗ. Иван Хаяр вӑхӑтӗнчен Лосиный Острова ятарласа упраҫҫӗ — малтан кунта патша сунарӗн вырӑнӗ пулнӑ, 1983 ҫултанпа — ҫутҫанталӑк наци паркӗ.

Битце вӑрманӗнче ҫавӑн пекех чӗрчунсем нумай: чӗрӗпсем, бурозубкӑсем тата тӗп хулара сайра тӗл пулакан ҫара ҫерҫисем те; мулкачсем — белякпа русак, полёвка, ласка, пакша. Мускав ҫывӑхӗнчи вӑрмансенчен пӑшипе хир сыснисем килеҫҫӗ. Кӑвакалсем чӗпписене кӑлараҫҫӗ, карӑшсем йӑва ҫавӑраҫҫӗ.

«Лосиный Остров» наци паркӗ

Мускавра шӗшкӗ ҫывравҫи пек сайра тӗл пулакан чӗрчун пурӑнать. Мускавра унӑн хӳтлӗх вырӑнӗсене Битце вӑрманӗнче(выр.)чăв., Лосиный остров вӑрман паркӗнче, Измайлово вӑрманӗнче тупнӑ. Хура пӑсара та сайра тӗл пулать — вӑл юханшывсен айлӑмӗсенче, ҫыранӗсем хӗррипе вӑрман, ҫаран тата вӗтлӗх чӑтлӑх вырӑнсенче пурӑнать. Ниҫта куҫмасӑр пурӑнакан вырӑнсене хулан темиҫе ҫӗрӗнче палӑртнӑ: Хура кӳлӗ патӗнче, Сходня айлӑмӗнче, ҫавӑн пекех Крылатскипе Братеево айлӑмӗсенче (1985—2000 ҫулсен тапхӑрӗнче).

Мулкачсене Мускавра Измайлово вӑрманӗнче, Кузьмински вӑрман паркӗнче, Битце вӑрманӗнче тата Серебряный Борта тупма пулать. Шӑши юсне ҫак вӑрман массивӗсенче асӑрхама пулать: Лосиный Остров, Измайлово, Кузьмино, Бирюлёво, Битце, Филипе Кунцево вӑрман паркӗсенче; юханшывсен айлӑмӗсенче: Руднёвка, Хура, Алёшинка, Чечёра, Сетунь, Раменка, Братовка, Сходня, Клязьма; улӑхсенчен: Марьино, Братеево, Мнёвники, Сходня чашӑкӗнче; ҫавӑн пекех Химки шыв управӗн(выр.)чăв. анӑҫ енчи ҫыранӗ хӗрринче.

Мускавӑн Хӗрлӗ кӗнеки пур — унта Мускав лаптӑкӗнче сайра тӗл пулакан тата ҫухалма пултаракан чӗрчунсен тӗсӗсене палӑртнӑ. Кӗнекене ахаль чӗрӗпе, вӑрман ҫара ҫӗрҫине, юспа шӑши юсне, мулкачсене, шӗшкӗ ҫывравҫине тата вӑрман шӑшине, ахаль арлана кӗртнӗ.

Мускаври чи пысӑк тискер кайӑк — ахаль тилӗ, вӑл Лосиный Остров(выр.)чăв., Кузьмино вӑрман паркӗнче, Битце вӑрманӗнче тата ытти вырӑнсенче тӗл пулать.

Вӗҫен кайӑксене илес пулсан пысӑк та пӗчӗк чӑмӑша, сӑрӑ кӑвакала, ахаль гоголе, шурлӑх хӑлатне, пӗчӗк хурчкана, сапсанпа путене хурчкине, пӑчӑрпа кукша кӑвакала, текӗрлӗке, бекаспа кӑпӑрчӑка, чарлансене (пӗчӗк, кӳлӗ, кӑвак), пысӑк тата пӗчӗк вӑрман кӑвакарчӑнне, хӑлхаллӑ, шурлӑх тата кил-ҫурт тӑманисене, кӑвакарчӑнсене, ҫерҫисене тата кураксене асӑнма пулать. Ҫавӑн пекех ахаль тур качаки, хӗл чӗппи, сӑрӑ тата симӗс улатакка, унсӑр пуҫне ҫыран чӗкеҫ те тӗл пулать.

Экологи

Мускаври НПЗ(выр.)чăв.

Мускаври экологи лару-тӑрӑвӗ ҫине ҫилсем хулара ытларах анӑҫ тата ҫурҫӗр-анӑҫ енчен вӗрни витӗм кӳрет. Хулари шыв пахалӑхӗ хулан ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ енче, Мускав юханшыв юхӑмӗн тури пайӗнче лайӑхрах. Хула экотытӑмне лайӑхлатасси тӗпрен илсен скверсемпе парксене, ҫавӑн пекех юлашки ҫулсенче ҫуртсен картишӗсенче ҫуртсене вырӑнӑн-вырӑнӑн туса лартнинчен шар курнӑ йывӑҫсене упраса хӑварассипе тата аталантарассипе ҫыхӑннӑ.

Мускаври экологи лару-тӑрӑвне 39 автоматлӑ стационарлӑ станцире тӗрӗслесе тӑраҫҫӗ, вӗсем сывлӑша варалакан 22 япала йышне, ҫавӑн пекех пӗтӗмӗшле сывлӑша вараланине пӑхаҫҫӗ.

Атмосферӑри сывлӑша вӑйлӑ вараланнине пысӑк автомагистральсемпе промышленность зонисем ҫывӑхӗнче палӑртаҫҫӗ; уйрӑмах хула варринче, тухӑҫ тата кӑнтӑр-тухӑҫ пайӗсенче. Мускаври сывлӑша вараланин шайӗ пысӑк пулнине Капотня, Косино-Ухтомский тата Марьино районсенче палӑртаҫҫӗ, кунта Мускаври нефть тирпейлекен савучӗ(выр.)чăв., Люберцы тата Курьяново аэраци станцийӗсем вырнаҫнӑ.

Мускава варалакан ҫӑлкуҫсем хушшинче автотранспорт кӑларакан газсем пӗрремӗш вырӑнта тӑраҫҫӗ. Сывлӑша ҫавӑн пекех теплоэлектростанцисем, хапрӑксемпе савутсем, хӗрекен асфальт пӑсӗ те варалаҫҫӗ.

Mercer консалтинг компанийӗн версийӗ тӑрӑх, Мускав Европӑри тӗп хулисенчен чи таса маррисен йышне кӗрет (тӗслӗхрен, 2007 ҫулхи рейтингра Мускав тӗнчери тӗп хуласем хушшинче тасамарлӑх шайӗпе 14-мӗш вырӑн йышӑннӑ).

Историйӗ

Ку вырӑнта пурӑнма пуҫлани

Мускав никӗслекенӗ тесе шутланакан Юрий Долгорукий. Василий Верещагин, «Раҫҫей патшалӑхӗн пуҫлӑхӗсен сӑнӗсемлӗ, кӗскен ӑнлантарса панӑ историйӗ» альбом, 1896

Мускав тӑрӑхӗнче хӑҫантан пурӑнма пуҫланине тӗп-тӗрӗс палӑртма хӗн. Мускав территорийӗнче пӗрремӗш ҫынсем неолит тапхӑрӗнче, пирӗн эрӑчченхи 8 пин ҫул каялла пурӑнма пуҫланӑ. Царицыно паркӗнче фатьяново культурин вӑтам бронза ӗмӗрӗн тӑрӑхӗнче пурӑннине тупнӑ, бронза тапхӑрӗнче Боровица сӑрчӗ таврашӗнче кунта ҫынсем пурӑннине пӗлеҫҫӗ. Пирӗн эрӑри 1-мӗш пинҫуллӑх вӗҫӗнче хальхи Мускав тӑрӑхне славянсем килсе вырнаҫнӑ: вятичсемпе кривичсем. Вятичсем малтанхи вӑхӑтра Мускавра пурӑнакан халӑхӑн тӗп пайӗ шутланнӑ. Кремль таврашӗнче археологи енӗпе чавса пӑхнисем XI ӗмӗрте унта валпа тата канавпа хӳтӗленнӗ, йӗри-тавра ҫавӑрса илнӗ хула пулнине кӑтартса параҫҫӗ. Хальхи Успени соборӗнчен ҫурҫӗререхри йывӑҫ кӗпере дендрохронологи мелӗпе тӗпченӗ хыҫҫӑн 1080—1090 ҫулсенсе туса лартнӑ тесе шухӑшлаҫҫӗ.

Мускав 850 ҫул тултарнӑ тӗле Раҫҫей почти кӑларнӑ почта маркисен пӗчӗк листи, 1997

Пӗрремӗш хут ҫурара асӑнни Ипатьев ҫулҫыравӗнче тӗл пулать, вӑл XV тата XVI ӗмӗрсенчи списоксем тӑрӑх паллӑ. Унта 1147 ҫулхи акан 4-мӗшӗнче эрнекун, Ростовпа Суздаль кнеҫӗ Юрий Долгорукий хулара хӑйӗн тусӗсене, Новгородапа Север кнеҫӗ Святослав Ольгович ертсе пыракан ушкӑна йышӑнни пирки каласа панӑ. 1156 ҫулта, XVII ӗмӗрти списоксем тӑрӑх паллӑ Тверь летопиҫӗ тӑрӑх, Мускавпа Неглинная юханшывсем пӗрлешнӗ вырӑнта, Яуза юханшывӗнчен ҫӳлерех, Боровица сӑрчӗн кӑнтӑр-анӑҫ вӗҫӗнче Юрий Долгорукий пӗрремӗш крепоҫе йӗркеленӗ, ӑна йывӑҫран тата ҫӗр купаласа хатӗрленӗ. Пӗтӗмӗшле ҫирӗплетнӗ лаптӑк 3—4 хут пысӑкланнӑ. Крепоҫӗн стенисен тӑршшӗ 510 м патнелле пулнӑ.

Мускава малтанхи вӑхӑтра Кучково (Кучка Суздаль бояринӗн ҫӗрӗ пулнӑ май) ятпа та пӗлнӗ. XII ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринчи Новгород хурӑн хуппи грамотинче Мускава Кучков тесе асӑннӑ. 1174—1176 ҫулсенчи вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче, 1176 ҫулхи кӗркунне Мускавпа таврари ялсене Рязань кнеҫӗ Глеб Ростиславич тапӑннӑ чухне ҫунтарса янӑ, анчах та кӗҫех хулана ҫӗнӗрен туса лартнӑ.

Мускав территоринче кириллицӑпа ҫырнӑ чи авалхи ҫыру Кремлӗн 14-мӗш корпусӗ айӗнче тупнӑ XII ӗмӗр вӗҫӗнчи — XIII ӗмӗрӗн пӗрремӗш пайӗн вӑхӑчӗ шутне кӗрекен тимӗр тиев шӑратма чул форма ҫинче ҫырни пулать.

1237—1238 ҫулсенче, монгол-тутарсем Руҫ ҫине тапӑннӑ вӑхӑтра, Мускава ҫаратса ҫунтарса янӑ, ҫапах та ӑна кӗҫех юсаса ҫӗнетнӗ.

Мускав — кнеҫлӗх тӗп хули

Тохтамыш Мускав пырса килни. 1382

Мускав кнеҫлӗхне аслӑ Владимир кнеҫлӗхӗнчен 1263 ҫулта аслӑ Владимир кнеҫӗ Александр Невский(выр.)чăв. хӑйӗн Даниил Александрович кӗҫӗн ывӑлне халалласа хӑварнипе уйӑрнӑ. Чи малтанах, 1263 ҫулта йӗркеленӗ хыҫҫӑн, Мускав кнеҫлӗхӗ шутне Мускав шывӗн вӑтам юхӑмӗнчи ҫӗрсем кӑна кӗнӗ. Унӑн тӗп хули Мускав кнеҫлӗхӗн пӗртен-пӗр хули пулнӑ.

Хула суту-илӳ ҫулӗсем ҫинче вырнаҫни ӑна ӳсме, ҫӗкленме пулӑшнӑ. XIV ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Мускав ҫӗрӗсем сарӑлнӑ, вӗсен ҫумне Коломенски тата Можайск кнеҫлӗхӗсене хушнӑ.

XIV ӗмӗрте вӑл ҫӗнӗ пӗтӗм вырӑс центрӗ пулса тӑрать, ҫӗкленет. Юрий Даниловичран пуҫласа Мускав кнеҫӗсем Ҫурҫӗр-Тухӑҫ Руҫпе Новгород ҫӗрӗсенче чи асли шутланакан Аслӑ Владимир кнеҫӗ титулпа ҫӳренӗ.

Иван I Данилович Калита(выр.)чăв. кнеҫ чухне Мускавра строительство ӗҫне вӑйлӑ сарнӑ, пӗрремӗш чул ҫуртсем (унччен хула пӗтӗмпех йывӑҫран пулнӑ) хӑпартнӑ. XIV—XV ӗмӗрӗн пуҫламӑшӗнче Мускав пысӑк суту-илӳпе ремесла хули пулнӑ; унӑн шутне Кремль, Китай-хула(выр.)чăв. ҫӗрӗсем, тата Мускавхыҫри, Занеглименьри тата Заяузьери слобода кӗнӗ.

Руҫӗн ӑс-хакӑл тӗп хули

1325 ҫулта Пётр Ратенский, Киев митрополичӗ(выр.)чăв., митрополица кафедрине Владимир хулинчен (кафедра унта 1299 ҫултанпа пулнӑ) Мускава куҫарнӑ. Вилнӗ хыҫҫӑн Пётр митрополита ҫветтуй тата тӗлӗнтермӗш ӗҫ тӑвакан тесе пӗлтернӗ. Ҫветтуй тупӑкӗ умӗнче Мускаври пӗрремӗш святительсене ят панӑ, суйланӑ, хӑйне вара, Мускавӑн уйрӑмах хисеплекен хӳтӗлевҫи пулнӑ май, патшалӑх килӗшӗвӗсене алӑ пуснӑ чухне свидетель пек асӑннӑ. Мускав Руҫӗн ӑс-хакӑл тӗп хули пулса тӑрса ҫак центр тавра ҫӗрсене пӗрлештерме, каярахпа патшалӑхӑн чӑн тӗп хулине Владимиртан Мускава куҫарма та пулӑшнӑ. 1448 ҫулта Вырӑс чиркӗвӗ де-факто автокефаллӑ пулса тӑрать, 1589 ҫулта Мускав патриархине(выр.)чăв. йӗркеленӗ.

Вырӑс патшалӑхӗ

Пӗрлехи вырӑс патшалӑхӗн тӗп хули

XV ӗмӗр вӗҫӗнче Иван III Васильевич кнеҫ чухне Мускав Вырӑс патшалӑхӗн тӗп хули пулса тӑрать. Ҫӗнӗ статус хулана ӳсме тата ҫӗршывӑн экономикӑпа культура центрне пулса тӑма пулӑшнӑ. Промышленноҫпа ремесласем аталаннӑ: хӗҫ-пӑшал, пир-авӑр, тир-сӑран, савӑт-сапа, ювелир япалисем туса кӑларнӑ, строительство ӗҫӗ аталаннӑ. Тупӑпа Пичет картишӗсем йӗркеленнӗ. Мускав архитектури вӑйлӑ аталаннӑ. Мускав чиккисем чылай сарӑлнӑ — XVI ӗмӗр вӗҫнелле унӑн йышне Шурӑ хулапа Ҫӗр хула ҫӗрӗсем кӗнӗ. Хӳтӗлев сооруженийӗсен системине туса хунӑ. XIV—XVIII ӗмӗрсенче Мускавра темиҫе хутчен пысӑк пӑлхавсемпе пушарсем сиксе тухнӑ.

1565 ҫулта Хаяр Иван патша Вырӑс патшалӑхне опричнинӑпа земщина ҫине пайланӑ хыҫҫӑн хула юлашкин центрӗ пулса тӑнӑ.

1571 ҫулта Крым ханӗ Девлет-Гирей(выр.)чăв. Мускав ҫине вӑрҫӑпа кайнӑ, ҫавна пула хулана ҫунтарса янӑ, анчах та каярахпа ҫӗнӗрен туса лартнӑ.

Пӑтранчӑк вӑхӑт тапхӑрӗнче

1605 ҫулта Мускава хӑйне хӑй патшана лартнӑ I Лжедмитрий ҫарӗсем кӗнӗ. Хулари унӑн влаҫӗ 1606 ҫулта вӗҫленнӗ, халӑх пӑлхавӗ чухне ӑна Мускав ҫыннисем вӗлернӗ. 1606 ҫултан пуҫласа 1610 ҫулччен Василий Шуйские патшана суйланӑ чухне Мускава Тушинӑра лагерьпе тӗпленнӗ иккӗмӗш хӑйне хӑй патшана лартнӑ II Лжедмитрий(выр.)чăв. ҫарӗсем хупӑрласа илнӗ. Ҫак тапхӑрта Мускава патшалӑхӑн ытти пайӗпе ҫыхӑнма йывӑр пулнӑ. Хупӑрласа илнине 1610 ҫулхи пуш уйӑхӗнче Мускав патне Новгород енчен швед наёмникӗсене илнӗ Михаил Скопин-Шуйский ҫарӗ татнӑ.

1610 ҫулта Клушин ҫапӑҫӑвӗнче Василий Шуйский ҫарӗсене ҫапса аркатнӑ хыҫҫӑн Мускава Станислав Жолкевский поляк ҫарӗсем йышӑннӑ. 1611 ҫулта Прокопий Ляпунов, Иван Заруцкий тата Дмитрий Трубецкий кнеҫсем ертсе пыракан Пӗрремӗш земски ополчени хулана поляксенчен хӑтарайман. 1612 ҫулта Чулхуларан тухнӑ Кузьма Мининпа(выр.)чăв. Дмитрий Пожарский кнеҫ ертсе пынӑ Иккӗмӗш земски ополчени ҫарӗсем Девичье уйӗнче иртнӗ ҫапӑҫура поляк ҫарӗсене ҫапса аркатнӑ. 1612 ҫул вӗҫӗнче поляксен гарнизонне Кремльте капитуляцилеме тата Мускавран тухса кайма хӗтӗртнӗ хыҫҫӑн Мускава поляксенчен ирӗке кӑларнӑ.

Романовсен династийӗн пӗрремӗш ҫӗрҫуллӑхӗнче

1613 ҫулта Мускавра Михаил Фёдоровича(выр.)чăв. патшана лартнӑ, ҫапла май 300 ҫул ытла тӑсӑлнӑ Романовсен династине йӗркеленӗ.

XVII ӗмӗрте Ҫӗр хули тӗппипех Мускав шутне кӗнӗ, Мускав Кремльне туса ҫитереҫҫӗ те вӑл хальхи сӑна илнӗ. Ямской, Мещански тата Нимӗҫ слободисем йӗркеленнӗ. Коломенскинчи патша резиденцийӗ хӑйӗн пӗлтерӗшне вӑйлатнӑ.

1654 ҫулта Аптекарь приказӗ ҫумӗнче «эмел тӑвакансен» шкулне йӗркеленӗ.

XVII ӗмӗрӗн варрипе иккӗмӗш ҫурринче Мускавра социаллӑ тата политикӑллӑ пӑлхавӗсем иртнӗ: тӑвар, пӑхӑр, стрелецсен 1682 тата 1698 ҫулхи пӑлхавӗсем.

Сигизмунд Герберштейнӑн «Записки о Московии» кӗнекери гравировка планӗ. Герберштейн Мускавра 1517 тата 1526 ҫулсенче пулнӑ, плана 1556 ҫулта хатӗрленӗ тесе шутлаҫҫӗ Аслӑ выҫлӑх. 1601 ҫул Троица осади. 1608 ҫул Поляксене кремльтен хӑваласа яни. 1612 ҫул Мускавӑн голландсен картти. 17 ӗмӗр варри Стрелецсен бунчӗ. 1698 ҫул

Раҫҫей империйӗ

Тӗп хула пулма пӑрахнӑ хыҫҫӑн

Мускав 1908 ҫулта («Москва в снежном убранстве» фильм)

1712 ҫулта Раҫҫейӗн тӗп хули Санкт-Петербург пулса тӑнӑ. 1728 ҫулта II Пётр вӑхӑтӗнче Мускава император картишне куҫарнӑ, кунта вӑл 1732 ҫулчен пулнӑ, Анна Иоанновна ӑна каялла Санкт-Петербурга тавӑрнӑ. Мускав «престоллӑ» тӗп хула пулса юлнӑ, императорсене патшана лартасси кунта иртнӗ. Асӑннӑ титул Мускав истори тӗлӗшӗнчен аслӑрах пулнине, вырӑс патши чи малтан унта вырнаҫнине кӑтартать. Брокгауспа Эфрон словарӗнче Мускава «Раҫҫейӗн пӗрремӗш престоллӑ тӗп хули» тесе палӑртнӑ. С. И. Ожеговпа Н. Ю. Шведовӑн ӑнлантаруллӑ словарӗнче «пӗрремӗш престоллӑ» сӑмаха чи авалхи тӗп хулана пӗлтерет тесе палӑртаҫҫӗ. Ку термина обществӑлла пурнӑҫӑн пур сферинче те Мускавӑн синонимӗ тата официаллӑ мар ячӗ пек анлӑн усӑ кураҫҫӗ.

1755 ҫулта Елизавета императрица хушнипе Михаил Ломоносовпа Иван Шувалов Мускав университетне никӗсленӗ.

1812 ҫулхи Отечественнӑй вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче Мускава Наполеон ҫарӗсем ярса илнӗ, вӑл пушартан пысӑк шар курнӑ. Тӗрлӗ хаклав тӑрӑх, Мускаври пушара пула 80 % таран ҫурт ҫунса кайнӑ. Мускава ҫӗнӗрен юсасси вӑтӑр ҫул ытла тӑсӑлнӑ, Христос Ҫӑлавҫӑн храмне туса лартнӑ. XIX ӗмӗр вӗҫнелле Мускавра трамвай ҫӳрема пуҫланӑ.

1851 ҫулта Санкт-Петербургпа Мускав хушшинчи чукун ҫула уҫнӑ.

1896 ҫулта II Николай императора патшана лартма пухӑннӑ ӗҫ вӑхӑтӗнче Ходынкӑра чылай халӑха лапчӑннӑ, ӑна «Ходынкӑри пӑтӑрмах» ят панӑ.

1905 ҫулхи раштав уйӑхӗнче Мускавра революциллӗ пӑлханусем иртнӗ тата урамсене баррикадӑласа ҫапӑҫнӑ.

О. Кадоль. Мускавӑн ҫавра панорами. 1819—1823 ҫулсем

Д. С. Индейцев. Тайницки башньӑран уҫӑлакан Кремльпе Мускавхыҫӗн панорами Тайницкой башни. 1848 ҫул

1867 ҫулхи Мускав сӑнӗ.

1917 ҫулхи пулӑмсемпе Граждан вӑрҫи

1917 ҫулхи ҫурла уйӑхӗн варринче Мускавра Вӑхӑтлӑх правительство пуҫтарнӑ Пӗтӗм Раҫҫейри патшалӑх канашлӑвӗ(выр.)чăв. иртнӗ.

1917 ҫулхи юпан 25-мсӗшӗнче, Петроградри Хӗллехи кермене штурмлама пуҫланнипе пӗрлех, Мускаври большевиксен хӗҫпӑшаллӑ пӑлхавӗ пуҫланнӑ, Петроградри пӑлхавпа танлаштарсан, Мускавра вӗсене хирӗҫ вӑйлӑ тӑнӑ. Пӑлхава хирӗҫ кӗрешекенсем, вӗсем хушшинче ытларах Мускаври ҫар училищисен юнкерӗсем пулнӑ, обществӑлла хӑрушсӑрлӑх комитетне йӗркеленӗ, тапӑнакансене хирӗҫ кӗрешес тесе, Кремле йышӑннӑ. Хирӗҫӳ юнкерсемпе хӗрлӗ гвардеецсем хушшинчи юнлӑ ҫапӑҫупа вӗҫленнӗ, хулара вӑл юпан 25-мӗшӗнчен пуҫласа чӳкӗн 2-мӗшӗччен пынӑ, вӑл вӑхӑтра артиллерипе персе Мускав центрӗпе Кремльти историллӗ пая самай аркатнӑ.

1918 ҫулта Петроградран Мускава большевиксен правительстви куҫнӑ, Мускав РСФСР тӗп хули пулса тӑнӑ.

1919 ҫулӑн иккӗмӗш ҫур ҫулӗн пуҫламӑшӗнче наци центрӗ ертсе пыракан Мускаври большевиксене хирӗҫ тӑракан организацисем совет влаҫне пӗтерес тӗлӗшпе хулара пӑлхав ҫӗклеме хӑтланнӑ, анчах вӗсен ӗҫӗ ӑнӑҫлӑ вӗҫленмен. Мускаври вӑрттӑн ӗҫлекен совет организацийӗсен пайташӗсене Хӗрлӗ террор вӑхӑтӗнче ВЧК органӗсем персе пӑрахнӑ. Мускав ҫине вӑрҫӑпа тухнӑ чухне 1919 ҫулхи юпа уйӑхӗнче Раҫҫей кӑнтӑрӗн хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсем(выр.)чăв. Мускав патне 280 ҫухрӑма, Мценск патне, ҫитнӗ. Большевиксем вӑрттӑн лару-тӑру йӗркелеме хатӗрленсе Вологдӑна куҫма пуҫланӑ, анчах вӗсен ҫарӗсем Орёл патӗнче шуррисене вӑйлах аркатма пултарнӑ.

Хӗрлӗ тӳрем. Ф. Алексеев картини. 1808 ҫул Мускав пушарӗ. 1812 ҫул Арбат урамӗ. 1890-мӗш ҫулсем Мускавӑн пӗтӗмешле сӑнӗ. 1900-мӗш ҫулсем

Совет саманинче

1920 ҫулта большевиксем Граждан вӑрҫинче ҫӗнтернипе хулаy аталанӑвӗнче ҫӗнӗ совет самани пуҫланнӑ. Совет саманинче Мускав каллех патшалӑх центрӗ пулса тӑнӑ, хулан тӗнчери политика пӗлтерӗшӗ вӑйланнӑ. Мускавра пит хӑвӑрт ҫуртсем хӑпарма пуҫлаҫҫӗ, ӗлӗк хула ҫумӗ пулнӑ хуласем хушӑнаҫҫӗ. Ҫав вӑхӑтрах хула варринчи историллӗ ҫурт-йӗре вырӑнӗ-вырӑнӗпе пӗтернӗ; хӑш-пӗр храмсемпе мӑнастирсен аркатнӑ, унашкаллисен шутне Христос Ҫӑлавҫӑ храмӗ, Страстной мӑнастир лекнӗ. 1922 ҫулта Мускав СССР тӗп хули пулса тӑнӑ. Хулара транспорт ҫыхӑнӑвӗ хӑвӑрт аталанма тытӑннӑ. Тӗслӗхрен, 1924 ҫулта Мускавра автобус маршручӗ уҫӑлнӑ, 1933 ҫулта пӗрремӗш троллейбус маршрутне хута янӑ, 1935 ҫулта пассажирсем валли метрополитенӑн пӗрремӗш ҫулне уҫнӑ. Мускав ячӗллӗ канала хута ярса Мускав юханшывӗнчи шыв шайне ҫӗкленӗ хыҫҫӑн Мускав шывӗ ҫумӗнчи хула территорийӗн пӗр пайӗ шыв айне пулнӑ. Сӑмахран, ӗлӗк Дорогомиловски тата ун ҫӳмӗнчи Еврей масарӗсен лаптӑкӗсем шыв айне кайнӑ.

1929 ҫулхи кӑрлачӑн 14-мӗшӗнчи ВЦИК Президиумӗн «Об образовании на территории РСФСР административно-территориальных объединений краевого и областного значения» постановленийӗпе 1929 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнче Центрти промышленность облаҫне туса хунӑ, унӑн центрӗ Мускавра пулнӑ.

1931 ҫулта РСФСР икӗ пысӑк хулине — Мускавпа (ҫӗртмен 16-мӗшӗ) Ленинграда (раштавӑн 3-мӗшӗ) — уйрӑм администраци виҫине, РСФСР-а пӑхӑнакан республика шайӗнчи хуласем, туса хунӑ.

Индустриализаци ҫулӗсенче Мускавра аслӑ тата вӑтам техника вӗренӳ заведенийӗсен йышӗ хӑвӑрт аталаннӑ.

1930-мӗш ҫулсенче Мускавра техника профиллӗ ӑслӑлӑхпа тӗпчев тата проект институчӗсен тытӑмне йӗркеленӗ. Вӗсенчен ытларах пайӗ СССР Ӑслӑлӑхсен академийӗн(выр.)чăв. системине кӗнӗ. Ҫак вӑхӑтра хулара массӑллӑ информаци хатӗрӗсем аталанаҫҫӗ, хаҫат-журнал нумай кӑлараҫҫӗ, 1939 ҫултанпа куллен тухакан телекурава йӗркеленӗ.

Ҫак вӑхӑтра пӗтӗм хулапа унӑн хуҫалӑхне тӗпрен ҫӗнетсе улӑштарма палӑртнӑ Мускава реконструкцилемелли тӗп плана пурнӑҫа кӗртеҫҫӗ. Аркатнӑ Христос Ҫӑлавҫӑ храмӗ вырӑнӗнче тӗнчери чи пысӑк ҫурта — Советсен керменнӗ — тума тытӑнаҫҫӗ, анчах вӑрҫӑ пуҫланни ҫак плансене пурнӑҫа кӗртме паман.

Халӑх йышӗ хӑвӑрт ӳссе пынӑ: 1917 ҫулта 1 854 400 ҫын пулнӑ пулсан, 1939 ҫулта ху хисеп 4 215 532 ҫын таран ҫитнӗ.

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи вӑхӑтӗнче хулара ГКО тата РККА тӗп штабӗ вырнаҫнӑ пулнӑ, халӑх ополченине (160 пин ҫын ытла) йӗркеленӗ.

1941/42 ҫулсенчи хӗлле Мускав патӗнчи паллӑ ҫапӑҫу пулса иртнӗ, совет ҫарӗсем унта Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пуҫланнӑранпа вермахта пӗрремӗш вӑйлӑн ҫӗнтернӗ пулнӑ. 1941 ҫулхи юпа уйӑхӗнче нимӗҫ ҫарӗсем Мускав ҫывӑхнех пырса тухнӑ; чылай промышленность предприятийӗсене эвакуациленӗ, правительство учрежденийӗсене Куйбышева эвакуацилеме тытӑннӑ. 1941 ҫулхи юпан 20-мӗшӗнче Мускавра осадӑллӑ лару-тӑру йӗркеленнӗ. Апла пулин те, чӳкӗн 7-мӗшӗнче Хӗрлӗ тӳремре ҫар парадне ирттернӗ, унта хутшӑннӑ ҫар тӳрех фронта ӑсаннӑ. 1941 ҫулхи раштав уйӑхӗнче Мускав патӗнчи нимӗҫсен «Центр» ҫарсен ушкӑнне чарса лартнӑ; совет ҫарӗсем Мускав патӗнче ӑнӑҫлӑ контрнаступлени туса нимӗҫ ҫарӗсене тӗп хула ҫывӑхӗнчен илсе кайнӑ. 1945 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗнче Хӗрлӗ тӳремре(выр.)чăв. Ҫӗнтерӳ Парачӗ иртнӗ.

1952—1957 ҫулсенче ҫӳллӗ ҫуртсем туса лартнӑ, каярахпа вӗсене «Сталинӑн ҫӳллӗ ҫурчӗсем» ят панӑ, вӗсем совет саманин Мускавӑн символӗсенчен пӗри пулса тӑнӑ.

1960 ҫулта МКАД-па Мускавӑн ҫӗнӗ чикки йӗркеленнӗ, ун тулашне хула 1984 ҫулта ҫеҫ тухма пуҫланӑ.

1960-мӗш ҫулсен вӗҫӗнче — 1970-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче хула варрине каллех пысӑк улшӑну кӗртнӗ. Урамсене анлӑлатассишӗн, ҫӗнӗ магистральсемпе типлӑ нумай хутлӑ панельлӗ ҫуртсем тӑвассишӗн Мускаври хӑш-пӗр архитектура палӑкӗсене ҫӗмӗрнӗ.

1957 тата 1985 ҫулсенче Мускавра Пӗтӗм тӗнчери ҫамрӑксемпе студентсен фестивалӗсем иртнӗ. 1980 ҫулта Мускав XXII ҫуллахи Олимп вӑййисене(выр.)чăв. йышӑннӑ.

Арканнӑ Кӗҫӗн Николаевски керменӗ. 1917 ҫул Мускава хӳтӗлени. 1941 ҫул Хӗрлӗ тӳремре Ҫӗнтерӗвӗн 30 ҫулта палӑртни Совет Союзӗ арканни

Хальхи вӑхӑтра

1991 ҫулхи ҫурлан 22-мӗшӗнче хулара ГКЧП йӗркеленӗ Август путчӗ пулса иртнӗ. 1993 ҫул тӗлне президентпа парламент хирӗҫ тӑнипе сиксе тухнӑ конституципе патшалӑх кризисӗ чи пысӑк шая ҫитнӗ. 1993 ҫулхи юпан 3-мӗшӗнче «Останкино» телецентра ярса илме, Аслӑ Канаш ҫуртне («Шурӑ ҫурт») персе пӑрахма хӑтланнӑ. Унтан хулара пысӑк улшӑнусем пулса иртнӗ. 1995 ҫулта тӗп хулан ҫӗнӗ официаллӑ символӗсене — гербне, ялавне тата хула гимнне — ҫирӗплетнӗ. Храмсене юсама, большевиксем сирпӗтнӗ Христос Ҫӑлавҫӑ храмне малтанхи калӑпӗпе копине тума пуҫланӑ.

1977 ҫулта хула пӗрремӗш хут терроризмпа тӗл пулнӑ. 2011 ҫулччен Мускавра 18 террор акчӗ пулса иртнӗ.

2000-мӗш ҫулсен пуҫламӑшне хула архитектура тӗлӗшӗнчен тӗпрен ҫӗнелме пуҫланӑ. Хулара нумай хутлӑ офис ҫурчӗсем, хальхи транспорт инфраструктури, элитлӑ ҫурт-йӗр, ҫӗнӗ ӗҫ центрӗ — «Мускав-Сити» районӗ — йӗркеленнӗ. Ҫав вӑхӑтрах ҫак «строительство бумӗ» хулан историллӗ сӑн-сӑпатне аркатни, архитектура палӑкӗсене тата йӗркеленнӗ хула таварлӑхне пӗтерет тесе калаҫҫӗ. Транспорт инфраструктури ҫителӗксӗр аталанни пысӑк йывӑрлӑх кӑларса тӑратать, ҫакна пула автомобиль пӑккисем йӗркеленеҫҫӗ, общество транспорчӗ пӗтӗм хӑватпа ӗҫлет пулин те тивӗҫтереймест. Общество транспорчӗ валли уйрӑм ҫулсем тӑвасси, ҫӗнӗ автомобиль эстакадисемпе развязкӑсем хатӗрлесси, юхӑма тӗрӗслесе тӑрасси (ҫитменлӗхсене хӑй тӗллӗн палӑртакан камерӑсем вырнаҫтарни, эвакуаторсем ӗҫлени), парковка лапамӗсене йӗркелесси С. С. Собянин(выр.)чăв. Мускав мэрӗ шучӗпе ҫул ҫинчи хӑвӑртлӑха унчченхи пилӗк ҫулпа танлаштарсан 2016 ҫулта 12 % ӳстернӗ.

2010 ҫулчен Мускавӑн историллӗ ял-хула статусӗ пулнӑ, анчах РФ Культура министерствин 2010 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗнчи 418/339-мӗш №-лӗ приказӗпе хулан ҫак статусне пӑрахӑҫланӑ.

1990-мӗш ҫулсенчен Мускавпа Мускав облаҫне пӗрлештермелли проекта нумай сӳтсе явнӑ, 2011 ҫулхи ҫулла Мускав территорине анлӑлатмалли тата кӑнтӑр-анӑҫ территорисене пӗрлештерсе ӑна децентрализацилемелли конкретлӑ проект йӗркеленӗ, ҫак проекта («Ҫӗнӗ Мускав» е «Мӑн Мускав» ятлӑскере) 2012 ҫулхи ҫулла пурнӑҫа кӗртнӗ.

2016 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче Мускав тӗп ункине(выр.)чăв. уҫнӑ — хула ӑшӗнче вырнаҫнӑ чи пӗрремӗш чукун ҫул магистралӗ пулса тӑнӑ. 2024 ҫултанпа МЦК-ра пилотсӑр ҫӳрекен чукун ҫул ҫинчи пассажир пуйӑсӗ ӗҫлеме пуҫланӑ.

2018 ҫулта Мускав ытти 11 хула шутӗнче футбол енӗпе тӗнче чемпионатне йышӑннӑ. Ун тӗлне хулара пӗлтерӗшлӗ темиҫе спорт тата инфраструктура объектне туса лартнӑ.

2022 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче «Хуласен чечекленӗвӗн индексӗ» организацин рейтингӗн малтанхи кӑтартӑвӗсем тӑрӑх Мускав «инфраструктура аталанӑвӗ» тата «пурнӑҫ пахалӑхӗ» критерисемпе пӗрремӗш вырӑн йышӑннӑ.

2022 ҫулта ПНО эксперчӗсен хаклавӗ тӑрӑх, пурнӑҫ пахалӑхӗпе тата инфраструктурӑна аталантарасси енӗпе хула тӗнчери чи лайӑх мегаполис пулса тӑнӑ.

Мускав мэрӗ Сергей Собянин пӗлтернӗ тӑрӑх 2025 ҫулхи ҫурла уйӑхӗ тӗлне, 90 пине яхӑн Мускав ҫынни ятарлӑ ҫар операцинчи тӳрремӗнех ҫапӑҫусене хутшӑнать.

Наградӑсем

• Хула-паттӑр ятне 1965 ҫулхи ҫӑвӑн 8-мӗшӗнче «Ылтӑн ҫӑлтӑр» медальпе тата Ленин орденӗпе чысласа панӑ — Тӑван ҫӗршыв умӗнчи пысӑк тава тивӗҫлӗ ӗҫсемшӗн, Тӑван Ҫӗршывӑн 1941—1945 ҫҫ. Аслӑ вӑрҫинче массӑллӑ паттӑрлӑхшӑн, хӑюлӑхпа тӳсӗмлӗхшӗн, Мускав хулин тӗп хулинчи ӗҫҫыннисем нимӗҫ фашисчӗсен захватчикӗсемпе кӗрешсе палӑрнӑшӑн, совет халӑхӗ ҫӗнтернӗренпе 20 ҫул ҫитнӗ ятпа.
• Ленин орденӗ (1947 ҫулхи авӑнӑн 6-мӗшӗ) — Мускаври ӗҫ ҫыннисен Тӑван ҫӗршыв умӗнчи пысӑк тава тивӗҫлӗ ӗҫӗсемшӗн, нимӗҫ захватчикӗсемпе кӗрешсе паттӑрлӑх кӑтартнӑшӑн, Мускав хули 800 ҫул тултарнӑ май промышленноҫа, культурӑна аталантарас тата хулана юсаса ҫӗнетмелли тӗп плана пурнӑҫа кӗртес ӗҫре тунӑ ҫитӗнӳсемшӗн.
• Октябрь Революцийӗн орденӗ (1967 ҫулхи чӳкӗн 4-мӗшӗ) — Аслӑ Октябрь социализм революцийӗ 50 ҫул тултарнӑ ятпа.

Влаҫ органӗсем

Мускав влаҫӗсем

Мускав мэрийӗ

Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗпе килӗшӳллӗн, Мускав хӑйне уйрӑм федераци субъекчӗ шутланать, вӑл федераци шайӗнчи хула пулать.

Мускаври ӗҫ тӑвакан влаҫа Мэр ертсе пынипе Мускав Правительстви пурнӑҫлать, саккун хатӗрлес ӗҫе — 45 депутатран тӑракан Мускав хула думи(выр.)чăв.. 2006 ҫултан пуҫласа 2012 ҫулччен мэра тӳрӗ суйлав ирттерсе суйламан, ҫакна Мускав хулин Уставне улшӑнусем кӗртни пирки ирттермен, вӑл вӑхӑтра мэра президент хушӑвӗпе палӑртнӑ пулнӑ. 2003 ҫулхи сасӑлав хыҫҫӑн пӗрремӗш хут тӳрӗ суйлав ун чухнехи хула пуҫлӑхӗн срокӗ тухсан 2015 ҫулта иртмелле пулнӑ, анчах вӑл хӑй ирӗкӗпе отставкӑна тухнӑ пирки суйлава 2013 ҫулхи авӑн уйӑхӗнчех ирттернӗ.

Вырӑнти хӑйтытӑмлӑха Мускав районӗсене территори тӗлӗшӗнчен административлӑ округсене пӗрлештерекен вунпӗр префектура тата 125 район управи урлӑ пурнӑҫлаҫҫӗ. «Мускав хулинче вырӑнти хӑй тытӑмлӑха йӗркелесси ҫинчен» саккунпа килӗшӳллӗн, 2003 ҫултанпа вырӑнти хӑй тытӑмлӑхӑн ӗҫ тӑвакан органӗсем муниципалитетсем, представительлӗ органсем — муниципалитет пухӑвӗсем шутланаҫҫӗ, вӗсен пайташӗсене Шалти хула муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн Уставӗпе килӗшӳллӗн суйлаҫҫӗ.

Мускавӑн саккун хатӗрлекен тата ӗҫ тӑвакан влаҫ органӗсен, ҫавӑн пекех хулари вырӑнти хӑй тытӑмлӑх органӗсен никӗсри принципсене Мускав хулин Уставӗпе(выр.)чăв. тата хулан ытти нормативлӑ акчӗсемпе палӑртаҫҫӗ.

Федераллӑ влаҫ органӗсем

Раҫҫей Федерацийӗн правительство ҫурчӗ

Мускавра, РФ Конституцийӗ тӗп хула функцийӗсене пурнӑҫлакан хулара, 2008 ҫултанпа Санкт-Петербургра вырнаҫнӑ РФ Конституци сучӗсӗр пуҫне, ҫӗршывӑн федеративлӑ саккун хатӗрлекен, ӗҫ тӑвакан тата суд органӗсем пур.

Влаҫӑн ӗҫ тӑвакан аслӑ органӗ — Раҫҫей Федерацийӗн Правительстви — Мускав варринчи Краснопресненски ҫыранӗнчи РФ Правительство ҫуртӗнче вырнаҫнӑ. Патшалӑх думи Охотнӑй Ретре(выр.)чăв. ларать. Федераци Канашӗ Мӑн Дмитровкӑри ҫуртра вырнаҫнӑ. Раҫҫей Федерацийӗн Аслӑ сучӗ те — Мускавра.

Унсӑр пуҫне Мускав Кремлӗ Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн официаллӑ резиденцийӗ шутланать. Кремльти президентӑн ӗҫ резиденцийӗ Сенат керменӗн ҫуртӗнче вырнаҫнӑ.

Администраципе территори пайланӑвӗ

Мускавӑн административлӑ округӗсем:
1. Тӗп административлӑ округ
2. Ҫурҫӗр административлӑ округ
3. Ҫурҫӗр-Тухӑҫ административлӑ округ
4. Тухӑҫ административлӑ округ
5. Кӑнтӑр-Тухӑҫ административлӑ округ
6. Кӑнтӑр административлӑ округ
7. Кӑнтӑр-Анӑҫ административлӑ округ
8. Анӑҫ административлӑ округ
9. Ҫурҫӗр-Анӑҫ административлӑ округ
10. Зеленоград административлӑ округ
11. Ҫӗнӗ Мускав административлӑ округ
12. Троицк административлӑ округ

1922-1995 ҫулсенче Мускав территорийӗн улшӑнӑвӗсем

Мускавӑн территори пайӗсем административлӑ округсем тата районсем (2012—2024 ҫҫ. ҫавӑн пекех поселенисем пулнӑ) шутланаҫҫӗ, вӗсен ячӗсем тата чиккисем пур, вӗсене хула право акчӗсемпе ҫирӗплетнӗ.

Мускав, Раҫҫей
Административлӑ округсем	12
Районсем	132
Иӑрӑхсем	0

• Администраци тӑрӑхӗ(выр.)чăв. — Мускав хулин территори виҫи, ӑна пӗр-пӗр территори администрацийӗн управленийӗ валли йӗркеленӗ, ун шутне Мускавӑн темиҫе районӗ е тӑрӑхӗ кӗрет. Административлӑ округӑн чиккисем районсемпе тӑрӑхсен чиккисем урлӑ каҫаймаҫҫӗ.
• Район(выр.)чăв. — пӗр-пӗр лаптӑксен историллӗ, географиллӗ, хулана хӑпартнин уйрӑмлӑхӗсене, халӑх йышне, социаллӑ экономика характеристикисене, транспорт коммуникацийӗсем мӗнле вырнаҫнине, инженери инфраструктурине тата территорин ытти уйрӑмлӑхӗсене шута илсе йӗркеленеҫҫӗ.
• Тӑрӑх(выр.)чăв. — 2012 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа 2024 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 8-мӗшӗччен Мускав территорине анлӑлатнӑ чухне кӗртнӗ территорисенче пулнӑ Мускавӑн территори виҫи.

Районсемпе тӑрӑхсене ҫӗнетсе улӑштарассине, вӗсене ятсем парассине, вӗсен чиккисене палӑртассине тата улӑштарассине Мускав хула Думи Мускав мэрӗ хатӗрленипе пурнӑҫлать, административлӑ округсемпе ҫыхӑннӑ ҫакнашкал ыйтусене Мускав мэрӗ хӑй татса парать.

2012 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 1-мӗшӗччен Мускавра 125 район тата 10 административлӑ округ пулнӑ. 2012 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 1-мӗшӗнче Мускав территорине анлӑлатнӑ хыҫҫӑн 2 ҫӗнӗ административлӑ округ (Ҫӗнӗ Мускав тата Троицк) йӗркеленӗ, 2024 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 8-мӗшӗччен вӗсен шутӗнче вара 21 тӑрӑх шутланнӑ.

Мускава 12 административлӑ округа пайланӑ: Тӗп, Ҫурҫӗр, Ҫурҫӗр-Тухӑҫ, Тухӑҫ, Кӑнтӑр-Тухӑҫ, Кӑнтӑр, Кӑнтӑр-Анӑҫ, Анӑҫ, Ҫурҫӗр-Ӑнӑҫ, Зеленоград, Ҫӗнӗ Мускав, Троицк. Юлашки виҫҫӗшӗ пӗтӗм лаптӑкӗпе МКАД тулашӗнче вырнаҫнӑ.

Зеленоград администраци округӗ эксклав шутланать: пур енчен ун йӗри-тавра Мускав облаҫӗн лаптӑкӗ вырнаҫнӑ, кӑнтӑр-тухӑҫра Химки хула тӑрӑхӗпе, ытти енче — Мускав облаҫӗн Солнечногорск районӗпе чикӗленет.

Мускав округӗсем хӑйсем районсем ҫине пайланаҫҫӗ, Мускавра пурӗ 132 район (2012—2024 ҫулсенче 125 пулнӑ). Мускавӑн темиҫе районӗ эксклавсем шутланаҫҫӗ. Округсене округри префектурӑсем тытса тӑраҫҫӗ, районсем — район управисем.

Ҫӗнӗ Мускавпа Троицк округӗсем 2012—2024 ҫулсенче Мускавшӑн ҫӗнӗлӗх шутланакан тӑрӑхсенчен тӑнӑ. Ҫак тӑрӑхсен чиккисенче вара хулан шалти муниципаллӑ пайӗсем пулнӑ, вӗсем тӑрӑх тата хула тӑрӑхӗ ятлӑ пулнӑ. Округсене пӗтӗмӗшле префектура тытса тӑрать. 2024 ҫулта 21 тӑрӑх вырӑнне 8 ҫӗнӗ район йӗркеленӗ, ҫав шутра сарнӑ Внуково та кӗрет, унӑн тӗп пайне Анӑҫ административлӑ округран Ҫӗнӗ Мускав административлӑ округне куҫарнӑ.

Официаллӑ символика

Мускав гербӗ, ялавӗ тата гимнӗ — хулан официаллӑ ҫирӗплетнӗ символӗсем.

Мускав гербӗпе ялавӗнче хура ҫӗлене тивӗртнӗ Сӑваплӑ Георгий Победоносеца хура-хӗрлӗ геральдика щичӗ ҫинче ӳкернӗ тӳрӗ кӗтеслӗ пир-авӑр евӗр йӗркеленӗ. Мускав хулин гимнӗ шутне Исаак Осипович Дунаевский Марк Самойлович Лисянскийпе Сергей Иванович Агранянӑн «Моя Москва» сӑввипе кӗвӗленӗ музыкӑпа поэзи хайлавӗ шутланать.

Халӑх

Халӑх йышӗ

2 500 000

5 000 000

7 500 000

10 000 000

12 500 000

15 000 000

1600

1750

1813

1847

1863

1886

1907

1915

1928

1959

1975

1986

1992

1997

2002

2007

2012

2017

2022

Мускаври халӑх йышӗ 12 632 409 ҫын шутланнӑ (2022). Росстат пӗлтернӗ тӑрӑх, Мускавра Раҫҫейри халӑхӑн 8,6 % пурӑнать. 2025 ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх, Мускаври халӑх йышӗ 13,3 млн ҫын пулнӑ.

«Росписной список» («Переписная книга города Москвы 1638 года») тӑрӑх 1638 ҫулта Мускавра 200 пине яхӑн ҫын пурӑннӑ. XVIII ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне Мускаври халӑх йышӗ кӑштах чакнӑ, «ревизи сказки» тӑрӑх ҫапла кӑтартнӑ: 1710 ҫулта 160 пине яхӑн ҫын, 1725 ҫулта — 140—150 пин, 1740 ҫулта — 138,4 пин, 1776 ҫулта — 161 пин ҫын. 1812 ҫулхи вӑрҫӑ умӗн Мускавра 270 пин ҫын пурӑннӑ, вӑл вӗҫленнӗ хыҫҫӑн — 215 пин. Миграцие пула XIX ӗмӗр варринче Мускав халӑхӗ хушӑннӑ: 1840 ҫулта — 349,1 пин ҫын, 1856 ҫулта — 368,8 пин, 1868 ҫулта — 416,4 пин ҫын.

Пӗтӗм Раҫҫейри тата хулари халӑх ҫыравӗнче палӑртнӑ Мускаври халӑх йышӗ тата лаптӑкӗ

Ҫул	Лаптӑкӗ, км²	Халӑх йышӗ, пин ҫын	Халӑх йышлӑхӗ (1 км² ҫине тивекен ҫын)
1871	79,0	602,0	7623
1882	79,0	753,5	9541
1897	107,4	1038,6	9670
1902	107,4	1092,4	9832
1912	176,6	1617,7	9160
1917	233,9	1854,4	7928
1920	233,9	1027,3	4393
1923	233,9	1542,9	6598
1926	233,9	2025,9	8663
1939	326,2	4137,0	12 682
1959	379,4	5085,6	13 404
1970	878,7	7061,0	8036
1979	878,7	7931,6	9027
1989	1071,9	8875,6	8280
2002	1071,9	10 382,8	9686
2010	1077,0	11 503.5	10 681
2012	2510,0	11 612,9	4627

Мускаври мегаполисра халӑх йышне палӑртнӑ чухне унӑн чиккисене тӗрлӗрен курнине пула йывӑрлӑх сиксе тухать: хӑшӗсем ҫывӑхри хуласене шута илеҫҫӗ, теприсем МКАД-ран 60—70 ҫм радиусри хула ҫывӑхӗнчи тӑрӑха е Мускавӑн пӗтӗмӗшле тӗп хулан тӑрӑхне (МСР). Чикке епле палӑртнине кура Мускав мегаполисӗнчи халӑх йышӗ 2008 ҫул пуҫламӑшӗ тӗлне 13—15 миллион ҫын пулнӑ, ҫав вӑхӑтрах Мускавӑн административлӑ чиккисенче 10,5 миллион ҫын (Раҫҫейӗн 7,4 % халӑхӗ) шутланнӑ. Миграцине пула халӑх йышӗ Мускавра мар, Мускав ҫывӑхӗнче вырнаҫнӑ Мускав облаҫӗн хулисемпе районсенче самай ӳсет. Специалистсем ҫак процесса субурбанизаци пуҫламӑшӗ пулни е, вӑл пачах урӑхла, Мускав ҫӗнӗ лаптӑксене экстенсивлӑ анлӑланни тесе шутлаҫҫӗ.

Мускав — Раҫҫейӗн чи пысӑк хули, халӑх йышӗпе вӑл Европӑра кӑна вырнаҫнӑ хуласенчен чи пысӑкки.

Мускав калаҫӑвӗ вырӑс литература чӗлхин калаҫу норми шутланать.

Ача ҫуратас енӗпе Мускав Европӑри тӗп хуласене ҫывӑх, анчах халӑх йышӗпе тата йышлӑхӗпе аталанакан ҫӗршывсен тӗп хулисен центрӗсене ҫывӑх. Мускав хӑйӗн лаптӑкӗпе Берлина, Нью-Йорка, Мӑн Лондона тата Пысӑк Парижа ҫывӑх. Мускав халӑхӗн тачӑлӑхне Тегеранпа, Киншасопа, Манилӑпа танлаштарнӑ тата Мумбай, Богота, Лима халӑхӗн тачӑлӑхӗ сахалрах.

Мигрантсене шута илни

Мускаври халӑх ялан ӳссе пынине тӗпрен илсен кунта ытти регионсенчи халӑх куҫнипе ӑнлантараҫҫӗ.

Хула халӑхӗ пирки каланӑ чухне хулара ялан пурӑнакан ҫынсене кӑна официаллӑ даннӑйсен шутне кӗртеҫҫӗ. Мускаври ФМС управленийӗ пӗлтернӗ тӑрӑх, 2008 ҫулта официаллӑ майпа тата 1 миллион та 800 пин ҫынна (ӗҫ мигранчӗсемпе гастарбайтерсем, студентсем тата ыттисем) регистрациленӗ, экспертсен хаклавӗпе 2009 ҫулта хулара 1 миллиона яхӑн регистрацилемен мигрант пулнӑ.

2002 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫейри халӑх ҫыравӗн кӑтартӑвӗсемпе Мускавра пурӑнакан халӑх йышӗ 10 382 754 ҫынпа танлашнӑ. Хальхи статистика учёчӗн официаллӑ кӑтартӑвӗсем тӑрӑх, 2012 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗ тӗлне хулари халӑх йышӗ 11 911,1 пин ҫынпа танлашнӑ. 2010 ҫулхи халӑх ҫыравӗн малтанхи пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх 2010 ҫулхи юпа уйӑхӗ тӗлне 11 643 060 ҫын ялан Мускавра пурӑнать тата 30 пин ҫын кӑна вӑхӑтлӑха тӗп хулара тӗпленнӗ, 1,2 млн ҫын тӗрлӗ сӑлтава пула ҫырава хутшӑнма килӗшмен. Федерацин Мускав хулинчи миграци службин управленийӗ Мускавра пӗрмай регистрациленни 9060 пин ҫын пулнине, вӑхӑтлӑх регистрациленни — 1100 пин ҫын, миграци учетӗнче ҫавӑн пекех 340 пин ют ҫӗршыв ҫынни тӑнине пӗлтернӗ. УФМС специалисчӗсем хакланӑ тӑрӑх, 600-тен 800 пин таран Раҫҫей гражданӗсем Мускавра ФМС органӗсенче регистрациленмесӗр пурӑнаҫҫӗ.

Ҫынсем ҫурални

Мускаври халӑх ҫаралассин моделӗ ҫак сӑлтавсене пула питӗ уйрӑм тӑрать: халӑхри уйрӑм социаллӑ тытӑмӗнче аслӑ пӗлӳллӗ ҫынсен тӳпи пысӑк, Раҫҫейӗн ытти тӑрӑхӗсемпе танлаштарсан тупӑш пысӑкрах, ытларах енӗпе репродуктивлӑ ҫамрӑк ҫынсем миграцилени, сывлӑх сыхлавӗпе вӗренӳ пулӑшӑвӗпе усӑ курма ҫӑмӑлрах пулни, вӗсен пахалӑхӗ пысӑкрах пулни, аталаннӑ социаллӑ инфраструктура. Куҫса килнӗ ҫынсен Мускавра маларах та пурӑннисемпе танлаштарсан ача шучӗ пысӑкрах. 2000-мӗш ҫулсенчен пуҫласа Мускавра ача ҫураласси ӳссе пынӑ, ҫитменнине ытти Раҫҫейпе танлаштарсан, пысӑкрах хӑвӑртлӑхпа пынӑ: 1999 ҫултан пуҫласа 2009 ҫулччен 10 ҫул хушшинче Мускавра вӑл 1,73 хут ӳснӗ, Раҫҫейре вара ҫак вӑхӑтра пӗтӗмӗшле илсен 1,45 хут кӑна ӳснӗ. Мускавра кунти халӑх кӑна мар, ют хуларисем те ача ҫуратаҫҫӗ, ҫакӑ мускав ҫыннисе ача ҫуратассин статистикине ӳстерет.

Этнос тата тӗн йышӗ

XIX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче, 1812 ҫулхи вӑрҫӑ умӗн, Мускавра пурӑнакан халӑхӑн 92 % православи тӗнӗпе пурӑннӑ, 8 % — ытти тӗнпе. 1871 тата 1882 ҫулсенче Мускаври халӑх йышӗ пӗр-пӗр тӗне тытса пынипе ҫакӑн пек пайланнӑ: православи ҫыннисем тата вӗсен йышшисем — 92,84 тата 91,71 %, протестантсем — 2,05 тата 2,28 %, раскольниксем — 2,72 тата 2,21 %, иудейсем — 0,88 тата 2,00 %, католиксем — 1,24 тата 1,23 %, магометансем — 0,17 тата 0,26 %, эрмен-григорианецсем — 0,10 тата 0,12 %, ыттисем — 0,02 %, палӑртманнисем — 0,17 %.

Чӗлхе йышӗпе 1881 ҫулта Мускавра пурӑнакан халӑхӑн вырӑсла калаҫакансен тӳпи 95,6 % танлашнӑ, 1882 ҫулта — 94,5 %; полякла — 0,60 тата 0,60 %, финла — 0,02 тата 0,05 %, латышла — 0,03 тата 0,03 %, литвалла — 0,06, тата 0,03 %, ивритла — 0,94 тата 1,61 %, тутарла — 0,15 тата 0,24 %, эрменле — 0,10 тата 0,12 %, французла — 0,34 тата 0,29 %, нимӗҫле — 1,82 тата 2,02 %, акӑлчанла — 0,12 тата 0,10 %, итальянла — 0,03 тата 0,02 %, нидерландла — 0,01 тата 0,00 %, ытти чӗлхепе — 0,04 тата 0,04 %, ку ыйтӑва хуравламаннисем — 0,14 %. 1897 ҫулхи халӑх ҫыравӗ тӑрӑх, хулара ҫак халӑх ҫыннисем пурӑннӑ: вырӑссем — 987 пин (95 %), нимӗҫсем (18 пине яхӑн), поляксем (9 пин), еврейсем (5 пине яхӑн), тутарсем (4,3 пин). 1926 ҫулхи халӑх ҫыравӗпе Мускавра 1772 пин ҫын вырӑс (87,4 %) шутланнӑ, еврейсем — 131 пин (6,5 %), тутарсем — 171 пин, украинсем — 161 пин. 1912 ҫултан пуҫласа 1926 ҫулччен вырӑссен тӳпи 7,8 % чакнӑ (1912 ҫулта — 95,3 %), нимӗҫсен тӳпи — 0,9 %, поляксен — 0,2 %, анчах еврейсен (6,1 %), украинсен (0,6 %), тутарсен, латышсен, эрменсен (0,3 %) йышӗ ӳснӗ. 1926—1939 ҫулсенче вырӑссен тӳпи улшӑнман, еврейсен тӳпи кӑшт чакнӑ — 6,5 % таран, анчах украинсен (0,8 пуҫласа 2,2 % таран), тутарсен (0,8 пуҫласа 1,4 % таран), эрменсен (0,2 пуҫласа 0,3 % таран) тӳпи ӳснӗ.

1939—1959 ҫулсем хушшинче вырӑссен тӳпи пысӑкланнӑ (87,4-ран 89,5 % таран), еврейсен (6,0 пуҫласа 4,1 % таран), нимӗҫсен, поляксен, Прибалтикӑри халӑхсен, мордва, азербайджансен, грузин халӑхӗсен тӳпи пӗчӗкленнӗ, анчах тутарсен тӳпи 1,5 % таран хӑпарнӑ. 1970—1989 ҫулсем хушшинче вырӑссен (89,2 пуҫласа 89,7 % таран), украинсен (2,6 пуҫласа 2,8 % таран), тутарсен (1,6 пуҫласа 1,8 % таран), белоруссен, Кавказ, Вӑтам Ази, мордва, чӑваш тата ытти халӑхсен тӳпи пысӑкланнӑ, ҫав вӑхӑтрах еврейсен (3,6 % таран), Прибалтика халӑхӗсен тӳпи чакнӑ. 1989 ҫулта Мускавра пурӑннӑ: вырӑссем — 7 963 246, украинсем — 252 670, еврейсем — 174 728, тутарсем — 157 376, беларуссем — 73 005, эрменсем — 43 989, мордвасем — 30 916, азербайджансем — 20 727, грузинсем — 19 608, чӑвашсем — 18 358, узбексем — 9183, казахсем — 8225, осетинсем — 7270, молдавансем — 6997, поляксем — 6920, пушкӑртсем — 5417, нимӗҫсем — 4670, латышсем — 3896, корейсем — 3693, грексем — 3586, литвасем — 3243, ассириецсем — 3196, киргизсем — 3044, таджиксем — 2893, болгарсем — 2641, удмуртсем — 2600, ҫармӑссем — 2490, лезгинсем — 2434, чеченсем — 2101, туркменсем — 2093, эстонецсем — 1801, аварсем — 1706, бурятсем — 1496, татсем — 1292, абхазсем — 86, чикансем — 1284, кабардинсем — 1275, арапсем — 1261, карелсем — 1245, испансем — 1219, коми-зырянсем — 1141, вьетнамсем — 1052, лаксем — 913, даргинсем — 891, венгрсем — 838, туҫи еврейӗсем — 76, якутсем — 771, кумыксем — 727, ингушсем — 685, карачайсем — 624, чехсем — 605, кубинецсем — 597, адыгейсем — 490, финнсем — 471, каракалпаксем — 402, балкарсем — 399, черкессем — 374, китайсем — 372, гагаузсем — 352, хакассем — 316, коми пермяксем — 307, монголсем — 301, караимсем — 283, румынсем — 270, афгансем — 263, крым тутарӗсем — 239, итальянсем — 235, сербсем — 227, Индипе Пакистан халӑхӗсен ҫыннисем — 223, курдсем — 209, тувинсем — 195, словаксем — 159, уйгурсем — 159, абазинсем — 145, турккӑсем — 137, перссем — 126, французсем — 117, ытти этнодисперс ушкӑнӗсем (пурӗ 42) — 100 ҫынран ытла мар.

1989—1994 ҫулсенче вырӑссен тӳпи 89,7-ран 90,5 % таран ӳснӗ, тутарсен тӳпи — 1,8-ран 1,9 % таран, эрменсен — 0,5 пуҫласа 0,7 % таран, ҫав вӑхӑтрах украинсен тӳпи 2,8-рен 2,4 % таран чакнӑ, белоруссен — 0,8-рен 0,7 % тата еврейсен 2,1-рен, 1,5 % таран. СССР аркансан курӑнман миграци калӑпӑшӗ самай ӳснӗ, ҫавна пула Мускаври халӑхӑн этноконфесси йышне тӗрӗс палӑртма питӗ йывӑр. Тӗслӗхрен, ШӖМ эксперчӗсен хаклавӗпе 2002 ҫулта ун чухне тӗп хулара 9 миллион ҫн пурӑннӑ чухне шута илмен мигрантсен йышӗ 0,9 миллионран пуҫласа 3 миллион таран пулнӑ. Экспертсен шухӑшӗпе хӑш-пӗр этнос ушкӑнӗсен йышӗ темиҫе, хӑш-пӗр чухне вара вуншар хут ӳснӗ. Сӑмах Кавказхыҫ (эрменсем, азербайджансем, грузинсем), тӗп ази (таджиксем, таджик чиканӗсем — люли, афгансем), кӑнтӑрти ази (китаецсем, корейсем) этнос ушкӑнӗсем, Молдавирен тата Украинӑран килнӗ строительсен брнигадисем, ҫавӑн пекех Ҫурҫӗр Кавказри (уйрӑмах чеченсемпе дагестансем) халӑхсем пирки пырать. Анӑҫпа танлаштарсан, Мускавра пӗр-пӗр этнос пурӑнакан районсем ҫук, апла пулин те тӗп хулари пресса шучӗпе Мускавӑн кӑнтӑр-анӑҫ енче ытларах эрменсем пурӑнаҫҫӗ, Измайловӑра — азербайджансем, Марьинӑра — грузинсем, Очаковӑра тата метро районӗнче — китайсем, «Савёловская», «Домодедовская», «Планерная» метро районӗсенче Кӑнтӑр-Тухӑҫ Азирен тухнисем, Мускав ҫывӑхӗнчи дача посёлокӗсенче — таджиксем, таджик чиканӗсем (люли) Мускав ункӑ автоҫулӗ таврашӗнче таборсем лартаҫҫӗ.

1989—2002 ҫулсенче Мускаври этнос йышӗ ҫакӑн пек улшӑннӑ: вырӑссен тӳпи 1989 ҫулта 89,7 % пулнӑ пулсан 2002 ҫулта 84,8 % таран чакнӑ, украинсен — 2,8%-ран 2,4 % таран, тутарсен — 1,8%-ран 1,6 % таран, еврейсен — 2,0%-ран 0,8 % таран, анчах ҫав вӑхӑтрах эрменсен тӳпи пысӑкланнӑ — 0,5%-ран 1,2 % таран, азербайджансен — 0,2%-ран 0,9 % таран, грузинсен — 0,2%-ран 0,5 % таран.

Мускаври халӑх йышӗ, 2002 тата 2010 ҫулхи халӑх ҫыравӗпе килӗшӳллӗн, ҫакӑн пек пайланнӑ: вырӑссем — 9 930 410 (91,65 %), украинсем — 154 104 (1,42 %), тутарсем — 149 043 (1,38 %), эрменсем — 106 466 (0,98 %), азербайджансем — 57 123 (0,53 %), еврейсем — 53 142 (0,49 %), беларуссем — 39 225 (0,36 %), грузинсем — 38 934 (0,36 %), узбексем — 35 595 (0,33 %), таджиксем — 27 280 (0,25 %), молдавансем — 21 699 (0,20 %), кӑркӑссем — 18 736 (0,17 %), мордвасем — 17 095 (0,16 %), чеченсем — 14 524 (0,13 %), чӑвашсем — 14 313 (0,13 %), осетинсем — 11 311 (0,10 %), хӑйсен нацилӗхне кӑтартман ҫынсем — 668 409 (5,81 %).

Мускавра пурӑнакан вырӑссен проценчӗ Раҫҫейри вӑтам кӑтартуран (80 %) пысӑкрах, ҫавӑн пекех эрменсемпе еврейсен тӳпи те вӑтам Раҫҫейрипе танлаштарсан пысӑкрах (0,78 % тата 0,16 % пулать). Вырӑссен тӳпи 1989 ҫулхи халӑх ҫыравӗ хыҫҫӑн ӳснӗ, ун чухне кӑтарту 89,7 % танлашнӑ.

Экономика

Мускав-Сити

Мускав — пӗтӗм Раҫҫейри чи пысӑк финанс центрӗ, тӗнчери ӗҫлӗх центрӗ тата ҫӗршывӑн экономикин пысӑк пайӗн управлени центрӗ. Тӗслӗхрен, Раҫҫейре регистрациленӗ банксен мӗнпур йышӗнчен ҫуррине яхӑн Мускавра вырнаҫнӑ. Унсӑр пуҫне чи пысӑк компанисен ытларах пайне Мускавра регистрациленӗ, вӗсен тӗп офисӗсем (производствисем пин-пин ҫухрӑмра вырнаҫнӑ пулин те) шӑпах кунта вырнаҫнӑ. 2019 ҫулхи чӳк уйӑхӗ тӗлне ҫӗршыври чи пысӑк 200 предприятирен 104-шне Мускавра регистрациленӗ.

Мускав — машина кӑларасси, ҫав шутра энергомашиностроени, станок-, карап-, прибор туса кӑларасси; хура тата тӗслӗ металлурги (алюмини шӑранчӑкӗсем туса кӑларни), хими, ҫӑмӑл, полиграфи промышленноҫӗ вырнаҫнӑ пысӑк центр. Анла пулин те юлашки вӑхӑтра пысӑк производительсем хӑйсен юридици адресӗсене (налог регистрацине) ылмаштарма пуҫлани палӑрать.

Чи хӑватлӑ Протон ракета-носителе ГКНПЦ Хруничевра туса кӑлараҫҫӗ

МиГ-29 — РСК «МиГ» хатӗрленӗ тата туса кӑларнӑскер

2008 ҫул тӗлне, ВВП калӑпӑшӗпе (321 млрд $) Мускав тӗнчери чи пысӑк хуласен хушшинче 15 вырӑнта тӑнӑ.

Промышленность производстви 2007 ҫул хушшинче Мускавра 11,5 % ӳснӗ.

Хула территоринче хӳтӗлев промышленноҫӗн предприятийӗсем сахал мар вырнаҫнӑ, вӗсен хушшинче:

• М. В. Хруничев ячӗллӗ патшалӑх космос-производство центрӗ — савутӑн территорийӗнче ҫурт-йӗр хӑпартма пуҫланӑ, «Протон» ракетӑсене пуҫтарассине Омск хулине куҫараҫҫӗ;
• «МиГ» РСК компанийӗн производство мощноҫӗсем (РФ СҪВ истребителӗсен виҫҫӗмӗш пайне РСК «МиГ» хатӗрлесе туса кӑларать) — штаб-хваттерӗ тата темиҫе НИИ;
• «Алмаз-Антей» ВКО Концерн предприятийӗсем (чи пысӑккисем — «Алмаз», «Авангард») — штаб-хваттерӗ тата темиҫе НИИ;
• Тушинӑри машина тӑвакан завод(выр.)чăв. — панкрут;
• И. И. Торопов ячӗллӗ «Вымпел» машина тӑвакан патшалӑх конструктор бюровӗ;
• В. В. Чернышёв ячӗллӗ Мускаври машина тӑвакан предприяти — савутӑн территорине ҫурт-йӗр хӑпартма панӑ, производствӑна «Салют» ПК площадкине куҫарнӑ.

Гражданла производствӑсенчен чи пысӑккисем:

• Мускаври нефть тирпейлекен завод(выр.)чăв. — нефть продукчӗсен пысӑк производителӗ, ҫав шутра экспорт валли те;
• Мускаври «Москвич» автомобиль савучӗ — ҫӑмӑл автомобильсене пуҫтаракан предприяти;
• Электрозавод — хупнӑ, территорие ҫурт-йӗр хӑпартма уйӑрнӑ;
• Мосэлектрощит — электро валеҫекен хатӗрсене туса кӑларакан;
• Карачарово механика савучӗ — хӑпартмалли хатӗрсем туса кӑларасси;
• «Москабель» завод;
• Мускаври нефтемаслозавод;
• Трёхгорная мануфактура(выр.)чăв. — панкрут, производствӑна Гаврилов Ям хулана куҫарнӑ;
• Мускаври карап тӑвакан тата карап юсакан савут;
• Н. А. Семашко ячӗллӗ Мосхимфармпрепаратсем;
• Хӗрлӗ Октябрь (кондитер фабрики) — хупнӑ, производствӑна Бабаевск кондитер хапрӑкне куҫарнӑ.

Мускав биржи

Хулара оптикӑпа радиоэлектронлӑ приборсем, авиаци тата космос аппаратури, пысӑк механика приборӗсем туса кӑлармашкӑн вӑйлӑ ӑслӑлӑхпа технологи никӗсӗ пур.

Мускав ҫӗршыври чи пысӑк инженери центрӗ шутланать, кунта Раҫҫейри чылай продукцие (уйрӑмах авиаци, космос, ядерлӑ тата хӗҫпӑшал) проектлаҫҫӗ, ӑна хатӗрлемелли технологисене палӑртаҫҫӗ, материалсене тӗпчеҫҫӗ.

2007 ҫулта вак суту-илӳ калӑпӑшӗ 2040,3 млрд тенкӗпе танлашнӑ (2006 ҫулпа танлаштарсен — 5,1 % ӳснӗ), оптла суту-илӳ ҫаврӑнӑшӗ, хӑй енчен, 7843,2 млрд тенкӗпе танлашнӑ (2006 ҫулпа танлаштарсан 22,3 % ӳснӗ), халӑха тӳлевлӗ пулӑшу ӗҫӗсен калӑпӑшӗ — 815,85 млрд тенкӗ (ҫакӑ пӗтӗм Раҫҫейри пулӑшу ӗҫӗсен калӑпӑшӗн 24 % пулать).

«Ernst & Young» компани пӗлтернӗ тӑрӑх, 2011 ҫулта Мускав Европӑри хуласем хушшинче инвестици илӗртӳлӗхӗ енӗпе 7-мӗш вырӑн йышӑннӑ, ҫав вӑхӑтрах унӑн рейтингӗ ӳссе пынӑ.

Хулара ултӑ карас ҫыхӑнӑвӗн операторӗ ӗҫлет, вӗсенчен виҫҫӗшӗ GSM, UMTS (3G) тата LTE стандартпа («МТС»(выр.)чăв., «МегаФон»(выр.)чăв., «Билайн»(выр.)чăв.) ҫыхӑнтару пулӑшӑвӗпе тивӗҫтереҫҫӗ; пӗри — UMTS тата LTE стандарчӗсемпе («Tele2»); тепӗр иккӗшӗ LTE стандартпа пралуксӑр интернет ҫыхӑнӑвӗпе тивӗҫтереҫҫӗ («Yota» тата «Скай Линк»), ку икӗ оператор хуҫисем «МегаФонпа» («Yota») «Tele2» («Скай Линк») шутланаҫҫӗ. Маларах асӑннӑ операторсен тетелӗ никӗсӗ ҫинче виртуаллӑ операторсем ӗҫлеҫҫӗ.

Forbes журнал пӗлтернӗ тӑрӑх (2011), Мускав тӗнчери хуласем хушшинче доллар миллиардерӗсен шучӗпе (79 ҫын) 1-мӗш вырӑн йышӑнать. Foreign Policy журнал Мускава 2010 ҫулта тӗнчери цивилизаци аталанӑвне чылай тӳпе хывакан глобаллӑ хуласен 25-мӗш вырӑнне лартнӑ.

Апла пулин те, Росстат шутланӑ тӑрӑх, 2011 ҫулта пурнӑҫ хакӗн индексӗпе Мускав Раҫҫейӗн чи хаклӑ хули мар пулнӑ, хӑш-пӗр Ҫӗпӗрпе ҫурҫӗрти хуласенче ку виҫе пысӑкрах.

2012 ҫулта Мускав РФ Регионсен аталанӑвӗн министерстви, Раҫҫей инженерӗсен союзӗ, Федерацин ҫурт-йӗрпе коммуналлӑ хуҫалӑх агентстви, потребительсен прависене хӳтӗлес тата ҫын ырлӑхӗн енӗпе ӗҫлекен федераци служби, ҫавӑн пекех М. В. Ломоносов ячӗллӗ Мускав патшалӑх университечӗ хатӗрленӗ хула хутлӑхӗн пахалӑхӗсен рейтингӗнче 1-мӗш вырӑн йышӑннӑ.

2018 ҫулта Мускавра тӗнче шайӗнчи футбол чемпионачӗн 12 матчӗ иртнӗ, ҫакна пула вӑл инфраструктура экономикишӗн аталану хӑвачӗ пулса тӑнӑ. 2018 ҫулта пӗчӗк тата вӑтам бизнес предприятийӗсем Мускав хыснине 473 млрд тенкӗпе пуянлатнӑ. 2015 ҫултан пуҫласа вӗсем пухнӑ налук калӑпӑшӗ 46 % ӳснӗ. Мускав мэрӗ Сергей Собянин(выр.)чăв. шухӑшӗпе пӗчӗк бизнес ӳсни Мускавра мӗнпур кирлӗ инфраструктура пуррипе сӑлтавланнӑ: пӳлӗмсене тара илме май пурри тата интернет ҫыхӑнӑвӗ хаклах мар пулни.

2021 ҫулӑн варринче Numbeo агентство тӗпчевӗсем тӑрӑх Мускав чи хаклӑ хуласен рейтингӗнче 397 йӗрке йышӑннӑ. 2022 ҫулта вӑл 287-мӗш йӗркене хӑпарнӑ.

2022 ҫулта Economist Intelligence Unit рейтингӗнче пурӑнмалли хакпа Мускав 37-мӗш вырӑн йышӑннӑ.

2024 ҫулхи раштав уйӑхӗнче Мускав мэрӗ Сергей Собянин Раҫҫейӗн тӗп хули Пӗтӗм тӗнчери банкӑн юлашки даннӑйӗсене шута илсен тӗнчери иккӗмӗш хула экономики пулса тӑни ҫинчен пӗлтернӗ. Собянин каланӑ тӑрӑх, «ни ковид, ни санкцисем» Мускава аталанма чӑрмантарман.

Транспорт

Мускав — ҫӗршывӑн чи пысӑк транспорт ҫыхӑнӑвӗн вырӑнӗ. Хула чукун ҫулсемпе федераллӑ ҫулсен варринче вырнаҫнӑ. Мускаври транспорт ҫыххи урлӑ пассажирсене турттарнин калӑпӑшӗ 2013 ҫулта 11,5 млрд ҫынпа танлашнӑ. Хулара тӗрлӗ йышши общество транспорчӗн аталаннӑ, 1935 ҫултанпа метрополитен ӗҫлет; обществӑлла транспортпа мӗнпур пассажирсене турттарнин 76 % пурнӑҫлаҫҫӗ.

Чукун ҫул транспорчӗ

Ленинград вокзалӗ — Мускавӑн чи кивӗ вокзалӗсенчен пӗри, 1849 ҫулта Николаев чукун ҫулӗ валли туса лартнӑ

Мускаври чукун ҫул ҫыххи вунӑ тӗп направление пурнӑҫлать: сакӑр вокзалтан — Беларуҫ, Хусан, Курск, Киев, Ленинград, Павелецк, Рига тата Ярославль хулаҫум тӑрӑхне те, инҫете те кайма май пур; Савёловски вокзалтан ҫынсене хулаҫум тӑрӑхне кӑна турттараҫҫӗ, Тухӑҫ вокзалтан — инҫетри маршрутсемпе кӑна. Ҫавӑн пекех транспорт ҫыхӑнӑвӗ шутне Мускаври ҫавра чукун ҫулӗ(выр.)чăв., темиҫе сыпӑнуллӑ туратлӑ, тӗпрен илсен, вӗсем пӗр ҫулпа пыраҫҫӗ, инҫе мар тӑсӑлаҫҫӗ, ытларах пайӗ хула лаптӑкӗнче вырнаҫнӑ.

Мускавӑн мӗнпур чукун ҫулӗ Мускав чукун ҫулӗ шутне кӗрет. Ленинград направленийӗ кӑна кӗмест, вӑл Мускав чукун ҫӳл ҫхӑнӑвне кӗрекен Октябрь чукун ҫулӗ шутне кӗрет. Ҫав вӑхӑтрах хула ҫывӑхӗнчи электропуйӑссенчи ҫул укҫи тата ӑна тӳлемелли правилӑсем Мускав чукун ҫулӗн правилисемпе пӗрешкелех.

1990—2000-мӗш ҫулсенче промышленность предприятийӗсемпе ҫыхӑнса тӑнӑ темиҫе чукун ҫул тураттине хупнӑ, ҫакӑ производство калӑпӑшӗ чакнипе татат предприятисене хула тулашне кӑларнипе ҫыхӑннӑ.

Хула ҫӗрӗсенчи чукун ҫулсен тӑршшӗ 394,7 ҫм танлашать. Мускав вокзалӗсемпе Мускав тата ҫывӑхри облаҫсенчи ял-хуласене ҫыхӑнтаракан хулаҫум пуйӑсӗсем хулара пассажирсене турттарас тӗлӗшӗнчен пысӑк вырӑн йышӑнаҫҫӗ. Мускаври пассажир чукун ҫул ҫыхӑнӑвне аталантарма май паракан пысӑк проект — Мускав чукун ҫулӗн Кӗҫӗн ункинче пассажир чукун ҫул транспорчӗн метрополитен ҫулӗпе кӑшт сыпӑнтарни (ӑна «Мускав тӗп унки» ят панӑ) — пулса тӑнӑ. Метрополитенпа чукун ҫулпа турттарассине ҫыхӑнтарма май паракан ҫӗнӗ йышши проект — Мускаври тӗп диаметр(выр.)чăв. пулса тӑнӑ, вӗсенчен малтанхисене чӳк уйӑхӗнче уҫнӑ.

Сывлӑш транспорчӗ

Шереметьево аэропортри B терминал

Мускав лаптӑкӗнче тӗнчепе ҫыхӑнтаракан Внуково тата Остафьево аэропорчӗсем вырнаҫнӑ. Ҫавӑн пекех хула ҫыннисемпе хӑнисем Мускав облаҫӗнче вырнаҫнӑ тӗнчепе ҫыхӑнтаракан ытти аэропортсемпе усӑ кураҫҫӗ: Домодедово, Чкаловский, Шереметьево, Жуковский. 1933—2010 ҫулсенче граждан авиацин сывлӑш карапӗсем Быково аэропорчӗ йышӑннӑ, халӗ унпа ведомствӑн вертолёт порчӗ пек кӑна усӑ кураҫҫӗ.

Аэропортсем патне автотранспортпа кӑна мар, чугун ҫул вокзалӗсенчен тухакан экспрессемпе усӑ курса та ҫитме пулать: Киев вокзалӗнчен — Внуковӑна ҫити, Беларуҫ вокзалӗнчен Шереметьево аэропортне, Павелецкий вокзалӗнчен — Домодедово аэропортне ҫити.

Хулара Ходынка уйӗн патӗнче аэровокзал(выр.)чăв. ӗҫленӗ, анчах XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнчен вӑл, тӗрӗссипе, хӑйӗн тӳрӗ тивӗҫне пурнӑҫлама пӑрахнӑ: унӑн пӳлӗмӗсене суту-илӳ вырӑнӗсем пек арендаторсене панӑ. 2017 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче аэровокзалӑн ҫуртне ишсе антарнӑ.

Автомобиль транспорчӗ

МКАД ҫинчи Бусиново развязки. Раҫҫейри пӗрремӗш пилӗк шайлӑ развязка, ҫӗршывра урӑх ун пекки ҫук

Мускав тӗрлӗ еннелле тухакан федераллӑ автомагистральсен ҫыххин центрӗ шутланать, вӗсем тӗп хулана Раҫҫей Федерацийӗн субъекчӗсен административлӑ центрӗсемпе тата юнашар патшалӑхсен хулисемпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Мускавра хӑйӗнче транспорт инфраструктури самай аталаннӑ, ун йышне виҫӗ транспорт унки кӗрет: Сад, Виҫҫӗмӗш транспорт тата Мускав автомобиль ункӑ ҫулӗ (МКАД). Мускав ҫумӗнче транзитпа ҫӳрекен автомобиль юхӑмӗнчен хӑтӑлма тӗп автомобиль ункӑ ҫула (ЦКАД) тума палӑртнӑ.

Ҫулсем пӑкӑланни

1990-мӗш ҫулсенчен пуҫласа Мускавра пысӑк транспорт проблеми йӗркеленнӗ. Мускавра автомобильсен шучӗ питӗ хӑвӑрт ӳсе пынӑ: 2000 ҫулта хулара 2,6 млн автомобиль шутланнӑ пулсан, 2012 ҫулта — 4,5 млн (1000 ҫын пуҫне 380 автомобиль ытла). Ҫавӑн пекех хулара автомобиль транспорчӗпе тавар турттарассин калӑпӑшӗ те ӳснӗ; ҫулталӑкне Мускав урлӑ 10 млрд т яхӑн груз турттараҫҫӗ, вӗсенчен 4 млрд т патнелле транзитлӑ груз ҫине пырса тивет. Автомобильсен шучӗ чылай ӳсни ҫулсем ҫине пӑкӑсен шучӗ ӳсни патне илсе ҫитернӗ. Вӗсен шутне чакарас тӗлӗшпе хӑш-пӗр мерӑсем йышӑннӑ, сӑмахран, хулана пысӑк тиевлӗ машинӑсене кӗме чарнӑ, ҫӗнӗ развязкӑсем туса лартнӑ тата ытти те. Автомобиль пӑккисем пысӑк тӑкак кӳрӗҫҫӗ. Пӑкӑсем аталанӑвне хула строительствинче тунӑ йӑнӑшӗсем пулӑшнӑ. Хула Правительстви ҫул-йӗр строительствипе ҫыхӑннӑ ыйтӑва татса пама чылай тӑрӑшнӑ. Сӑмахран, ункӑллӑ автоҫула реконструкциленӗ, Виҫҫӗмӗш транспорт ункине туса лартнӑ, 2008 ҫулта Тӑваттӑмӗш ункӑна(выр.)чăв. тума тытӑннӑ.

Ҫул ҫинчи юхӑм хӑвӑртлӑхне ӳстерме 2016 ҫулта светофорсен адаптивлӑ системине ӗҫе кӗртнӗ. Светофор режимӗсем трассӑпа мӗн чухлӗ автомобиль ҫӳренине кура ылмашӑнаҫҫӗ. Ҫакӑн пек системӑсем 4 магистральте ӗҫлеҫҫӗ: Пятница ҫӳлӗ, Ирӗклӗх урамӗ, Шереметьево урамӗ тата Алтуфьево ҫулӗ. Ҫулталӑк вӗҫнелле светофорсен автоматлӑ системине вырнаҫтарнӑ магистральсен шучӗ 20 таран ӳснӗ.

2017 ҫулта Кашир ҫулӗ ҫинче Пролетари проспектӗнчен пуҫласа Борисов пӗвисен урамне ҫити ҫул ярӑмӗсене ансӑрлатнӑ, ҫакӑ 4 ярӑм вырӑнне 5 тума май панӑ. Мускав транспорт департаменчӗ пӗлтернӗ тӑрӑх, 2016 ҫулхи ака уйӑхӗнче чи вӑйлӑ тиеннӗ сехетсенче ҫак лаптӑкпа 3,7 пин машина иртнӗ, анлӑлатнӑ хыҫҫӑн 19 % (4,4 пин) ӳснӗ. Ҫавӑн пекех Вернадский проспекчӗпе Тропарёв урамӗ хӗресленнӗ вырӑнта ансӑрлатнӑ (юхӑм хӑвӑртлӑхӗ 3,5 пин машинӑран 4,1 пин таран ӳснӗ). Ярӑмсен шутне МКАД-ри Липецк урамӗн лаптӑкӗнче Липецк путепровод таран ӳстернӗ (33 % ытларах машина иртме пуҫланӑ). Улшӑнусем ҫавӑн пекех Кашир, Алтуфьево, Воробьёво, Беседы ҫулӗсене, Волгоград тата Ленинград проспекчӗсене, Мӑн Тула, Липецк, Люблино тата Широкӑй урамсене, Дежнёв проездне пырса тивнӗ. Ҫула кӗскетме темиҫе ҫӗнӗ пӑрӑнупа ҫаврӑнмалли вырӑн туса хунӑ.

2018 ҫул пуҫламӑшӗнчен Ҫурҫӗр административлӑ округри ҫулсемпе МКАД(выр.)чăв. ҫинчи ҫулсем ҫинче ҫулсем мӗн тери йывӑр пулни, куҫам йывӑрлӑхӗ, ҫӗнӗ фото ҫапакан камерӑсем вырнаҫтарни, ПДД пӑхӑнмалли, ҫывӑх вырӑнсене ҫитмелли вӑхӑта, вӑрланӑ автомобильсем, ҫанталӑк ҫинчен тата ытти информацие пӗлтерекен информаци мониторӗсем ӗҫлеме тытӑннӑ.

Парковка

Буженинов урамӗнчи парковка

Парковкӑсем ҫителӗксӗр пулнине палӑртса хӑвармалла. 2010 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче Транспортпа ҫыхӑну Департаменчӗн ертӳҫи Василий Кичеджи(выр.)чăв. «Хулара 250 пин парк вырӑнӗ пур, ҫав вӑхӑтрах 1,2 миллион машина валли вырӑн кирлӗ» тесе пӗлтернӗ. Маларах хула урамӗсенче тӳлевлӗ парковкӑсем йӗркелеме хӑтланнӑ, анчах 2008 ҫулхи авӑнӑн 10-мӗшӗнче автомобильсене ҫул хӗррипе тӳлевсӗр лартма юрать тесе йышӑну кӑларнӑ. Вокзалсем, аэропортсем тата хула центрӗн ятарласа уйӑрнӑ темиҫе вырӑнта парковкӑсем тӳлевлӗ юлнӑ. Пурӑнмалли ҫртсен таврашӗнче сиксе тухакан йывӑрлӑха татса пама «Халӑх гаражӗ» программа йӗркеленӗ, анчах ӑна пурнӑҫа кӗртесси вӑраха тӑсӑлать.

2012 ҫулта тӳлевлӗ парковкӑсем йӗркелемелли проект патне каялла таврӑнма йышӑннӑ, влаҫсен шухӑшӗпе, транспорт проблемине татса пама 2012 ҫулхи утӑ уйӑхӗнчен пуҫласа парковка йӗркисене пӑснӑшӑн штрафсене самай ӳстерни, хулан тӗп пайӗнчи урамсенче тӳлевлӗ парковка кӗртни пулӑшмалла. Муниципалитетӑн тӳлевлӗ парковкисемшӗн яваплӑ учреждени «Администратор московского парковочного пространства» (АМПП) ГКУ пулса тӑнӑ.

2012 ҫулхи чӳкӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа 2013 ҫулхи нарӑсӑн 28-мӗшӗччен Петровка руамӗпе тата Карета ретӗнче, ҫавӑн пекех ҫывӑхри тӑкӑрлӑксенче пӗрремӗш тӳлевлӗ парковкӑсем йӗркеленӗ. Парковка вырӑнӗпе пӗр сехет хушши усӑ курнӑшӑн тӳлев хакӗ 50 тенкӗпе танлашнӑ. Картишсенчи парковка тӳлевсӗр пулнӑ. 2013 ҫулхи ҫӗртмен 1-мӗшӗнче Бульвар унки ӑшӗнче те тӳлевлӗ парковкӑсем йӗркеленме пуҫланӑ. Ҫак вырӑнсенчи парковка хакӗ 50 тенкӗпе танлашнӑ. 2013 ҫулхи раштавӑн 5-мӗшӗнчен -Бульвар ункин(выр.)чăв. ӑшӗнчи парковка хакӗ 80 тенкӗ таран ӳснӗ. 2013 ҫул вӗҫӗнчен пуҫласа тӳлевлӗ парковка зони Сад унки таран сарӑлнӑ, ҫак тӑрӑхри парковка вырӑнӗн хакӗ пӗр сехетшӗн 60 тенкӗпе танлашнӑ.

2014 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа тӳлевлӗ парковкӑсем «Мускав-Сити» ММДЦ районӗнче йӗркеленнӗ. Ҫак тӑрӑхра пӗрремӗш хут Мускавра прогрессивлӑ тарифпа усӑ курнӑ. Парковкӑн малтанхи икӗ сехечӗн хакӗ 80 тенкӗпе танлашнӑ, ун хыҫҫӑнхи кашни сехетшӗн 130 тенкӗ тӳлемелле пулнӑ. 2014 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнчен пуҫласа тӳлевлӗ парковка зони Виҫҫӗмӗш транспорт унки ҫити сарӑлнӑ, ҫав шута ҫуртсен ҫумӗнчи территорисем (картишсем) те кӗнӗ. Зана сарӑлни ҫак районсен урамӗсене пырса тивнӗ: Пресненский, Арбат, Тверь, Дорогомилово тата Хамовники.

2014 ҫулхи авӑн уйӑхӗнчен Мускав центрӗнче 27 539 парковка вырӑнӗ хатӗрленӗ. Тӳлевлӑ зонӑсен территорийӗнче тӳлевсӗр парковкӑна нумай ачаллӑ ҫемьесемпе инвалидсене, ҫавӑн пекех мотоциклсемпе электромобильсене лартма ирӗк панӑ.

2014 ҫулхи раштавӑн 25-мӗшӗнче Виҫҫӗмӗш Транспорт ункин ӑшӗнче тӳлевлӗ парковкӑсен ҫӗнӗ зонине йӗркеленӗ. Тӳлевлӗ парковкӑна 405 урамра ҫак районсенче йӗркеленӗ: Хамовники, Тверь, Беговая, Хорошёво, Аэропорт, Савёлово, Марьина Роща, Мещански, Красносельски, Басманный, Тагански, Южнопортовӑй, Мускавхыҫ, Якиманка, Дон, Даниловски, Лефортово.

2015 ҫулхи ҫурлан 10-мӗшӗнчен пуҫласа Бульвар унки ӑшӗнчи 75 урамра парковкӑсенче прогрессивлӑ тарифпа усӑ курма пуҫланӑ. Парковкӑпа талӑкӗпех тӳлевсӗр усӑ курма абонемент туянма май пулнӑ, тӳлевлӗ парковка зонинчи ҫуртсенче пурӑнакан ҫынсем валли ҫӑмӑллӑхлӑ условисем пӑхса хӑварнӑ.

2017 ҫулта Traffic Index ҫулленхи отчёт пӗтӗмлетӗвӗ тӑрӑх нидерландсен TomTom компанийӗ Мускаври парк уҫлӑхне йӗркеленӗшӗн премие тивӗҫнӗ. Парковкӑсен хальхи тытӑмне хута янӑ хыҫҫӑн хулара машина лартмалли вырӑна шырас вӑхӑт 65 % чакнӑ. Компани пӗлтернӗ тӑрӑх, 2013 ҫулта Мускав ҫӳлсем чи вӑйлӑ тиеннӗ хуласен хушшинче пӗрремӗш вырӑнта пулнӑ, 2015 — пиллӗкмӗш, 2016 ҫулта вара вӑл 13-мӗш вырӑна йышӑннӑ.

2024 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа Ильинка, Ҫӗнӗ тӳрем(выр.)чăв., Тверь Застави тӳремӗ, Никитски тӑкӑрлӑкпа Раштав бульварӗ урамсенче парковкӑшӑн тӳлемелли динамика тарифне хута ярас тӗлӗшпе эксперимент ирттерме палӑртнӑ. Парковка вырӑнӗ тӳрех миҫе ҫынна кирлине кура автомобиле лартнин хакӗ пӗр сехетре 0 тенкӗрен пуҫланмалла. Ҫак пилӗк урамри парковкӑсем ҫинче пушӑ вырӑнсем юлмасан чи пысӑк хак пӗр сехетшӗн 800 тенкӗпе танлашӗ.

Каршеринг

Мускавра каршеринг системи ӗҫлет — автомобиле минутшар е сехетшер тарифпа кӗске вӑхӑтлӑха тара пани. Каршеринг харпӑр ҫын автомобилӗн альтернативлӑ хурми шутланать, ку сервис ҫулсем ҫинче тата парковкӑсенче транспорт тачӑлӑхне чакарма май парать. Транспорт департаменчӗ пӗлтернӗ тӑрӑх, каршерингри 1 автомобиль харпӑр ҫыннӑн 10 машина улӑштарма пултарать. Автомобиле тара илессин хакӗ оператортан килет, вӑтамран пӗр минутшӑн 7-11 тенкӗпе танлашать. Каршеринг ҫӑмӑллӑхӗ парковка, бензин валли укҫа тӑкаклама кирлӗ маррипе, автомобиле ҫума тата ӑна тытса тӑма тӑкакламалла маррипе ҫыхӑннӑ. 2020 ҫул тӗлне, Мускав каршерингӗн системине 8 оператор кӗрет: «Делимобиль», Youdrive, BelkaCar, Rentmee, Lifcar, «Карусель», Яндекс. Драйв, Matreshcar. Тӗп хулара пӗрремӗш каршеринг сервисне 2013 ҫулта Anytime брендпа тухнӑ «СитиКар» компани сӗннӗ. 2017 ҫултанпа Мускав транспорт департаменчӗ каршеринг компанийӗсене субсидилет.

Ҫӗр ҫийӗнчи хула транспорчӗ

«Витязь-М» трамвай

«ЛиАЗ-5292» автобус

Мускав урамӗсемпе обществӑлла транспортӑн чылай тӗсӗ ӗҫлет: автобуссем, электробуссем, трамвайсем, маршрутлӑ таксисем, вӗсем куллен 12 миллиона яхӑн пассажира пӗр вырӑнтан тепӗр вырӑна ҫитереҫҫӗ. Хӑш-пӗр маршрутсем ҫӗрлехи вӑхӑтра та ӗҫлеҫҫӗ.

XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Мускавра трамвай ҫыхӑнӑвне вӑйлӑ аталантарнӑ — 1930-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче ун ҫулӗсем икӗ ункӑра, Бульварпа Сад ункисенче, тата вӗсене ҫыхӑнтаракан мӗнпур урамсенче пулнӑ, хӑш-пӗр линисене хула тулашне те хывнӑ пулнӑ. 1935 ҫулта метрополитенӑн пӗрремӗш ҫулне уҫнӑ хыҫҫӑн унпа пӗр килекен трамвай ҫулӗсене илсе пенӗ. 1940-мӗш ҫулсенче тата та вӑйлӑрах улшӑнусем пулса иртнӗ, ун чухне хӑш-пӗр трамвай маршручӗсем вырӑнне троллейбуссем янӑ, Кремль ҫывӑхӗнчен илсе пенӗ. 1960—1970-мӗш ҫулсем тӗлне хулан анӑҫ пайӗнчи ҫулсенче пӗтернӗ «трамвай ункине» татнӑ. 1980-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнчен ҫӗнӗ ҫулсене туманпа пӗрех. Юлашкинчен 1981—1982 ҫулсенче Строгинори трамвай ҫулне тунӑ. 1990-мӗш ҫулсен варринчен трамвай ҫулӗсене илсе перес, депосене хупас (тӗпрен илсен центр ҫывӑхӗнчисене) ӗҫӗн ҫӗнӗ хумӗ пуҫланӑ. 2010-мӗш ҫултанпа хӑш-пӗр ҫулсене пайӑн-пайӑн тавӑрма пуҫланӑ.

2020 ҫулхи ҫурла уйӑхӗччен Мускавра троллейбуссен ҫыхӑнӑвӗ ӗҫленӗ, чылай ҫул хушши вӑл тӗнчере чи пысӑкки шутланнӑ. Троллейбус транспортне электробуссемпе, хӑш-пӗр вырӑнта автобуссемпе улӑштарнӑ. Троллейбуссенчен хӑтӑлнин формаллӑ сӑлтавӗ — урамсене усӑнса тӑракан контакт пралукӗсенчен пушатни, троллейбуссен паркӗн кивелни тата троллейбус транспорчӗн концепцийӗ ӗлӗкхи саманара юлни. Халӗ хулара пӗр музейлӑ маршрут кӑна пур, вӑл Комсомольски тӳремӗнчен Елоховски таран тӑсӑлать.

Общество транспорчӗн час-часах пӑкӑсенче пуринпе пӗрле тӑма тивет, анчах та пысӑк магистральсем ҫинче уйӑрнӑ ярӑмсем йӗркеленӗ. Пӗрремӗш уйӑрнӑ ярӑма 2009 ҫулхи утӑ уйӑхӗнче Волоколамск ҫулӗ ҫинче йӗркеленӗ, 2011 ҫулта Щёлково ҫулӗ, Ярославль ҫулӗ, Андропов проспекчӗ тата Ленинград проспекчӗ(выр.)чăв. ҫинче уҫнӑ. 2020 ҫулхи утӑ уйӑхӗ тӗлне пӗтӗмпе 350,82 км тӑршшӗллӗ 65 уйӑрнӑ ярӑм пур. Ҫавӑн пекех трамвайсемпе автобуссен йышне те ҫӗнетеҫҫӗ — сусӑрсемпе тата ача кӳмиллӗ ҫынсене меллӗрех усӑ курма пултӑр тесе вӗсене пӗчӗк профильлисем ҫине улӑштараҫҫӗ. 2014 ҫултанпа ҫӗр ҫинчи общество транспортӗнче велосипедсем илсе ҫӳреме ирӗк панӑ.

2016 ҫулхи юпан 8-мӗшӗнче официаллӑ майпа «Магистраль» маршрут сечӗн пӗрремӗш тапхӑрне хута янӑ. Ку программа хула варринчи районсенче общество транспортне оптимизацилеме пулӑшмалла. «Магистраль» маршручӗсем Мускав центрне, проспекчӗсене тата хула хӗрринчи вырӑнсене ҫыхӑнтараҫҫӗ. Маршрутсен чылай пайӗ — малтанхисемех, вӗсене кӑшт улӑштарнӑ кӑна. Проекта Мускаври транспорт департаменчӗ пурнӑҫланӑ. 2017 ҫулхи юпан 7-мӗшӗнче «Магистралӗн» иккӗмӗш (юлашки) тапхӑрне хута янӑ. 2017 ҫул пуҫламӑшӗнчен Воздвиженкӑпа Сретенкӑра уйӑрнӑ ярӑмсем йӗркеленӗ, ҫакна пула хӑш-пӗр маршрут хӑвӑртрах ҫӳреме пуҫланӑ. Маршрутран маршрута куҫасси меллӗрех пулса тӑнӑ: Славян тӳремӗнче(выр.)чăв. куҫса лармалли пысӑк вырӑн йӗркеленӗ, куҫса ларакансем валли вӑрӑм павильонсем туса лартнӑ, чарӑнусене гаджетсене авӑрламалли вырӑсем тата тӳлевсӗр wi-fi йӗркеленӗ, метроран тухнӑ вырӑнсенче чарӑнусен кӑтартмӑшӗсене вырнаҫтарнӑ, чарӑнусенче вара тӗттӗм вӑхӑтра ҫутӑлакан «Магистралӗн» карттине пичетленӗ.

2017 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Мускав транспорчӗн департаменчӗ ҫӗр ҫинчи транспортра ҫул хакне контактсӑр тӳлемелли меслете вырнаҫтарас процесса пуҫланӑ. Контактсӑр мелпе пассажирсем PayPass е PayWave технологипе усӑ курса банк карттисемпе тӳлеме пултараҫҫӗ, ҫавӑн пекех Google Pay(выр.)чăв., Apple Pay е Samsung Pay(выр.)чăв. функци пур смартфонсемпе усӑ курма пулать. Кун пек майпа тӳлесен ҫул укҫи 40 тенкӗпе танлашнӑ, ҫакӑ водительтен транспорт карттине туяннинчен 15 тенкӗ йӳнӗрех кайса ларнӑ. Банк карттипе усӑ курса ҫул укҫине тӳлеме май паракан маршрутсен йышӗ ӳссе пырать.

Мускав метрополитенӗ

«Маяковская» станци

1935 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 15-мӗшӗнчен Мускавра метрополитен ӗҫлет, тӗп хулара пӗр вырӑнтан тепӗр вырӑна ҫитмешкӗн вӑл тӗп меслет шутланать. Мускаври метро вӑтамран кунне 6,498 млн пассажира турттарать (2016 ҫул). Ҫулталӑк хушшинче пассажирсене турттарас енӗпе вӑл тӗнчере улттӑмӗш вырӑн йышӑнать, Европӑра — пӗрремӗш. Мускав метрополитенӗ мӗнпур ҫулӗсем 408,1 км тӑсӑлаҫҫӗ, ҫулсен тата станцисен ытларах пайӗ ҫӗр айӗнче вырнаҫнӑ. Мускав метрополитенӗ ҫулӗсем тӑршшӗпе тӗнчере тӑваттӑмӗш вырӑн йышӑнать.

2020 ҫулхи авӑн уйӑхӗ тӗлне Мускаври метрора 250 станци тата 14 лини (монорельс, МЦК тата МЦД шута илмесен) пулнӑ. Чылай метро станцийӗ архитектура палӑкӗ шутланать. 2000-мӗш ҫулсенчен пуҫласа метрополитен ҫулӗсем МКАД(выр.)чăв. тулашне тухма тытӑннӑ.

2013 ҫулхи юпан 14-мӗшӗнчен пуҫласа Мускав метрополитенӗнче куҫса ҫӳреме йывӑр граждансене (хӑлха, куҫ, опорно-двигательный аппарат тӗлӗшӗнчен хавшак ҫынсем, социаллӑ категориллӗ граждансем, ҫавӑн пекех пассажирсен ушкӑнӗсем (ҫав шутра 11 ҫулчченхи ача-пӑча ушкӑнӗсем) пулӑшу кӳрекен Мобильноҫпе тивӗҫтерекен центр ӗҫлет. Пӗтӗм маршрут тӑршшӗпех пулӑшу кӳреҫҫӗ (станцине кӗмелли вырӑнта, лифтра, пусмасем, эскалаторсемпе платформӑсем ҫинче, пуйӑссен вакунӗсенче, станцирен тухнӑ ҫӗрте).

2018 ҫулта Мускав метрополитенӗ «Мускав Медиа» АО тата Мускавӑн транспорт тата ҫул-йӗрпе транспорт инфраструктурин аталанӑвӗн департаменчӗпе пӗрле пуйӑссен вакунӗсенче вырнаҫтарнӑ экрансем пулӑшнипе пассажирсене онлайн мелпе пӗлтерекен системӑна хута янӑ. Экрансем ҫинче общество транспорчӗ хӑйӗн ӗҫне улшӑнусем кӗртни ҫинчен пӗлтереҫҫӗ, кӗтмен лару-тӑру сиксе тухсан пассажирсем валли кашни хутӗнче кирлӗ сӗнӳсем вырнаҫтараҫҫӗ, ҫакна ҫутӑ сарӑ тӗс фонӗ ҫинче хыпарлаҫҫӗ. 2018 ҫулхи авӑн уйӑхӗ тӗлне 1896 вакуна 8720 экранпа тивӗҫтерме палӑртнӑ пулнӑ. 2018 футбол енӗпе иртнӗ тӗнче чемпионачӗ тӗлне Мускаври метрополитенра тата МЦК-ра ятарлӑ программӑпа навигацие самай ҫӗнетнӗ. Ятарлӑ паллӑсемпе «Спартак»(выр.)чăв. стадионӗпе «Лужники» пысӑк спорт аренине, болельщиксен фестивальне ирттермелли вырӑна тата хулари билет центрне палӑртнӑ. 2018 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче метрополитенра «Тройка» карттӑ тата «Тройка» функциллӗ брелоксем ӗҫлеме пуҫланӑ, вӗсен дизайнне тӗнче чемпионатне халалланӑ пулнӑ: Раҫҫей триколорӗ тата хапхана вӗҫсе кӗрекен футбол мечӗкӗ.

Мускав монорельсӗ

2004 ҫултанпа монорельс ҫулӗ (13-мӗш номерпе палӑртаҫҫӗ) ӗҫлет, унӑн ӗҫне Мускав метрополитенӗн ГУП пӑхса тӑрать.

Мускаври тӗп ункӑ

2016 ҫулхи авӑнӑн 10-мӗшӗнче Мускав тӗп унки (МЖД МК) тӑрӑх пассажирсене турттарма пуҫланӑ, 1934 ҫултанпа кунта тиев тата транзит пуйӑсӗсем кӑна ҫӳренӗ. Лини 31 станцирен тӑрать, вӑл чукун ҫул унки шутланать. Ҫавах ӑна метрополитенӑн тулли 14 ҫулӗ пек палӑртаҫҫӗ. Мускав тӗп унки Мускав метрополитенӗпе (куҫса лармалли вырӑнсем тата ҫул укҫи тӳлемелли мел) ҫыхӑнтарнӑ хула электрички пек ӗҫлет. Мускав тӗп ункине ҫавӑн пекех хулаҫум еннелле каякан пуйӑссемпе интеграцилеҫҫӗ, ҫакӑн валли хӑш-пӗр чукун ҫул станцийӗсене тӳрремӗнех МЦК станцийӗсем патне куҫараҫҫӗ.

Пысӑк ункӑ ҫулӗ

2018 ҫулхи нарӑсӑн 26-мӗшӗнче Пысӑк ункӑ ҫулӗн пӗрремӗш (ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ) пайне — Мускав метрополитенӗн пулас иккӗмӗш ҫӗр айӗнчи ункине — уҫнӑ. Ытти лаптӑксене туса пӗтерсе линие ункӑна ҫавӑрма 2022 ҫул вӗҫнелле палӑртнӑ пулнӑ.

2018 ҫултанпа Пысӑк ункӑ ҫулӗ ҫинче транспортпа тепӗр маршрутсем ҫине куҫмалли вырӑнсене (ТПУ) хатӗрлеҫҫӗ. Пӗтӗмпе 22 ТПУ тума палӑртнӑ. 2018 ҫулхи ака уйӑхӗ тӗлне, «Шелепихас» БКЛ станципе МЦК ҫинци пӗрешкел ятлӑ станци хушшинчи каҫӑ ӗҫлет. ТПУ йышне ҫавӑн пекех суту-илӳпе офис пӳлӗмӗсемлӗ нумай функциллӗ комплекс, парковка, ҫӗр ҫинчи общество транспорчӗн чарӑнӑвӗсем кӗрӗҫ. БКЛ-паа МЦК станцийӗсене пӗрлештерекен тепӗр вырӑн «Рязанская» ТПУ пулӗ. Пассажирсем унта ҫавӑн пекех Некрасов турачӗ ҫине, МЖД Горький ҫулӗ е ҫӗр ҫинчи транспорт ҫине куҫма пултарӗҫ.

Юханшыв транспорчӗ

Ҫурҫӗр юханшыв вокзалӗ

Коммунизмӑн аслӑ стройкисен вӑхӑтӗнче туса лартнӑ каналсен системине пула Мускава совет саманинченех «пилӗк тинӗс порчӗ» тенӗ — Балти, Шурӑ, Каспи, Азов тата Хура тинӗссем. Хура тинӗсе Мускавран шыв ҫулӗпе Азов тинӗсӗ урлӑ кӑна лекме пулать пулин те. Атӑл Каспи тинӗсне юхса кӗнӗрен, Мускав юханшывӗ Ока юппи (Атӑлӑн сылтӑм юппи) пулнӑран Каспи тинӗсне лекме май пулнӑ. Атӑлпа Дон каналне пула Азов тинӗсне лекме пулать. Мускав ячӗллӗ Канал урлӑ Рыбинск шывуправне ҫитме пулать, унтан каналсен системи урлӑ е Атӑл-Балти шыв ҫулӗпе Балти тинӗсне, е Ҫурҫӗр-Двина шыв системипе Шурӑ тинӗсе ҫитме пулать. Ҫурҫӗр тата Кӑнтӑр юханшыв вокзалӗсенчен Мускава Санкт-Петербургпа, Аҫтӑрханпа, Дон ҫинчи Ростовпа тата Раҫҫейӗн ытти хулисемпе ҫыхӑнтаракан круиз теплохочӗсем ҫӳреҫҫӗ. Навигаци тапхӑрӗнче Мускав юханшывӗ ҫинче темиҫе шыв ҫинчи трамвай ӗҫлет.

Тавар тиекен причалсем Ҫурҫӗр, Анӑҫ тата Кӑнтӑр юханшыв порчӗсенче пур. Мускав шывӗ тӑрӑх тиев турттарнӑ чухне ытларах енӗпе строительство валли капаланакан тавара илсе килеҫҫӗ; Кӑнтӑр портӗнче пысӑк контейнер терминалӗ пур.

Велосипед транспорчӗ

Статистика тӑрӑх, Мускавра 3,5 миллион ытла велосипед. Анчах тӗп хулари пӗрремӗш велоҫула 2011 ҫулта ҫеҫ йӗркеленӗ. 2013 ҫул тӗлне велоҫӳлсен тӑршшӗ 100 километра ҫитнӗ, ҫав шута нумай километрлӑ маршрутсем те кӗнӗ (тӗслӗхрен, Барклай урамӗнчен пуҫласа «Крылатское» метро станцийӗ таран (8 км), е 16 ҫухрӑмлӑ «Музеон» паркран пуҫласа Ҫӗнтерӳ паркне ҫити). Ҫулла велопрокат станцийӗсем ӗҫлеҫҫӗ, укҫа енчен вӗсене «Банк Москвы»(выр.)чăв. пулӑшать. Уйрӑм ҫнсен прокат службисем те пур. Пӗрлехи хула велопрокачӗ Мускавра 2013 ҫулта ӗҫе пуҫӑннӑ. Ун чухне Бульвар ункинче тата Фрунзе ҫыранӗнче 79 вырӑн йӗркеленӗ. Ҫулсерен 50-шар ҫӗнӗ станци тата 500-шер ҫӗнӗ велосипед хушӑннӑ. 2018 ҫул тӗлне Мускавра 430 станци ӗҫленӗ, вӗсенче 4,3 пин велосипед тата 260 электробайк тара илме май пулнӑ. Ҫӗнӗ велосипед ҫӳлӗсене Некрасовка районӗнчи Хура кӳлӗ ҫумӗнчи лаптӑкра хывма палӑртнӑ. Кӳлӗ таврашӗнчи веломаршрутӑн пӗтӗмӗшле тӑршшӗ 5 километра яхӑн пулмалла.

Общество

Тӗн

Христос Ҫӑлавҫа храмӗ

Новодевичи мӑнастир сӑнӗ

Мускав — Вырӑс православи чиркӗвӗн, Вырӑс кивӗ йӑла православи чиркӗвӗн, Вырӑс авалхи православи чиркӗвӗн, Раҫҫейри евангели христиан-баптисчӗсен тата ытти деноминтсен пӗрлешӗвӗн центрӗ.

Мускавра тӗнчери мӗнпур тӗне тӗл пулма пулать. Хулара официаллӑ майпа 50 ытла тӗрлӗ тӗне ӗненекенсен 1000 ытла тӗн пӗрлешӗвӗпе организацие шута илнӗ.

Тӗн организацийӗсенчен чи пысӑкки Вырӑс православи чиркӗвӗ (Мускав патриархачӗ) шутланать — ун шутне 500 яхӑн пӗрлешӳпе организаци, 711 православи храмӗпе часавай, 6 арҫын тата 6 хӗрарӑм мӑнастирӗ, Мускав хула епархийӗ кӗрет. 645 храм тата часавай ӗҫлекеннисем шутланаҫҫӗ. Чи пысӑкки — Христос Ҫӑлавҫӑ храмӗ — Раҫҫейӗн тӗп кафедра соборӗ пулать, 45 хрампа часавая тӑваҫҫӗ. «Власть» журнал информацийӗ тӑрӑх, 2010 ҫулхи чӳк уйӑхӗ тӗлне Мускавра православи тӗнӗпе пурӑнакансем валли 253 храм уҫнӑ.

2008—2025 ҫулсенче Мускавра 140 ҫӗнӗ храм туса лартнӑ, вӗсем 100 000 яхӑн ҫынна йышӑнма пултараҫҫӗ. 2025 ҫулта тепӗр 14 храм комплексне туса пӗтерме палӑртнӑ, вӗсенчен 10-шне хута ярӗҫ. 2025 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче 43 строительство площадкинче ӗҫ пынӑ, тепӗр 13 прихут ҫурт-йӗр тума хатӗрленнӗ, 18 проекта вара хатӗрленӗ.

Хулара кивӗ йӑлаллӑ православи пӗрлешӗвӗсемпе организацисем ӗҫлеҫҫӗ, вӗсен шучӗ 10 патнелле (чи пысӑкки — Вырӑс кивӗ йӑла православи чиркӗвӗ(выр.)чăв.), кӗлӗ вулассине 13 хрампа часавайра тӑваҫҫӗ.

Ислам тӗнӗ 25 пӗрлешӳпе организацирен тӑрать, турра 4 мечӗтре кӗл тӑваҫҫӗ, вӗсенчен чи пысӑкки Мускав собор мечечӗ шутланать.

Ҫавӑн пекех Мускавра иудаизм (21 пӗрлешӳпе организаци, 5 синагога); буддизм — 16 пӗрлешӳпе организаци, 4 культ пӳлӗмӗ, 1 храма хӑпартаҫҫӗ; Эрмен апостолсен чиркӗвӗ — 3 пӗрлешӳпе организаци, 2 храм, 2 храма хӑпартаҫҫӗ; католицизм — 12 пӗрлешӳпе организаци, 3 храм; лютеранлӑх — 10 пӗрлешӳпе организаци, 3 храм; протестантизм — 260 яхӑн пӗрлешӳпе организаци, 42 кӗлӗ ҫурчӗ; ытти тӗнсен — 15 культ объекчӗ.

Унсӑр пуҫне Мускавра 45 тӗн центрӗ, 10 ӑс-хакӑл вӗренӳ заведенийӗ тата ҫавӑн чухлех мӑнастир пур.

Преступлени туни

2014-2016 ҫулсенчи йӗркене пӑснисен даннӑйӗсем (шута илнӗ преступленисен йышӗ, пин)

	Вӑрлани	Ҫаратни	Улталани	Хурах пусни	Наркотиксемпе саккунсӑр усӑ курни	Сывлӑха йывӑр сиен кӳни	Вӗлернисем тата хӑтланнисем	Пурӗ
2014	93,6	9,2	21,6	2,0	20,8	1,1	0,3	148,6
2015	103,7	9,0	21,5	1,9	19,7	1,0	0,3	157,1
2016	89,2	6,9	25,8	1,4	16,2	0,9	0,3	140,7

2006 ҫулта Мускавра палӑртнӑ ҫынна вӗлернипе вӗрелме шутланисен йышӗ 100 000 ҫын ҫине 11,4 виҫепе танлашать, мӗнпур ҫӗршыва илес пулсан ҫулталӑкне ку кӑтарту 100 000 ҫын ҫине 20 виҫепе танлашать. Чуралӑх тӗслӗхӗсене тупса палӑртнӑ.

2007 ҫулта йывӑр тата уйрӑмах йывӑр преступленисене уҫӑмлатнин проценчӗ 36,8 % танлашнӑ. Пӗтӗм Раҫҫее илес пулсан, ку кӑтарту Санкт-Петербург хыҫҫӑн (25,5 %) чи япӑххи шутланать. 2016 ҫул пӗтӗмлетӗвӗ тӑрӑх, ҫынна вӗлернине уҫӑмлатни 84,5 % танлашнӑ, мӑшкӑлланине уҫӑмлатни 95,3 % ҫитнӗ. Пӗтӗмӗшле илсен Мускавра преступлени шайӗ 23,5 % чакнӑ пулин те ҫӳллӗ шайра юлать. 2017 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнчен пуҫласа ҫурла уйӑхӗччен Мускавра 90 пин ытла преступление шута илнӗ, ку кӑтарту ЦФО-ра кӑна мар, ҫӗршывӗпех чи пысӑкки шутланать. Ҫав тапхӑртах 26 пин ытла йывӑр тата уйрӑмах йывӑр преступленисене шута илнӗ, вӗсенчен 10,5 пинрен ытла мар пайне кӑна уҫӑмлатнӑ. Танлаштарма: ҫав тапхӑртах Дагестан Республикинче 2,5 пин йывӑр тата уйрӑмах йывӑр преступлени регистрациленӗ, вӗсенчен 2 пинрен кӑшт ытларах пайне уҫӑмлатнӑ.

Сывлӑх сыхлавӗ

Мускавра 1857 пульницӑпа амбулатори-поликлиника учрежденийӗ пур. Вӗсенчен хулара 250 ытла клиника пульниципе васкавлӑ пулӑшу пульницисем ӗҫлеҫҫӗ. Ҫавӑн пекех хулара 64 стоматологи поликлиники, 19 ача ҫуратмалли ҫурт, 20 яхӑн ача ҫурчӗ шутланать. Мускавра 1700 ытла амбулаторипе поликлиника учрежденийӗ, ҫав шутра 256 ача-пӑча, ӗҫлет.

Официаллӑ даннӑйсемпе 2015 ҫулта пурнӑҫӑн вӑтам тӑршшӗ 76,8 ҫул пулнӑ. 2016 ҫулта кӑтарту 77 ҫула ҫити ӳснӗ, 2018 ҫулта вӑл 78 ҫулпа танлашаасса шаннӑ.

Масарсем

Хула ӳснине тата аталаннине пула хӑш-пӗр масар лаптӑкне чакарнӑ, теприсене пӗтернӗ. Хула чиккисенче 63 ӗҫлекен масар тата виҫӗ крематори пур: Митин масарӗнче вырнаҫнӑ Митин крематорийӗ, юнашар Николо-Архангельск масарӗнчи Николо-Архангельск тата Хован масарӗнче(выр.)чăв. Хован крематеорийӗ.

Культура

Пысӑк театр

Манеж тӳремӗ енчен курӑнакан Патшалӑх историй музейӗн сӑнӗ

Царицынӑри Мӑн кермен куҫхине

Европа тӳремӗнчи фонтан каҫхине

Мускав — Европӑпа тӗнче шайенчи пысӑк культура тата туризм центрӗ, Мускав регионӗ Раҫҫейри историпе культура вӑй-хӑвачӗсенчен пӗри. Мускавра интереслӗ вырӑнсем нумай — вӗсен шутне тӗрлӗ историпе культура тата архитектура палӑкӗсем те, хальхи вӑйӑпа кану инфратытӑм та кӗрет.

Хальхи Мускавра 100 ытла театр вырнаҫнӑ. Вӗсенчен чи паллисем — Пысӑк театр, Кӗҫӗн театр, Чехов ячӗллӗ МХТ, «Современник», Ленком, Таганкӑри театр, Петр Фоменко театрӗ.

Хулара 60 ытла музей пур. Мускав патшалӑх университечӗ хутшӑннипе Мускавра Политехника, Истори, Зоологи музейӗсене, антропологи музейне, А. С. Пушкин ячӗллӗ сӑнарлӑ ӳнер музейне, Ботаника тата Зоологи сачӗсене (Мускав зоопаркӗ) уҫнӑ. Тӗп хулари нумай музей хушшинче ҫавӑн пекех вырӑс меценачӗ никӗсленӗ Третьяков галерейине палӑртмалла, унӑн ячӗ музей ятӗнче яланлӑхах ҫырӑнса юлнӑ. Пысӑк курав уҫлӑхӗсем пур (Тӗп художник ҫурчӗ, «Манеж» курав залӗ тата ытти те.) Мускаври патшалӑх музейӗсемсӗр пуҫне пайӑр ҫынсен ӳнер галерейисем те ӗҫлеҫҫӗ, вӗсенчен чылайӑшӗ хальхи ӳнерпе специализациленет.

Мускавра кинотеатрсен темиҫе пысӑк тытӑмӗ (пӗтӗмӗшле 100 ытла кинозал) ӗҫлет, вӗсенче прокатра Раҫҫейре тата ют ҫӗршывра кӑларнӑ кинофильмсем курма пулать. Чылай кинотеатрсем пӗр харӑсах темиҫе фильма тӗрлӗ экран ҫинче кӑтартма май паракан мультикомплекс шутланать.

Мускавра чылай пысӑк киностуди вырнаҫнӑ: «Мосфильм», М. Горький ячӗллӗ киностуди, «Союзмультфильм» тата ыттисем. Ҫулсерен Тӗнче шайӗнчи Мускав кинофестивалӗ иртет.

Хулара 400 ытла вулавӑш ӗҫлет, ҫав шута Раҫҫей наци патшалӑх вулавӑшӗ те кӗрет.

Мускавра каҫхине ӗҫлекен тӗрлӗ заведенисем — клубсем, барсем, ресторансем, варьете — вырнаҫнӑ. «Афиша» сайт пӗлтернӗ тӑрӑх, 2011 ҫул тӗлне тӗп хулара 400 клубран кая мар пулнӑ. Тӗп заведенисем Бульвар унки ӑшӗнче, Тверь урамӗ хӗррипе, Остоженка, Ҫӗнӗ Арбат, Кутузов проспекчӗ тата ытти тӑрӑхалла вырнаҫнӑ.

Мускавра «Мишлен» ҫӑлтӑрӗсене тивӗҫнӗ 9 заведени ӗҫлет — ку награда тӗнчери чи аслӑ кулинари хисепӗсенчен пӗри.

Китай-хула(выр.)чăв. таврашӗнчи Театр тӑкӑрлӑкӗ — нумай бутик вырнаҫнӑ лаптӑк.

2009 ҫулхи утӑн 1-мӗшӗччен (вӑйӑ бизнесне чарасси ҫинчен калакан саккун вӑя кӗнӗ кун) Мускавра нумай казино, вӑйӑ клубӗ ӗҫленӗ.

Мускавра ача-пӑча валли канмалли майсем темӗн чухлех. Мускав ҫыннисемпе тӗп хула хӑнисем ачасемпе пӗрле канма ҫӳрекен чи паллӑ вырӑнсем — Мускав зоопаркӗ, Мускав планетарийӗ, Экспериментаниум кӑсӑклӑ ӑслӑлӑх музейӗ, К. А. Тимирязев ячӗллӗ Биологи музейӗ. 2015 ҫулта ВДНХ территоринче «Москвариум» океанариум уҫнӑ. Нагатин айлӑмӗнче Европӑра чи пысӑк тӗнче шайӗнчи «Ӗмӗтсен утравӗ» вӑйӑпа кану витнӗ паркне уҫнӑ.

Мускавра ирттерекен мероприятисем

Мускавра тата хулаҫумӗсенче ҫулсерен е темиҫе ҫулта пӗрре пысӑк культурӑпа спорт мероприятийӗсем, тӗрлӗ куравсемпе фестивальсем иртеҫҫӗ. Вӗсенчен паллӑраххисем тата халӑх йышлӑ ҫӳрекеннисем: Мускав автосалонӗ, Мускаври тӗнче кинофестивалӗ, Кремль Кубокӗ, Арх Мускав тата Мускав ҫывӑхӗнче (Жуковский) ирттерекен Пӗтӗм тӗнчери авиаципе космос салонӗ.

Мускавра икӗ хутчен Дельфи вӑййисем иртнӗ: тӗнче шайӗнчи Пӗрремӗш (2000, Мускав) тата Пӗтӗм Раҫҫей шайӗнчи XI (2012, Мускав) вӑйӑсем.

Сергей Собянин хушнипе 2019 ҫултанпа ҫулталӑкра темиҫе хут Мускаври велофестиваль(выр.)чăв. иртет, ӑна Раҫҫейре велосипед культурине халӑх тавра сармакӑн йӗркелеҫҫӗ.

2022 ҫултанпа Мускавра ҫулсерен «Ретрорейс» фестиваль иртет.

Ӑслӑлӑх

Раҫҫей патшалӑх вулавӑшӗн ҫӗнӗ ҫурчӗ

Воробьёв сӑрчӗсенчи Раҫҫей ӑслӑлӑхӗсен академийӗн президиум ҫурчӗ

Мускав — тӗнчери пысӑк ӑслӑлӑх центрӗ, кунта нумай отрасльсенче ӗҫлекен ӑслӑлӑхпа тӗпчев институчӗсем вырнаҫнӑ, сӑмахран, ядерлӑ энергетика, микроэлектроника, космонавтика тата ытти енлисем.

Мускавра Раҫҫейри ӑсчахсен пӗрре виҫҫӗмӗш пайӗ ӗҫлет. Вӗсем 40 % яхӑн ӑслӑлӑх публикацине хатӗрлеҫҫӗ. Web of Science-ра индексацилекен ӑслӑлӑх публикацисен шучӗпе Мускав тӗнчери хуласем хушшинче 11-мӗш, Европӑра 2-мӗш вырӑн (Лондонран кӑна кая) йышӑннӑ. QS, THE тата ARWU пӗтӗм тӗнчери рейтингсенче палӑртнӑ ертсе пыракан ВУЗсен шучӗпе Мускав тӗнчери мӗнпур хула хушшинче 5-мӗш вырӑн йышӑнать. 2014—2018 ҫҫ. тапхӑрӗнче Мускаври авторсем хатӗрленӗ ӑслӑлӑх публикацийӗсен шучӗ, 2009—2013 ҫулсенчи тапхӑрпа танлаштарсан, 47,6 % ӳснӗ.

Глобаллӑ инноваци индексӗн версийӗпе Мускав тӗнчери ӑслӑлӑхпа технологи кластерӗсен пӗрремӗш ҫӗр йыша кӗнӗ Раҫҫейри пӗртен-пӗр хула пулса тӑнӑ. 2002 ҫулта вӑл ҫак рейтингра 31-мӗш вырӑна хӑпарнӑ, Тель-Авив — Иерусалимпа Тегеран хушшинче вырнаҫнӑ.

Историйӗ

Мускаври пӗрремӗш ӑслӑлӑх тӗпчевӗсене Мускав университетӗнче 1755 ҫултанпа ирттерме тытӑннӑ. XIX ӗмӗрте университет ҫумӗнче Раҫҫей историне, медицинӑна, физикӑна, вырӑс чӗлхине тата ытти ӑслӑлӑха тӗпчекен ӑслӑлӑх пӗрлӗшӗвӗсем йӗркеленме пуҫланӑ.

1828 ҫулта Петербургра Румянцев музейне йӗркеленӗ, унта кӗнеке, укҫа, алҫыру, этнографи тата истори материалӗсен пысӑк пуххи пулнӑ, 1861 ҫулта ӑна Мускава куҫарнӑ, 1924 ҫулта вара унӑн никӗсӗ ҫинче В. И. Ленин ячӗллӗ СССР патшалӑх библиотекине туса хунӑ (1992 ҫултанпа — Раҫҫей патшалӑх библиотеки).

XX ӗмӗрте Мускавра вӑл е ку отрасльпе ҫыхӑннӑ ӑслӑлӑх учрежденийӗсем йӗркеленме пуҫланӑ. Мускавра Пӗтӗм Союзри минераллӑ чӗртавар институчӗ (1904), Жуковский ячӗллӗ Тӗп аэрогидродинамика институчӗ (ЦАГИ) (1918), Л. Я. Карпов ячӗллӗ физикӑпа хими институчӗ (1918), Мускаври ҫыхӑнупа информатика техника университечӗ (1921), Курчатов ячӗллӗ атом энергийӗн институчӗ (1943), Теориллӗ тата экспериментлӑ физика институчӗ (1945) тата ыттисем те йӗркеленнӗ.

Совет саманинче Мускавра академиксен тытӑмӗ йӗркеленме пуҫланӑ. Ленин ячӗллӗ Пӗтӗм Союзри ял хуҫалӑх ӑслӑлӑхӗсен академийӗ (1929), СССР Ӑслӑлӑх академийӗ(выр.)чăв. — СССР ӐА Президиумӗ (1934 ҫулта Ленинградран куҫарнӑ), СССР медицина ӑслӑлӑхӗсен академийӗ (1944), РСФСР педагогика ӑслӑлӑхӗсен академийӗ (1943) — ҫаксене йӗркеленнӗ е кунта куҫарнӑ.

Вӗренӳ

Мускав патшалӑх университечӗ

Н. Э. Бауман ячӗллӗ МГТУ тӗп корпусӗ

Аслӑ пӗлӳ

Мускав Раҫҫейӗн чи пӗлтерӗшлӗ вӗрентӳ центрӗсенчен пӗри шутланать. Ҫӗршывӑн пӗрремӗш аслӑ вӗренӳ заведенине — Славян-грек-латин академине — йӗркеленӗренпе хулара ҫутта кӑларакан объекчӗсен шучӗ самай пуҫтарӑннӑ. 1755 ҫулта Шуваловпа Ломоносов пуҫарӑвӗпе Мускав университетне никӗсленӗ, Раҫҫейре вӑл чи авалхи тата чи палли пулать.

2009 ҫул вӗҫӗнчи даннӑйсемпе Мускавра 264 аслӑ вӗренӳ заведенийӗ шутланнӑ, вӗсенчен 109 патшалӑх е муниципалитет шайӗнчи пулнӑ, тата 155 — патшалӑхӑн маррисем. Студентсен шучӗ 1281,1 пин ҫын пулнӑ. Мускаври 11 ВУЗӑн наци тӗпчев университечӗ евӗр статус пур.

Мускавра тӑватҫӗр вулавӑш пур, вӗсен хушшинче Раҫҫейри чи авалхи халӑх вулавӑшӗ — МПУ Ӑслӑлӑх вулавӑшӗ, тата ҫӗршыври чи пысӑк кӗнеке управӑшӗ — Раҫҫей патшалӑх (Ленин) вулавӑшӗ.

Вӑтам пӗлӳ

2010 ҫул вӗҫӗнчи даннӑйсемпе Мускавра пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан 1727 шкул (1588 патшалӑхӑн тата 139 уйрӑм ҫыннӑн) шутланнӑ. Хулара 168 вӑтам ятарлӑ вӗренӳ заведенийӗ (154 патшалӑх тата 14 уйрӑм ҫыннӑн) вырнаҫнӑ. Шкулчченхи 2314 вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет.

МИХсем

1702 ҫултанпа Мускавра тата Санкт-Петербургра Раҫҫейри пӗрремӗш пичет хаҫачӗ «Ведомости» («Ведомости московские») пичетленнӗ.

Хальхи вӑхӑтра Мускавра хула (информаци, вӑйӑпа кану, реклама тата ытти те), район шайӗнчи (округсен, районсен тата ытти муниципаллӑ пайсен) тӗрлӗ енлӗ нумай хаҫат-журнал пичетленет.

Останкино телебашни — Мускаври телекуравпа радиохыпарлав башни

2011 ҫул тӗлне Мускавра 57 радиостанци ӗҫленӗ: 6 УКВ ҫинче тата 51 FM ҫинче. УКВ диапазонра 66—74, 88—108 МГц хумсемпе усӑ курнӑ, СВ ҫинче — 612 тата 738 кГц, ДВ ҫинче 153, 171, 198 тата 261 кГц (ӗҫлеме пӑрахнӑ), КВ ҫинче — «RWM вӑхӑт эталонӗ» шутланакан 4996, 9996 тата 16996 МГц (вӑтам, вӑрӑм тата кӗске хумсем). Вӗсенчен ытларахӑшне Останкинӑри телебашньӑран тата Балашихӑри радиомачтӑран сарнӑ (танлаштарма, Нью-Йоркра 82 радиоканал пулнӑ).

Куллен телекурав кӑларӑмӗсене 1939 ҫултанпа кӑтартма пуҫланӑ. Хулара 24 телевидени каналӗ ӗҫлет, вӗсен хушшинче федераци каналӗсем те, регионти канал та пур; мӗнпур федераци каналӗ те, «Петербург — Пиллӗкмӗш каналсӑр»(выр.)чăв. пуҫне, Мускавран тухать.

1980 ҫултанпа Мускавра Ленинградри кӑларӑмсене кӑтартма пуҫланӑ.

Телекурава ретрансляцилеме передатчиксемпе тата антеннӑсемпе усӑ кураҫҫӗ: Шаболовка, Останкино, Октябрь уйӗ, Софрино.

Физкультурӑпа спорт

Лужники стадион

Мускавра спортпа ҫыхӑннӑ ҫурт-йӗр нумай. Вӗсен хушшинче 200 ытла бассейн, 40 яхӑн спорт керменӗ, 1500 ытла вырӑнлӑ 30 ытла стадион, 20 ытла витнӗ пӑр арени, 2700 спортзал, 150 яхӑн ачасемпе ҫамрӑксен спорт шкулӗ, велотрек тата Крылатскинчи пӗртен-пӗр хула чиккинче вырнаҫнӑ олимп велотрасси. Мускавра утсемпе ӑмӑрту ирттермешкӗн икӗ арена пур: Тӗп Мускав ипподромӗ тата Битцри лашапа спорт комплексӗ. Спортпа ҫхӑннӑ чылай ҫурт-йӗре 1980 ҫулта Мускавра иртнӗ XXII ҫуллахи Олимп вӑййисем валли тунӑ е реконструкциленӗ, унашкаллисен шутне «Лужники» тата «Олимпийский» комплекссем кӗреҫҫӗ. 1960—1994 ҫулсенче хулара «Мускав»(выр.)чăв. ятлӑ уҫӑ тӳпе айӗнчи чи пысӑк ишмелли бассейн ӗҫленӗ.

1990-мӗш ҫулсенче пысӑк стадионсемпе спорт комплексӗсем хӑйсен историйӗнче лайӑхах мар тапхӑра тӳссе ирттернӗ. Ытларах чухне спорт мероприятийӗсем иртмен, ун вырӑнне вӗсен территорийӗсене япала таврашне сутма усӑ курнӑ. Хӑш-пӗр спорт ҫурт-йӗрӗ коммерциллӗ фитнес-центр пулса тӑнӑ — ҫакӑн пек шӑпа, тӗслӗхрен, «Правда» тата «Рассвет» машинӑсем тӑвакан савутӑн бассейнӗсемпе пулса тухнӑ.

Баскетбол, волейбол, гандбол тата мини-футбол ӑмӑртӑвӗсем ытларах чухне Крылатскинчи «Баскет Холл Москва» аренӑра, Лавочкин урамӗнчи «Динамо» тата Василиса Кожина урамӗнчи спорт керменӗнче иртеҫҫӗ. Ишессипе ҫыхӑннӑ ӑмӑртусене тата теннис турнирӗсене ытларах «Олимпийский» е «Лужники» комплексра ирттереҫҫӗ. КХЛ клубӗсен хоккей вӑййисем 2010-мӗш ҫулсенчен пуҫласа «ЦСКА Арена», «ВТБ Арена», «Мегаспортс» йышши стадионсенче иртеҫҫӗ. Ҫавӑн пекех хоккей вӑййине кивӗ керменсенче те вылянӑ-выляҫҫӗ те — «Лужникики» МСА, «Сокольники», ЛСК ЦСКА, «Крылья Советов».

2014 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче «Лукойл Арена» («Спартак») футбол стадионне хута янӑ, 2016 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче — «Арена ЦСКА», 2017 ҫулта «Лужники» стадиона реконструкцилес ӗҫе вӗҫленӗ. 2019 ҫулта нумай ҫул хушши «Динамо» стадиона реконструкциленӗ хыҫҫӑн ҫӗнӗрен туса лартнӑ футбол стадионӗ уҫӑлнӑ, вӑл хоккей аренипе пӗрле вырнаҫнӑ. Ҫак стадионсемпе пӗрлех Премьер-лигӑри матчсене Мускаври тепӗр футбол стадионӗ — «Локомотив»(выр.)чăв. — йышӑнать.

Тӗрлӗ мероприяти ирттерме май паракан ҫурт-йӗрсӗр пуҫне хулара чылай спорт организацийӗ вырнаҫнӑ, вӗсен хушшинче — «Динамо», «Локомотив», «Спартак», «Торпедо» тата ЦСКА евӗр питӗ паллӑ футбол клубӗсем; «Динамо», «Спартак», ЦСКА йышши хоккей клубӗсем; «Динамо» тата ЦСКА баскетбол клубӗсем; ЦСКА-н арҫын тата хӗрарӑм гандбол клубӗсем; «Динамо», «Дина», ЦСКА тата КПРФ мини-футбол клубӗсем.

XX ӗмӗрӗн иккӗмӗш пайӗнче тата XXI ӗмӗрӗн малтанхи икӗ вунӑҫуллӑхӗсенче Мускав ҫакӑн евӗр пысӑк спорт ӑмӑртӑвӗсемпе турнирсене йышӑннӑ:

• 1967 ҫултанпа ҫулсерен тӗнче шайӗнчи «Пӗрремӗш канал кубокӗ» шайбӑллӑ хоккей турнирӗ иртет, маларах ӑна «Известия» хаҫат призӗсен турнирӗ" ятпа пӗлнӗ;
• 1973 ҫулта хулара ҫуллахи Универсиада иртнӗ;
• 1979, 2007 тата 2016 ҫулсенче тӗнче шайӗнчи шайбӑллӑ хоккей чемпионачӗ (2016 — Санкт-Петербургпа пӗрле) иртнӗ;
• 1980 ҫулта XXII ҫуллахи Олимп вӑййисем иртнӗ;
• 1986 ҫулта Мускавра пӗрремӗш ыркӑмӑллӑх вӑййисене ирттернӗ;
• 1990 ҫултанпа «Кремль кубокӗ» теннис турнирӗ иртет (2022 ҫулта иртмен);
• 1998 ҫулта пӗрремӗш Пӗтӗм тӗнчери ҫамрӑксен вӑййи Мускавра иртнӗ;
• 1999 ҫулта УЕФА Кубокӗн финалӗ «Лужники» стадионра иртнӗ, 2008 ҫулта унтах — УЕФА чемпионӗсен лигин финалӗ;
• 2005 тата 2011 ҫулсенче Мускав илӗмлӗ ярӑнас енӗпе тӗнче чемпионачӗсене йышӑннӑ;
• 2013 ҫулта тӗнче шайӗнчи регби чемпионачӗ-7 иртнӗ;
• 2013 ҫулта хулара ҫӑмӑл атлетика енӗпе тӗнче чемпионачӗ иртнӗ;
• 2017 ҫулта Мускавра футбол енӗпе конфедераци кубокӗн темиҫе вӑййи иртнӗ.
• 2018 ҫулта Мускавра футбол енӗпе тӗнче чемпионачӗн 64 матчӗнчен 12-шне ирттернӗ, ҫав шутра ӑна уҫнӑ матча тата финал матчне. Мускаври матчсене икӗ стадион йышӑннӑ: «Лужники» (7 матч) тата «Спартак» (5 матч). МПУ ҫурчӗ ҫумӗнче турнир вӑхӑтӗнче болельщиксем валли фан-зона вырнаҫтарнӑ.

Архитектура тата паллӑ вырӑнсем

Тверь урамӗпе 2002 ҫулта ишнӗ «Интурист» хӑна ҫурчӗ каҫхине

Мускав — хӑнасене вырӑс архитектурин упранса юлнӑ палӑкӗсемпе илӗртекен туризм центрӗ (вӗсенчен хӑшӗ-пӗрине ЮНЕСКОг пӗтӗм тӗнчери эткерлӗхӗ йышне кӗртнӗ), кунта хальхи йышши вӑйӑпа кану инфраструктури аталанать. Хулара чылай отельсемпе хӑна ҫурчӗсен тытӑмӗ пысӑк, аталанса пырать, кунта тӗнчери пысӑк хӑна бренчӗсем пур. Мускав мэрӗ Сергей Собянин пӗлтернӗ тӑрӑх, 2023 ҫулта тӗп хулана 24,5 миллион турист килсе кайнӑ, вӗсем хулана 1,3 триллион тенкӗ кӳнӗ.

Планлани

1830 ҫулхи «План Столичному городу Москве». «Полное собрание законов Российской Империи. Книга чертежей и рисунков. Планы городов» кӗнекерен

Мускава мӗн авалтан радиаллӑ-ункӑллӑ планировкӑна тӗпе хурса тунӑ. Ҫапла май хула центртан тухакан темиҫе урамран, ҫав шутра Тверь урамӗнчен, тата ункӑсенчен (3 транспорт унки — МКАД(выр.)чăв., Сад, 3-мӗш транспорт, ҫавӑн пекех Бульвар унки те) тӑрать. Мускав метрополитенне ҫав никӗсе тӗпе хурса тунӑ — Ункӑ ҫӳлӗ тата Мускав тӗп унки, вӗсем хушшинче радиаллӑ линисем, пӗр-пӗрин ҫине каҫмалли станцисем пур, вӗсем Мускав центрне хула тулашӗсемпе ҫыхӑнтараҫҫӗ, ҫавӑн пекех метрополитенӑн иккӗмӗш ҫӗр айӗнчи ункине тӑвас ӗҫ малалла тӑсӑлать.

Мускаври чи пӗлтерӗшлӗ суту-илӳ урамӗсенчен пӗри — Тверь урамӗ — вӑл Манеж тӳремӗнче пуҫланать те Тверь районӗ урлӑ иртет, Пушкин тӳремӗнче Бульвар унки урлӑ каҫса Триумф тӳремӗнче вӗҫленет. Унӑн тӑсӑмӗ — 1-мӗш Тверь-Ямской урам — Беларуҫ вокзалӗ патӗнче Ленинград проспектне(выр.)чăв. куҫать.

Юлашки вӑхӑтра Мускав паркӗсене ҫӗнетсе юсаса ҫӗнетеҫҫӗ, аталаннӑ инфраструктурӑна пула вӗсем ачасемпе уҫӑлса ҫӳреме меллӗрех пулса тӑраҫҫӗ; чылай паркра велосипедсемпе роликсен прокачӗ ӗҫлет. 2015 ҫулта ҫавӑн пекех Мускавра хӑтлӑх кӗртмелли программа шайӗнче 12 пин ытла ача-пӑча площадкине юсанӑ.

Зарядье парк

2019 ҫулта Мускав World’s Leading City Destination 2019 (Чи лайӑх туризм ҫулӗ. Хула) номинацире World Travel Awards туризм премине тивӗҫнӗ.

2024 ҫулхи пуш уйӑхӗнче Мускав хула строительстви политикин департаменчӗ хулари мӗн пур ҫурт-йӗр тӑвакан объектсен онлайн-карттине хута янӑ — сервис хӑпартма пуҫланӑ пурӑнмалли ҫуртсем, социаллӑ инфраструктура объекчӗсем, хӑна ҫурчӗсем, офис ҫурчӗсем тата спорт объекчӗсем ҫинчен тӗплӗ информаци пӗлме май парать.

2024 ҫулхи ҫурлан 1-мӗшӗнчен пуҫласа Мускавра пӗр пӳлӗмлӗ хваттерсене 28 тӑваткал метртан сахалрах лаптӑкпа, икӗ пӳлӗмлӗ хваттерсене 44 тӑваткал метртан сахалрах тума чарнӑ.

Кӗперсем

Мускав пӗрешкел ятлӑ юханшыв хӗрринче вырнаҫнӑ, хула лаптӑкӗпе пӗчӗкрех шывсем те юхаҫҫӗ, ҫавна пула хулара кӗперсем нумай. Вӗсенчен чи паллисем: Пысӑк Чуллӑ кӗпер тата Кӗҫӗн Чуллӑ кӗпер, Крым кӗперӗ(выр.)чăв., Илемлӗ кӗпер.

Мускав Кремлӗ тата Хӗрлӗ тӳрем

Мускавӑн историллӗ центрӗ — Мускав Кремлӗ(выр.)чăв.. Крепость хӳмисемпе башнисем хӑйсен хальхи сӑнне XVII ӗмӗртех палӑртнӑ. Пирӗн вӑхӑтра Кремль Раҫҫей Президенчӗн резиденцийӗ пулать, унӑн территорийӗнче нумай храмсемпе музейсем пур, Мускав Кремлӗн ансамблӗ ЮНЕСКО-н пӗтӗм тӗнчери эткерлӗхӗн списокне кӗрет. Кремле кӗрсен музей зонисене кӑна ҫитме пулать.

Хӗвелтухӑҫ енчен Кремль ҫумӗнче тӗп хулан чи паллӑ лаптӑкӗ — Хӗрлӗ тӳрем(выр.)чăв. — вырнаҫнӑ. Ун йӗри-тавра Пукрав соборӗ, Вӑтам суту-илӳ речӗсем, ГУМ ҫурчӗ, Турӑ Амӑшӗн Хусан турӑшӗн соборӗ, Манеж тӳремне илсе пыракан Воскресенски хапхи, Истори музейӗ вырнаҫнӑ. Тӳремпе юнашар Никольски, Сенат тата чи паллӑ курантлӑ Спасск башни тӑраҫҫӗ. Кремль стени ҫумӗнче некрополь (мемориал масарӗ) тата Ленин мавзолейӗ(выр.)чăв. вырнаҫнӑ. Тӳрем лаптӑкӗнче ҫавӑн пекех Лобнӑй вырӑн тата Мининпа Пожарский палӑкӗ пур. Уйрӑм ятарлӑ тапхӑрсене шута илмесен (Спасск хапхи витӗр пысӑк вырӑнта ларакан чиновниксен кортежӗ тухни, савӑнӑҫлӑ мероприятисем ирттерме хатӗрленни, профилактика ӗҫӗсем тата ытти те) лаптӑк тӗп хулара пурӑнакансемпе хӑнасем валли талӑкӗпех ирӗклӗ.

Кремльпе юнашар, Александровски садра, Паллӑ мар Салтак Вилтӑпри патӗнче, хисеплӗ караулӑн 1-мӗш посчӗ — ҫӗршывӑн тӗп караул посчӗ — вырнаҫнӑ.

Мускав кремлӗн панорами: Крамль ҫыранӗн сӑнӗ.
Сӑнӳкерчӗкри башньӑсем (сулахайран сылтӑмалла): Боровицки, Водовзводнӑй, Благовещенски, Тайницки, Пӗрремӗш ятсӑр, Иккӗмӗш ятсӑр, Петровски, Беклемишевски. Стенасем хыҫӗнче Кремль керменӗ, Архангельск соборӗн куполӗсем тата Аслӑ Иван чиркӳ тӑрри курӑнаҫҫӗ.

Хӗрлӗ тӳрем

Архитектура палӑкӗсем

Хулан нумай паллӑ вырӑнӗ хушшинче сахал мар тӗнче шайӗнче паллӑ вырӑнсемпе ҫурт-йӗре уйӑрма пулать. Вӗсен шутне пӗр иккӗленмесӗрех Пысӑк театра, А. С. Пушкин ячӗллӗ сӑнарлӑ ӳнер музейне тата Третьяков галерейине кӗртме пулать. ЮНЕСКО тӗнче эткерлӗхӗн объекчӗ шутне кӗртнӗ архитектура палӑкӗсене те асӑнмасӑр иртме ҫук — Новодевичье мӑнастирӗ тата Коломенски усадьба. Шухов башнин гиперболоидлӑ конструкцийӗ тата тӗнчери чи ҫӳллӗ ҫурт статусне сакӑр ҫул хушши тытса тӑнӑ Останкино телебашни хӑйсене евӗр ҫӳрт-йӗр шутланаҫҫӗ.

Юрий Лужков мэр пулнӑ вӑхӑтра Мускав нумай архитектура тата истори палӑкӗсене ҫухатнӑ, вӗсем вырӑнне кописем, сӑмахран, «Москва» хӑна ҫурчӗн копийӗ, Воздвиженкӑри Военторг туса лартнӑ. Мускавӑн культурӑпа истори тавралӑхӗ хӑрушлӑхра пулнӑ.

Хулан хисеплӗ гражданӗсем

Мускавӑн Хисеплӗ гражданинӗ ята 1866 ҫулта кӗртнӗ, 1917 ҫулхи Октябрь революцийӗ хыҫҫӑн ӑна пӑрахӑҫланӑ, 1995 ҫулта каялла тавӑрнӑ. Мӗнпур вӑхӑт хушшинче ку ята 24 хут кӑна панӑ. Ҫак ята тивӗҫнисем хушшинче Н. И. Пирогов хирург, П. М. Третьяков меценат, II Алексий патриарх тата ытти паллӑ мускав ҫыннисем пулнӑ.

Хальхи вӑхӑтра пурӑнакан Мускавӑн хисеплӗ гражданинӗ ятне тивӗҫнисем: А. Н. Пахмутова(выр.)чăв. композитор, В. Е. Копелев(выр.)чăв. строитель тата ӑслӑлӑх ӗҫченӗ В. А. Садовничий.

Мускав ӳнер ӗҫӗсенче

Чылай совет саманин, ют ҫӗршыв тата хальхи Раҫҫей композиторӗсемпе юрӑҫисем хӑйсен юррисене Мускава халалланӑ. Совет саманинче те, ун хыҫҫӑнхи тапхӑрта та сюжечӗ Мускавра аталаннӑ кинофильмсем нумай ӳкернӗ. Куракан хулана кинозалта е телеэкран ҫинче курма пултарнӑ. Хальхи вӑхӑтра Мускавра чылай сериала ӳкереҫҫӗ.

Мускав астрономире

Мускав ятне Мускав (787) астероида панӑ, 1914 ҫулхи акан 20-мӗшӗнче ӑна Раҫҫей астрономӗ Григорий Неуймин Симеиз обсерваторийӗнче(выр.)чăв. уҫнӑ.

Уйӑхӑн тепӗр енче Мускав тинӗсӗ пур.

Тӑванла хулисем

Тӗп статья: Мускавӑн тӑванла хулисем(выр.)чăв.

Мускавӑн тӑванла хулисем пит нумай. Вӗсенчен ытларах пайӗ 1990-мӗш ҫулсенче ҫыхӑннӑ. Малтанхи тӑванла хуласен йышне Берлинпа Буэнос-Айрес кӗнӗ. Венӑпа ҫыхӑнусене 1956 ҫултах йӗркеленӗ. Унсӑр пуҫне Мускавӑн хула-партнер-та пур: Париж.

Ӑнлантарусем

Ҫӑлкуҫсем

Вуламалли

• Селиванов А. Ф., Забелин И. Е. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — 1890—1907.
• Москва: Энциклопедия / гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — Советская Энциклопедия, 1980. — 688 с.
• Москва: Энциклопедия / Гл. ред. С. О. Шмидт; Сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев. — Большая Российская энциклопедия, 1997. — 976 с.
• Москва / А. А. Попов; А. А. Тишков; А. Н. Прокинова; Л. А. Беляев, Н. А. Кренке, Б. Е. Янишевский, И. А. Бондаренко, Ю. Г. Клименко, И. Е. Печёнкин, Н. Н. Броновицкая, А. Ю. Броновицкая, А. С. Виноградова; Л. М. Старикова, Н. Э. Корсакова /2012/. А. А. Попов; А. А. Тишков; А. Н. Прокинова; В. В. Селевёрстов; Л. А. Беляев, Н. А. Кренке, Б. Е. Янишевский, И. А. Бондаренко, Ю. Г. Клименко, И. Е. Печёнкин, Н. Н. Броновицкая, А. Ю. Броновицкая, А. С. Виноградова; Л. М. Старикова, Н. Э. Корсакова /2018/. Актуализация: редакция БРЭ /2020/ // Пысӑк Раҫҫей энциклопедийӗ [Электронный ресурс]. — 2020. — (Пысӑк Раҫҫӗй энциклопедийӗ : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017).
• Большой атлас Москвы / Московский гос. ун-т им. М. В. Ломоносова; картогр. основа — Роскартография ; науч. рук. Н. С. Касимов, В. С. Тикунов. — Феория, 2013. — 999 с. — ISBN 978-5-91796-032-6.
• Вахитов, Р. Р. Москвичи как сословие // Отечественные записки. — 2012. — № 3.
• Гиляровский В. А.. Москва и москвичи. — АСТ Астрель, 2005. — 511 с.
• Гиляровский В. А.. Мои скитания / Москва газетная. — АСТ, 2007. — 508 с.
• Колодный Л. Е.. Москва у нас одна. — Политиздат, 1991.
• Московское великое княжество / Кучкин В. А. // Монголы — Наноматериалы [Электронный ресурс]. — 2012. — С. 308—310. — (Пысӑк Раҫҫӗй энциклопедийӗ : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 21). — ISBN 978-5-85270-355-2. 2020 ҫулхи юпан 17-мӗшӗнче архивланӑ.
• Москва — Петербург: Pro et contra. Диалог культур в истории национального самосознания. Антология / Составитель К. Г. Исупов. Отв. ред. Д. К. Бурлака. — Северо-Западное отделение Российской академии образования, Русский христианский гуманитарный институт. — Изд-во РХГИ, 2000. — 711 с. — ISBN 5-88812-067-7.
• Пыляев М. И.. Старая Москва: Рассказы из былой жизни первопрестольной столицы / сост., предисл. и коммент. Ю. Н. Александрова. — АСТ Хранитель, 2007. — 762 с.
• Самойлов Б. Л., Морозова Г. В. Красная книга города Москвы. — 2001. — 930 с.

Каҫӑсем

• Московский туристический портал (официаллӑ)
• Фотографии старой Москвы с привязкой к карте
• Москва — фотографии разных лет
• Справочные книжки Вся Москва XIX и XX века в библиотеке Царского Села
• Форум Москвы