Тутарсем
Тутарсем (тăван ячĕ — тут. татар, tatar, нум. х. татарлар, tatarlar) — Раççейĕн европа пайĕн вăта облаçĕсенче, Атăлçире, Уралçумĕнче, Ҫӗпӗрте, Казахстанра, Вăтам Азире, Синьцзянра тата Инçет Тухăçра пурăнакан тĕрĕк халăхĕ.
Раççейри тутар халăх йышĕ 5554,6 пин çын (2002 çулхи халăх çыравĕпе) — Раççейре пурăнан халăхăн 3,83 %[21]. Раççей Федерацинче йышĕпе иккĕмĕш вырăнта (вырăссем хыççăн). Виççĕ тĕп этнотерритори ушкăна: атăл-урал тутарĕсем, çĕпĕр тата аçтăрхан, хăш чухне поляк-литва тутарĕсене те палăртаççĕ, пайланаççĕ. Тутарсем Тутарстан Республикин çурринчен ытларах пайĕ (52,9 %, 2002 çулхи çыравпа[22]). Тутар чӗлхи алтай çемьинчи тĕрĕк ушкăнĕн кăпчак кĕçĕн ушкăнне кĕрекен чĕлхе, унăн виççĕ диалект: анăç (мишер), вăта (хусан-тутар) тата тухăç (çĕпĕр-тутар). Тутарсен ытларах пайĕ мăсăльман сунит тĕнне ӗненет, пӗчӗк пайĕ — кряшенсем — Православине ӗненеҫҫӗ.
Йăла
Тутар йăлине кĕнĕ кил-çурт — пураллă, урамран картишпе уйăрнă пӳрт. Пӳртĕн мал енне тĕрлĕ тĕслĕ ӳкерчĕксемпе илемлетнĕ. Аçтăрхан енчи тутарсен, ытларах енĕпе хирте пурăннă йăла юлнипе, çулла пурăнмашкăн юртăна усă курнă.
Хальхи вӑхӑтра
Хальхи тутар общество хушшинче, уйрӑмах наци хӑйне евӗрлӗхне, чӗлхине тата истори астӑвӑмне упраса хӑварасси пирки пыракан тавлашусенче, «манкурт» метафора терминӗпе нумай усӑ кураҫҫӗ[23]. Чингиз Айтматов кӑркӑс ҫыравҫин «Ӗмӗррен те вӑрӑм кун» романӗнчен илнӗ ку сӑмах унта тымарӗ ҫинчен вӑйпа ҫухаттарнӑ ҫынна пӗлтерет пулсан, тутар контекстӗнче вӑл ятламалли сӑмаха ҫаврӑннӑ. Унпа тӑван чӗлхепе культурӑна маннӑ, истори астӑвӑмне ҫухатнӑ е халӑх интересӗсене хирӗҫ пыракан ӗҫсем тунӑ йӑхташсене айӑплама усӑ кураҫҫӗ[24].
Ку ӑнлав публицистика материалӗсенче, халӑх тетелӗсенче тата пӗлтерӗшлӗ истори пулӑмӗсем таврашӗнчи тавлашусенче час-часах тӗл пулать. Ҫав вӑхӑтрах терминпа усӑ курни ҫивӗч тавлашуллӑ шутланать, наци аталанӑвӗн ҫулӗсем пирки пыракан кӑткӑс тавлашусенче ҫынсене унпа усӑ курса сӑлтавсӑр айӑпланишӗн тата ярлӑк ҫакмалли хатӗр тесе час-часах тиркеҫҫӗ[25].
Çавăн пекех пăхăр
Вуламалли
- Энциклопеди словарĕсем тата хыпар кĕнекисем
- . — М.: Совет энциклопедийĕ. — С. 433-434. — 624, [12] с. — 100 000 экз. (куçар.)
- . — М.: Большая Российская энциклопедия. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-082-7. (куçар.)
- Хайруллин Г. История татар 2012 ҫулхи кӑрлачӑн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
- Баяр А. Тайная история татар 2007 ҫулхи авӑнӑн 27-мӗшӗнче архивланӑ.
- Имамов В. Запрятанная история татар 2012 ҫулхи нарӑсӑн 7-мӗшӗнче архивланӑ.
- Ишболдин Б. Очерки из истории татар 2012 ҫулхи кӑрлачӑн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
- Исхаков Д. Татарская нация: история и современное развитие 2011 ҫулхи авӑнӑн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
- Римзиль Валеев. Татары у себя дома 2011 ҫулхи авӑнӑн 12-мӗшӗнче архивланӑ.
- Фәхретдинов Р. Татар халкы һәм Татарстан тарихы 2019 ҫулхи кӑрлачӑн 16-мӗшӗнче архивланӑ. (Татарский народ и история Татарстана, на татарском языке)
- Ибятов Ф. М. Тохтамыш и Тимур
- Проблемы консолидации татарской нации 2019 ҫулхи пушӑн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
- Фотографии татарского народа в фондах Кунсткамеры. Вся информация защищена, использование в сторонних ресурсах недопустимо, только ссылки на сайт МЭА 2012 ҫулхи чӳкӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
Ӑнлантарусем
- ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ^ Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.
- ^ Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries
- ^ Итоги переписи населения Казахстана 2009 г.
- ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года
- ^ 1, 2, 3 Всеукраїнський перепис населення 2001 (русская версия)
- ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries
- ^ Численность постоянного населения Кыргызской Республики по национальностям
- ^ Перепись населения Киргизии 2009. Бишкек
- ^ Перепись населения Киргизии 2009. Чуй облаçĕ
- ^ 1, 2 Ethnic composition of Azerbaijan 2009
- ^ Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
- ^ Белстат. Предварительные итоги переписи 2009
- ^ Национальный состав населения Литвы. 2001 çыр.
- ^ Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010. (латыш.)
- ^ Национальный состав населения Эстонии. 2010
- ^ Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries
- ^ Национальный состав населения Польши. Перепись 2002
- ^ Joshua Project - Tatar Ethnic People in all Countries
- ^ Каариайнен Киммо, Д.Е.Фурман. Татары и русские - верующие и неверующие, старые и молодые. // Вопросы философии. - 1999. - №11. - С. 68-80.
- ^ Результаты всероссийской переписи населения 2002 года. Национальный состав. (2003). Пӑхнӑ кун: çĕртме, 5.[1] 2008 ҫулхи нарӑсӑн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
- ^ Пĕтĕм Раççейри халăх çыравĕ, 4-мĕш том 2012 ҫулхи кӑрлачӑн 26-мӗшӗнче архивланӑ.; Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г, том 4/Комгосстат РТ — Казань: Издательский центр Комгостстата РТ, 2004, С.13.
- ^ Необходимо задать параметр
url=в шаблоне {{cite web}}. Необходимо задать параметрtitle=в шаблоне {{cite web}}. [ ]. - ^ Необходимо задать параметр
url=в шаблоне {{cite web}}. Необходимо задать параметрtitle=в шаблоне {{cite web}}. [ ]. - ^ Необходимо задать параметр
url=в шаблоне {{cite web}}. Необходимо задать параметрtitle=в шаблоне {{cite web}}. [ ].