Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Вырăссем

Вырӑссем[2] (выр. Русские) — тухӑҫ славян халӑхӗ, Раҫҫейри (унта вӑл Конституципе килӗшӳллӗн патшалӑх никӗслекен халӑх шутланать[49]) тата Европӑри чи йышлӑ халӑх[50]. Украинӑра, Казахстанра, АПШра, Германире тата ытти ҫӗршывсенче пысӑк вырӑс общинисем пур. Вырӑс халӑхӗн культурин тахҫанхи йӑли-йӗрки пур, вӑл пӗтӗм Раҫҫейӗн хальхи культурин никӗсӗ пулса тӑрать. Тӑван тата наци чӗлхи — вырӑс чӗлхи. Тӗне ӗненекен вырӑссем — тӗпрен илсен православи тӗнне ӗненекенсем[2].

Вырӑс халӑхӗ Авалхи Руҫ тапхӑрӗнче пӗрлешнӗ тухӑҫ славян йӑхӗсенчен чӑмӑртаннӑ. Вырӑс халӑхӗн ытти Европа халӑхӗсемпе, уйрӑмах тухӑҫ славян халӑхӗсемпе — беларуссемпе, украинсемпе тата русинсемпе — чылай пӗрлӗхлӗ истори тата культура енӗсем пур. Вырӑссен историйӗ ытти нумай халӑх историйӗпе тачӑ ҫыхӑнса тӑрать, ҫакӑ вырӑс чӗлхипе вырӑс культурине сарма пулӑшнӑ. Вырӑс чӗлхи Раҫҫейре, Беларуҫре, Казахстанра, Кӑркӑсстанра официаллӑ шутланать. Ҫавӑн пекех вӑл СССР арканнӑ хыҫҫӑн йӗркеленнӗ ытти патшалӑхсенче сарӑлнӑ.

Этноним

Руҫ халӑхӗн ячӗ анлӑ сарӑлнӑ версипе малтанласа скандинавсене(выр.)чăв. (варягсене(выр.)чăв.) палӑртнӑ, авалхи вырӑс чӗлхине авалхи скандинави чӗлхинчен(выр.)чăв. килнӗ: авалхи скандинави чӗлхинче rōþr «кӗсменҫӗ» тата «кӗсменлӗ кимӗпе харҫӑпа кайни» ӑнлавсене пӗлтернӗ, финн чӗлхи ruotsi урлӑ авалхи славян чӗлхинче рѹсь сӑмаха ҫавраннӑ[51][52], кайран майӗпен скандинав элитине палӑртнӑ сӑмах пӗтӗм Авалхи Русь халахӗ ҫине куҫнӑ[53][54][55][52]. Ҫавӑн пекех ҫурҫӗр иран, славян тата хӑшпӗр урӑх этимологи варианчӗсем пур[56].

Вырӑссем — икӗ пайран тӑракан паллӑ ячӗ. Малтан вырӑс ҫыннисем, вырӑс ҫынни тесе икӗ сӑмахпа каланӑ пулсан[57], унтан иккӗмӗш пайӗпе сайра хутра ҫеҫ (эллипсис) усӑ курма пуҫланӑ. Руҫ терминӗ пӗр вӑхӑтрах тухӑҫ славянсен патшалӑхӗн ячӗ тата вӗсен малтанхи этнонимӗ пулнӑ. Рѹсь этнонимпа XVIII ӗмӗрччен усӑ курнӑ. XVII—XVIII ӗмӗртенпе майӗпен «россияне» сӑмах ҫине куҫнӑ, каярах XVIII—XIX ӗмӗрсенчен, вырӑс халӑхӗн виҫӗ пӗрлӗх(выр.)чăв. концепцине палӑртнӑ хыҫҫӑн — литература чӗлхинче «великороссы» этноним саралнӑ[58][59][60]. XIX ӗмӗрте литература чӗлхинчи калаҫу чӗлхи витӗмӗпе «вырӑссем» этноним ҫирӗпленсе ларнӑ, ку ятпа вӑл вӑхӑтра тухӑҫ славянсен(выр.)чăв. виҫӗ туратне те палӑртнӑ, 1917 ҫул хыҫҫӑн ҫеҫ (пӗтӗмӗшле ҫырав 1926 ҫулта ҫеҫ пулса иртнӗ) — аслӑ вырӑссене (великороссем(выр.)чăв.) кӑна палӑртнӑ.

Йышӗ

undefined

Тӗнчери вырӑссен пӗтӗм йышӗ 134 миллион ытла ҫын[48] (урӑх хыпарсем тарӑх 125 млн[61], 129 млн[62], 150 млн[63], 167 млн ҫын[64] тенисем тӗлпулать). Вӗсенчен Раҫҫейре 105,6 млн ҫын (2021 ҫулхи ҫырав тӑрӑх) пурӑнать, урӑхла каласан, ҫӗршыври халӑхӑн 71,73 % е 2010 ҫулхи халӑх ҫыравӗпе килӗшӳллӗн хӑйсен нацилӗхне кӑтартнӑ респондентсен пӗтӗмӗшле йышӗн 80,85 % — 111,0 млн (Крым Республикипе тата Севастополь хулине шута илсе — 112,5 млн[2]) ; 77,71 % тата 80,90 %[65][66]. 2010 ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх, тӗнчери мӗнпур вырӑссенчен — 86 % Раҫҫейре пурӑннӑ, 11,5 % — СССР йышӗнче пулнӑ республикӑсенче тата 2,5 % — ытти ҫӗршывсенче[62].

В. П. Максаковский(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх, 1989 ҫулхи ҫырав(выр.)чăв. тӑрӑх РСФСР тулашӗнче СССРта 25,3 миллион вырӑс пурӑннӑ: 11,3 млн е 44,9 % Украинӑра, 6,2 млн е 24,6 % Казахстанра, 1,7 млн е 6,5 % Узбекистанра тата 1,3 млн е 5,3 % Беларуҫре. Ҫавӑн пекех РСФСР тулашӗнче тата 11,2 млн вырӑсланнӑ ытти наци ҫыннисем пурӑннӑ, ҫапла вара 36—37 млн вырӑсланнӑ тата вырӑс чӗлхиллӗ ҫынсем 1990-мӗш ҫулсен пуҫламӑшне ҫӗнӗ чикӗ леш енчи ҫӗршывсенче е ҫак ҫӗршывсен халахӗн пурӗ 1/4 ытла пайӗ пурӑннӑ. Чи нумай община Украинӑра (20 млн ҫын), Казахстанра (7,8 млн) , Беларуҫре (3,2 млн) тата Узбекистанра (2,2 млн) вырнаҫнӑ пулнӑ[67].

1989 ҫултан пуҫласа 2007 ҫулччен СНГ тата Прибалтика ҫӗршывӗсенчен Раҫҫее 3,64 миллион вырӑс куҫса килнӗ[68]. 1991—2006 ҫулсенче эмиграцие, депопуляцие тата нацилӗхе улӑштарнине пула СССР пулнӑ ҫӗршывсенче вырӑссен шучӗ 25—30 миллионран 17 миллион ҫын таран чакнӑ[69]. 2006 ҫулта Раҫҫей тулашӗнчи вырӑссем ытларах Украинӑра (8 млн ытла ҫын), Казахстанра (6 млн ытла ҫын) , Беларуҫре (1 млн ҫынран кӑшт ытларах), Узбекистанра (2000-мӗш ҫулсен пуҫламӑшне хакланӑ тӑрӑх 1 млн ытла ҫын) пурӑннӑ[2])[70]. 2016 ҫулта постсовет Тӗп Азинче вырӑссен шутне 4,7—4,8 млн яхӑн ҫын тесе хакланӑ, вӗсенчен 3/4 ытла пайӗ Казахстанра пурӑннӑ[71].

Раҫҫей Федерацийӗнче пурӑнан халӑхӑн чи пысӑк пайӗ, ҫаплах СССР йышӗнче пулнӑ ҫӗршывсенче халӑхӑн чылай пайӗ шутланать: Украинӑра, Беларуҫре, Казахстанра, Узбекистанра, Латвире, Кӑркӑсстанра, Эстонире, Литвара, Молдавире, Туркменистанра тата кӑштах йышӑннӑ тата йышӑнман патшалӑх йӗркеленӗвӗсенче — Днестрҫум Молдави Республикинче(выр.)чăв., Луганск Халӑх Республикинче, Донецк Халӑх Республикинче. Пысӑк общинӑсем АПШра, Канадӑра, Бразилире, Германире пур.

2018—2019 ҫулсенче СССР йышӗнче пулнӑ ҫӗршывсенче вырӑссен шучӗ 10,8—11,6 млн ҫын пулнӑ[72].

Демографи характеристикисем

Раҫҫейре пурӑнакансен тата 1988—1989 ҫулсенче тухса кайнӑ мигрантсен хӑш-пӗр этнодемографи характеристикисем[73].
Раҫҫей Сахал ача ҫуралакан ҫӗршывсем Вӑтам ача ҫуралакан ҫӗршывсем Нумай ача ҫуралакан ҫӗршывсем
СССРти халӑх йышӗн пайӗ, Раҫҫее шутламасӑр, % — 50,1 14,5 35,4
Ача ҫураласлӑх коэффициенчӗ 2,02 1,95 2,51 3,72
ҫав шутра вырӑссем 1,95 1,83 1,72 2,16
Ҫуралнӑ ачасем вилнин коэффициенчӗ 17,8 12,7 22,2 35,1
ҫав шутра вырӑссем 17,7 12,3 17,4 23,3
15 ҫула пурӑнса ҫитекен ачасен шучӗ 1,97 1,91 2,42 3,52
ҫав шутра вырӑссем 1,91 1,8 1,69 2,1
СССР территорийӗнчи патшалӑхсенче пурӑнакан вырӑссенчен пайӗ, Раҫҫее шутламасӑр, % — 57 5,3 37,7
Ҫӗршывсенчи пӗтӗм халӑхран вырӑссен пайӗ, % 81,5 20,7 6,7 19,3
Хулара пурӑнакан вырӑссен пайӗ, % 77 88 89 87
Вырӑс хӑрарӑмӗпе арҫынӗ ҫавӑрнӑ ҫемьесен пайӗ, % 87 39 50 69
Вырӑс хӗрарӑмӗсем пӗрремӗш мӑшӑрланура вырӑспа ҫавӑрнӑ ҫемьесен пайӗ, % 89 42 46 72

Этнографи ушкӑнӗсем

undefined

Хуҫалӑх тӗсӗсене, пурӑнакан региона, халӑх культурин уйрӑмлӑхӗсене, конфесси уйрӑмлӑхӗсене тӗпе хурса вырӑссем хушшинче этнографи ушкӑнӗсем(выр.)чăв. (горюнсем(выр.)чăв., тудовлянсем(выр.)чăв., цукансем(выр.)чăв. тата ыттисем), субэтноссем(выр.)чăв. (касаксем, полехсем, поморсем(выр.)чăв., ҫӗпӗрсем(выр.)чăв.) тата этнотӗн ушкӑнӗсем(выр.)чăв. (духоборсем(выр.)чăв., липовансем(выр.)чăв., кержаксем(выр.)чăв.) ҫине уйӑраҫҫӗ[74][75].

Ҫурҫӗр вырӑс(выр.)чăв. тата кӑнтӑр вырӑс этнографи ушкӑнӗсем(выр.)чăв. (ҫурҫӗр вырӑссем тата кӑнтӑр вырӑссем) тӗп вырӑнта тӑраҫҫӗ. Ҫав вӑхӑтрах совет этнографӗ Д. К. Зеленин(выр.)чăв. 1927 ҫулхи хӑйӗн пӗтӗмлетӳллӗ[76] «Тухӑҫ славянсен этнографийӗ»[77] ӗҫӗнче вӗсене уйрӑм тухӑҫ славян халӑхӗсем тесе сӗнни малтанхи совет историографийӗнче вӑхӑтлӑха кӑна сарӑлнӑ пулнӑ[78].

Антропологи тата генетика

Вырӑссен антропологи паллисене тӗплӗн тишкернӗ[79].

Вырӑс популяцийӗсем(выр.)чăв. антропологи тӗлӗшӗнчен самай пӗрешкел шутланаҫҫӗ[80]. Вӑтам антропологи кӑтартӑвӗсем е хӗвеланӑҫ Европӑри вӑтам кӑтартусемпе пӗр килеҫҫӗ, е вӗсенчен кӑшт кана уйралса тӑраҫҫӗ, ҫапах та анӑҫ ушкӑнӗсен шайӗнче юлаҫҫӗ[80].

Анӑҫ Европа популяцийӗсенчен вырӑссем ҫакӑн пек паллӑсемпе уйрӑлса тӑраҫҫӗ[80]:

  • ҫырӑ ҫӳҫлӗ ҫынсем ытларах ҫутӑ тата хура ҫӳҫлисенчен ытларах, ытларах сенкер, сӑрӑ, симӗс тӗслӗ куҫсен сӗмӗсем палӑраҫҫӗ;
  • куҫ харшипе сухал вӑтам ӳсӗмлӗ;
  • сӑн-пит анлӑшӗ вӑтам;
  • вӑтам тӑрӑхла профиль, сӑмса кӑкӗ вӑтам ҫӳллӗшӗллӗ;
  • ҫамка тайлӑкӗ пӗчӗккӗ тата куҫ харшисем начартарах аталанаҫҫӗ.

Вырӑс халӑхӗшӗн эпикантус(выр.)чăв. питӗ сайра тӗл пулни характерлӑ. 8,5 пин ытла вырӑс арҫынне тӗпчесе эпикантуслӑ 12 ҫын ҫеҫ тупса палӑртнӑ, ҫитменнине тата аран палӑракан тӑрӑмра кӑна. Эпикантус кун пек питӗ сайра Германи халӑхӗн тӗл пулать[81].

Биологпа генетика тӗпчевӗсен кӑтартӑвӗсем тӑрӑх вырӑс популяцисен генетика енчен ҫыхӑнман икӗ ушкӑнне уйӑраҫҫӗ[82][83]. 2008 ҫулхи Раҫҫей-эстон тӗпчевӗнче тата ыттисене ҫак даннӑйсене илсе кӑтартаҫҫӗ. Вырӑс Ҫурҫӗр популяцисен Y-хромосома тӑрӑх «ҫурҫӗрти тата кӑнтӑрти вырӑссен пысӑк уйрӑмлӑхсем» тупса палӑртнӑ[84].

Тӗп тата кӑнтӑрти вырӑссем, вӗсен шутне ытларах вырӑс популяцийӗсем, Y-хромосома маркёрӗсен тӗпчевӗсен кӑтартӑвӗсем тӑрӑх, пӗрлехи «тухӑҫ европейскийсен» кластерне ытти тухӑҫ тата анӑҫ славянсемпе (словаксемпе чехсем), ҫаплах венгрсемпе аромунсем(выр.)чăв. (уйрӑм кӑтартӑвӗсем тӑрӑх) кӗреҫҫӗ. Ҫавӑн пекех эстонсемпе кӑнтӑр шведсем те пӗрлешеҫҫӗ)[82][85][86].

Хӗвелтухӑҫӗнчи пур славянсем те, урӑхла каласан, анӑҫри славянсемпе пӗрешкелех; ҫакӑн пек генетика тасалӑхӗ ҫав тери анлӑ сарӑлнӑ славянсемшӗн, уйрӑмах вырӑссемшӗн, кӑсӑклӑ самант[83]. МтДНК маркёрӗсене, ҫаплах аутосомла маркёрсене тӗпченӗ хыҫҫӑн вырӑссем Вӑта тата Тухӑҫ Европӑри ытти популяцисемпе пӗр пекрех[85], тухӑҫ славян популяцисен аутосомла маркёрӗсемпе тата вӗсен чылай уйрӑмлӑхӗсемпе юнашар финн-угор, тӗрӗк тата Ҫурҫӗр Кавказ ҫӗрӗсенчи халӑхсенчен уйрӑлса тӑнине палӑртнӑ[87][88].

Ҫурҫӗр вырӑссем урӑх, анлӑ «ҫурҫӗр европа» генетика кластерне балтсен(выр.)чăв. (латышсемпе литвасен) популяцийӗсемпе, герман (нимӗҫсен, норвегсен), ҫаплах антропологи енӗпе чи европеидланнӑ Балти-финн халӑхӗсен(выр.)чăв. (комисем, финнсем, эстонсем, карелсем, вепссем тата ижорсем) ушкӑнӗсемпе кӗреҫҫӗ. Ҫав вӑхӑтрах балтсемпе пӗрпеклӗх финн-угрсемпе танлаштарсан пысӑкрах палӑрать, Вырӑс Ҫурчӗн пур популяцийӗсемшӗн те яланлӑх шутланать (финн-угор халӑхӗсемпе пӗрпеклӗх шайӗ вара уйрӑлса тӑрать). Ҫурҫӗр енчи мтДНК(выр.)чăв. тӑрӑх ҫурҫӗр Европӑри генофондсемпе (норвегсем, нимӗҫсем, шведсем, поляксем, литвасем, ирландсем, шотландсем) пӗр пекрех[84]. Ҫурҫӗрти вырӑссен уйрӑмлӑхне CCR5de132 аутосомӑллӑ маркерпа, палеоантропологи даннӑйӗсемпе тата хушаматсен анализӗпе те ҫирӗплетнӗ. Ҫав вӑхӑтрах финн-угор халӑхӗсен митохондриллӗ генофондне (финнсем, карелсем, коми, мордвасем тата марисем) ҫурҫӗр вырӑссенчен май килнӗ таран аякра тӑнӑ. Аутосома(выр.)чăв. маркерӗсене тӗпчени те ҫурҫӗр вырӑссене Европӑри ытти халӑхсемпе ҫывӑхлатать, финн-угор миграци сийне ҫурҫӗр вырӑс генофондӗнче иккӗлентерет. Ҫак даннӑйсем авалхи палеоевропа субстрачӗн(выр.)чăв. Балти тинӗсӗ таврашӗнчи территорисенче упранса юлни ҫинчен гипотеза кӑларма май параҫҫӗ, вӑл авалхи славян йӑхӗсен интенсивлӑ миграцийӗсене тӗрӗсленӗ[82][89][90].

Вырӑс популяцийӗсенче пуринче те генетика паллисен, монголоид популяцийӗсемшӗн(выр.)чăв. характерлӑ тӑтӑшлӑхӗ питӗ пӗчӗк пулнине палӑртаҫҫӗ[82]. Тухӑҫ Еврази маркёрӗсен тӑтӑшлӑхӗсем вырӑссен Европа тӑрӑх вӑтаммисемпе килӗшсе тӑраҫҫӗ.

Ҫапла вара антропологсен, историксен тата лингвистсен умӗнхи пӗтӗмлетӗвӗсене (сӑмахран, В. Л. Янин(выр.)чăв. академикӑн ӗҫӗсем) авалхи новгородсен (словенсен) ҫывӑхлӑхӗ пирки тата вӗсен чӗлхин тухӑҫ чӗлхисем патне мар, балти славянӗсемпе ҫыхӑну пуррине палӑртать[91][92]. Хальхи ҫурҫӗрти тата варринчи-кӑнтӑрти вырӑссем унчченхи пекех Y-хромосома, митохондриаллӑ ДНК тата аутосомӑллӑ маркер CR5de132 тӑрӑх икӗ тӗрлӗ генетика кластерӗ шутне кӗреҫҫӗ[82][89][90]. Тӗп тата кӑнтӑр енчи вырӑссем тухӑҫ европа кластерне тата генетика енчен ыттисемпе пӗр пек, тухӑҫ европа кластерне кӗреҫҫӗ, анӑҫ славянӗсемпе (словаксемпе тата чехсемпе). Ҫурҫӗр вырӑсӗсем вара поляксемпе, балтсемпе тата герман халӑхӗсемпе пӗрле ҫурҫӗр европа кластерне кӗреҫҫӗ[90]. Ҫапла вара, ҫурҫӗр орусӗсем славян халӑхӗсенчен поляксене ҫеҫ генетика енчен ҫывӑх, анчах та уйрӑм кӑтартусемпе кайрисем ҫапах та славянсене те ҫывӑх пулсан, ҫурҫӗрти вырӑссем генетика енчен «кӑнтӑр енчи халӑхсене хутшӑнмаҫҫӗ» тата, пӗр вӑхӑтрах, балти халӑхӗсене пӗрешкел[83].

Чӗлхе

Map of Russian language2024.svg

Вырӑс чӗлхи индоевропа чӗлхисен ҫемьине кӗрекен тухӑҫ славян чӗлхисен ушкӑнне кӗрет. Вырӑс чӗлхинче кириллица ҫинче никӗсленнӗ вырӑс алфавичӗллӗ ҫырулӑхпа усӑ кураҫҫӗ.

Вырӑс чӗлхи — ООН официаллӑ ултӑ чӗлхинчен пӗри. «Language Monthly» (1997 ҫулхи 3 №) журналта пичетленнӗ кӑтартусем тӑрӑх, ҫав тапхӑрта тӗнчипе 300 млн яхӑн ҫын вырӑс чӗлхине (ку ӑна сарӑлнипе 5-мӗш вырӑна лартнӑ) пӗлнӗ, вӗсенчен 160 млн ҫын ӑна тӑван тесе шутланӑ (тӗнчере 7-мӗш вырӑн)[93]. Тӗнчери вырӑс чӗлхиллӗ халӑхсен йышӗ 1999 ҫулхи хаклавӗпе — 167 млн яхӑн[94], тепӗр 110 млн яхӑн ҫын вырӑс чӗлхине иккӗмӗш[94] тесе шутлать.

Гэллап институчӗн(выр.)чăв. вырӑс чӗлхи ҫине постсовет патшалӑхӗсенче пӑхнине халалланӑ социологи тӗпчевӗнче Беларуҫри халӑхӑн 92 %, Украинӑри 83 %, Казахстанри 68 % тата Кӑркӑсстанри 38 % халӑх ыйтӑм ирттернӗ чухне анкетӑна тултарма вырӑс чӗлхине суйласа илнӗ. Институт ҫак тӗпчев пайне «Russian as the Mother Tongue» («Вырӑс чӗлхи тӑван чӗлхе пек») тесе палӑртнӑ[95].

АПШра Нью-Йорк штатӗнче 2009 ҫулта суйлав саккунӗсене тӳрлетӳ кӗртнӗ, унпа килӗшӳллӗн штатри пур хулара та, унта миллион ытла ҫын пурӑнать, суйлав процесӗпе ҫыхӑннӑ мӗнпур документа вырӑсла куҫармалла. Вырӑс чӗлхи Нью-Йоркри сакӑр ют чӗлхерен пӗри пулса тӑнӑ, унта суйлав кампанийӗсен официаллӑ материалӗсем пурте пичетленмелле[96].

1991 ҫулччен вырӑс чӗлхи СССР нацисем хушшинчи хутшӑну чӗлхи пулнӑ, де-факто патшалӑх чӗлхин функцийӗсене пурнӑҫласа пынӑ. Маларах СССР йышне кӗнӗ ҫӗршывсенче, халӑхӑн чылай пайӗ унпа тӑван пек тата нацисен хушшинчи хутшӑну чӗлхи пек малалла усӑ курать. Эмигрантсем (Израиль, Германи, Канада, АПШ, Австрали тата ытти) вырӑсла периодикӑллӑ кӑларӑмсем кӑлараҫҫӗ, радиостанцисемпе телевидени каналӗсем ӗҫлеҫҫӗ, вырӑс чӗлхиллӗ шкулсем уҫӑлаҫҫӗ, унта вырӑсла хастар вӗрентеҫҫӗ. Израильте вырӑс чӗлхине хӑш-пӗр вӑтам шкулсенчи аслӑ классенче ют ҫӗршыв гражданӗсемшӗн иккӗмӗш ют чӗлхе пек вӗренеҫҫӗ[97]. Тухӑҫ Европа ҫӗршывӗсенче 1980-мӗш ҫулсен вӗҫӗччен вырӑс чӗлхи шкулсенче тӗп ют чӗлхе пулнӑ.

Вырӑссен калаҫу чӗлхине МКС-ра(выр.)чăв. вӑй хуракан пур космонавт та пӗлет[98].

Диалектсем

Вырӑс чӗлхинче икӗ диалект ушкӑнне (наречисем) — ҫурҫӗр вырӑс(выр.)чăв. (о-па калаҫакан) татакӑнтӑр вырӑс(выр.)чăв. (а-па калаҫакан) уйӑрнӑ, вӗсенчен кашни вакрах ушкӑнсене пайланать. Ҫурҫӗр тата кӑнтӑр енчи наречисем хушшинче вӑтам вырӑс калаҫӑвӗсен территорийӗ вырнаҫнӑ. Ҫурҫӗр вырӑс тата кӑнтӑр вырӑс ушкӑнӗсем хушшинчи чикӗ Псков — Тверь — Мускав — Чулхула облаҫӗсемпе иртет[99].

Ҫурҫӗр наречире виҫӗ ушкӑнӗ палӑрать: Ладога-Тихвин, Вологда тата Кострома калаҫӑвӗсем. Кӑнтӑр наречире пилӗк ушкӑн уйӑрнӑ: Анӑҫ, Тури Днепр, Тури Десна, Курск-Орёл тата Тухӑҫ (Рязань). Вӑтам вырӑс калаҫӑвӗсене Гдов, Псков тата Владимир-Атӑлҫи ушкӑнсене пайланӑ[100].

Вӑтам вырӑс диалект ушкӑнӗн никӗсӗ ҫинче вырӑс чӗлхин унификацийӗ пулса иртнӗ.

Хальхи вӑхӑтра шкул вӗрентӗвӗ тата массӑллӑ информаци хатӗрӗсем аталаннӑ май диалектсенче уйрӑмлӑх самай чакнӑ.

Этника историйӗ

Славянсен этногенезӗ

Лингвистика даннӑйӗсене тӗпе хурса ҫапла шутлама пулать: пирӗн эрӑчченхи II пинҫуллӑхра праиндоевропа чӗлхи(выр.)чăв. арканнӑ хыҫҫӑн Вӑта Европӑра славянсен мӑн аслашшӗсем пурӑннӑ, вӗсем чи малтан протогермансемпе тата протоиталиксемпе контактра пулнӑ. Пирӗн эрӑччен I пинҫуллӑхра праславян чӗлхи йӗркеленнӗ. Ҫак чӗлхен диалекчӗсене пирӗн эрӑчченхи I пинҫуллӑх вӗҫнелле — пирӗн эрӑри IIII—V ӗмӗрсен вӗҫнелле кӗртме пулать. Ҫак тапхӑр вӑхӑтӗнче чӗлхене йӑтса ҫӳрекенсем балт(выр.)чăв., иран(выр.)чăв., герман, фраки тата кельт йӑхӗсемпе контактсем пулнӑ, ҫав хушӑрах чи пысӑк пӗрпеклӗх балт чӗлхисемпе палӑрать. I пин ҫуллӑх вӗҫленичченех славянсем вилнисен кремацине тытса пынӑ, ҫавӑнпа та славян йӑхӗсен антропологи даннӑйӗсем Вӑтам ӗмӗрсен тапхӑрӗччен ҫук. Вӑтам ӗмӗрсенчи славянсен антропологипе ҫыхӑннӑ даннӑйсене тӗпе хурса пӗтӗмлетӳ тума пулать: пӗрлӗхлӗ славян антропологи тӗсӗ вӑл вӑхӑтра (тен, маларах та) пулман. Археологи кӑтартӑвӗсем тӑрӑх, славянсем хӑйсем тӗллӗн вӗреннӗ этночӗлхе единици пек пирӗн эрӑччен I пинҫуллӑх варринче йӗркеленме пуҫланӑ. Малтанхи славян культури пшевор культури ылмашӑнакан нӳхрепсен культури шутланнӑ. Славянсемпе ҫаплах чикӗ леш енчи тата Черняхово культурисене ҫыхӑнтараҫҫӗ; юлашкинчен шутласан, славянсем майӗпен ассимиляциленнӗ скифо-сармат йӑхӗсене сарас территорире йӗркеленнӗ. Иран чӗлхиллӗ йӑхсемпе чи тачӑ симбиозра тухӑҫ славянсен мӑн аслашшӗсем, уйрӑммӑн илсен антсем, пулнӑ пулмалла. VI—VII ӗмӗрсенче славянсем Тухӑҫ Европа тӳремӗн уҫлӑхне анлӑн хӑнӑхма тытӑнаҫҫӗ. Кривичсем, приильмен словенӗсем прага-кӑкшӑм культури славянсенчен пулас[101]. Хунсем тупӑнни Черняхов культурине тунката культурине улӑштарма илсе ҫитернӗ. Антсен пӗр пайӗ Вӑтам Атӑлҫи районне куҫса унти именьково культурине(выр.)чăв. никӗсленӗ. Пирӗн эрӑри I пинҫуллӑхӑн иккӗмӗш пайӗнче Десна бассейнӗсенче, Сейма шывӗнче волынцево тата унӑн вырӑнне ромен культури пулнӑ. Ареалсен чиккисем хӗвеланӑҫ енче Киевпа Канев таврашӗнчи Днепрӑн сылтӑм ҫыранне, кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ енче Ҫурҫӗр Донец тата Донӑн вӑтам юхӑмӗн ҫӑлкуҫӗсем патне ҫитнӗ, унта вӗсем салтово-маяк культурипе, ҫурҫӗрте Поочья таран пӗр-пӗринпе хутшӑннӑ[102].

Вӑтам ӗмӗрсем

undefined

Археологипе лингвистика, арап, висанти, анӑҫ европа, авалхи вырӑс тата урӑх ҫырулӑх ҫӑлкуҫӗсен даннӑйӗсене тӗпе хурса чылай тӗпчевҫӗ Скандинавирен тухнӑ тесе тишкерет [51]. Скандинавсене авалхи вырӑс ҫӑлкуҫӗсенче пӗтӗмӗшле варягсем(выр.)чăв. тенӗ[103]). Кунсӑр пуҫне «русь» тата варягсен халӑхӑн этнос хатӗрӗн урӑх версисем пур: вӗсене финнсем[104], пруссем[105], балти славянӗсем[106] тесе тишкереҫҫӗ тата ытти шухӑшсем те пур.

Скандинави археологи аваллӑхӗсем Скандинавирен Тухӑҫ Европӑна, ытларах Вӑтам Швеци территоринчен, миграци хумӗ пысӑк пулнине кӑтартаҫҫӗ[107]. Скандинавсем Тухӑҫ Европӑн ҫурҫӗр ҫӗрӗсем ҫинче VIII ӗмӗрӗн варринчен кая юлмасӑр тухаҫҫӗ[108]. IX ӗмӗрӗн варри тӗлне е ҫак вӑхӑталла «русьпа» вырӑнти славян тата финн йӑхӗсем хушшинчи килӗшӳллӗ тата данилле хутшӑнусем аталанса кайнипе[109] (ҫакна Рюрик(выр.)чăв. 862 ҫулта ертсе пынӑ варягсене ҫулла ҫырнӑ калавра палӑртнӑ) Тухӑҫ Европӑн ҫурҫӗрӗнче малтанхи патшалӑх йӗркеленӗвӗ (Рюрик патшалӑхӗ(выр.)чăв.) ҫуралать[110]. 882 ҫулта Олег кнеҫ ҫурҫӗр территорисене тата Киева пӗрлештерсе тӑрать, вара «варягсенчен грекалла ҫул» — Скандинавирен Висантие Тухӑҫ Европа урлӑ сутӑ-илӳ ҫулӗ йӗркелет[108]. X ӗмӗр хушшинче Авалхи вырӑс патшалӑхӗн чи малтан «» халӑх кӑтартнӑ социаллӑ элити хӑйӗн йышне славянсемпе ытти этноссен представителӗсене ытларах та ытларах кӗртнӗ, ҫавна пула «русь» ӑнлав социаллӑ пӗлтерӗшлӗ пулса аслӑ социаллӑ ушкӑна палӑртма пуҫланӑ, «русь» халӑхӗ таврари халӑха ассимиляциленӗ тата авалхи вырӑс халӑхӗсен йышне кӗнӗ[55].

Авалхи вырӑс халӑхӗ(выр.)чăв. XI—XII ӗмӗрсем тӗлнелле тухӑҫ славян (ытларах), ҫаплах финн-угр тата балт йӑхӗсемпе скандинавсенчен (варягсенчен) йӗркеленет[111][112][113]. Вырӑс халӑхӗн культурине тата вӑл пӗрлешнине христианство тӗнне йышӑнни(выр.)чăв. пысӑк витӗм кӳнӗ. Ҫав вӑхӑтрах В. В. Седов шухӑшӗпе, вырӑс халӑхӗн «сӑпки» Аслӑ Владимир княжестви пулса тӑнӑ. Ростов—суздаль диалекчӗ(выр.)чăв. вырӑс литература чӗлхин никӗсне выртнӑ[114].

undefined

Авалхи вырӑс халӑхӗн малаллахи пӗрлешӗвне Авалхи вырӑс патшалӑхӗ арканни(выр.)чăв. тата тутар-монгол тапӑнӑвӗ(выр.)чăв. татнӑ, унчченхи вырӑс кнеҫлӗхӗсен пысӑк патшалӑхсен (Аслӑ Мускав кнеҫлӗхӗ, Аслӑ Литва кнеҫлӗхӗ тата каярах Речь Посполитая(выр.)чăв.) аллинче пӗрлештерни вара хальхи виҫӗ халӑх ҫине пайланас никӗс хывнӑ: вырӑссене, украинсене тата беларуссене[115].

Хӑш-пӗр ӑсчахсем авалхи вырӑс халӑхӗ историн нихӑш тапхӑрӗнче те пӗр халӑх пулнине йышӑнмаҫҫӗ[116][117].

Ҫеҫенхире вырнаҫнӑ куҫса ҫӳрекен тӗрӗк йӑхӗсен культурин уйрӑм элеменчӗсене куҫарнӑ вырӑссенчен касаксен субэтносӗ йӗркеленнӗ. Дон касакӗсен турачӗ вырӑс халӑхӗн тӗп пайӗ пулса сыхланса юлнӑ.

Пӗрлӗхлӗ Вырӑс патшалӑхӗ XV ӗмӗрӗн вӗҫӗнче йӗркеленни, монгол-тутар пусмӑрӗнчен хӑтӑлни тата XVI ӗмӗрте Хусан тата Аҫтӑрхан ханлӑхӗсенче пӗтни вырӑс халӑхӗн экспансине тухӑҫалла вӑйлатма май туса панӑ.

Ҫӗнӗ вӑхӑт

undefined
undefined

Вырӑс халӑхӗн кун-ҫулӗнчи пӗлтерӗшлӗ тапхӑр — Польша-литва захватчикӗсем витӗм кӳнӗ тарӑн кризис — пысӑк инкексемпе тата лекессипе (Анӑҫ Руҫӗн евӗрлӗхӗпе) ҫыхӑннӑ. Ҫав вӑхӑтрах вӑл халӑх массисен тӗпӗнче хӑйӗн пурнӑҫ йӗркине хӳтӗлес, интервентсене хӑваласа ярас тата вырӑс патшалӑхне ҫӗнӗрен тӑвас пуҫару ҫуратнӑ. XVII ӗмӗрӗн варринче Никон патриарх реформи вырӑссене никониансемпе кивӗ йӑласене чавса пӗтернӗ. Юлашкисем вырӑс халӑхӗн уйрӑм этнографи ушкӑнӗсем йӗркеленӗ, вӗсем Раҫҫей тулашне сарӑлнӑ (липовансем, илемсӗрсем) тата вырӑс халӑхӗн спецификӑллӑ «культура кодди» (вырӑс чӗлхи, ачасене тӗне кӗртни, Мӑнкун уявӗ, турӑша сума суни, сакӑр вӗҫлӗ хӗрес) палӑрнӑ.

XVII ӗмӗр ҫавӑн пекех вырӑс халӑхӗ Ҫӗпӗрти тӗп уҫлӑхсене, унти хуласене, географи открытисене, Китайпа Лӑпкӑ океан чиккисем патне тухмалли тапхӑр пулса тӑнӑ. Ҫӗпӗре вырӑслатас ӗҫре поморсемпе казаксем пысӑк вырӑн йышӑннӑ. Вырӑссен Ҫӗпӗре шалалла кӗмелли тӗп экономикӑлла стимулӗ мамӑк тир промысли(выр.)чăв. пулнӑ. Вырӑс этнос ҫӗрӗсене анлӑлатасси те кӑнтӑр еннелле пынӑ. Крым-нухай тапӑнӑвӗсене(выр.)чăв. пула тухӑҫлӑ, анчах хӑрушлӑхсӑр ҫеҫенхир талккӑшӗсем кӑнтӑралла хӗвелҫаврӑнӑш йӗрӗсене тата инҫете кӑнтӑралла каякан тӗреклетнӗ йӗрсене пула тачӑ пурӑнма юрӑхлӑ пулса тӑнӑ. Ҫеҫенхир ҫӗрӗсене алла илни патшалӑхӑн ял хуҫалӑх базине самай лайӑхлатма май панӑ, халӑх ӳсӗмне хавхалантарнӑ.

Сулахай ҫыранри Украинӑна(выр.)чăв. Раҫҫейпе пӗрлештерни патшалӑх идеологине реформӑлама импульс панӑ. Кӑнтӑр Руҫрен тухнисем, сӑмахран, Иннокентий Гизель(выр.)чăв. е Феофан Прокопович(выр.)чăв. вырӑс халӑхӗ пирки Раҫҫей империйӗнче официаллӑ концепци пулса тӑнӑ виӗ пӗрлӗхлӗ халӑх тесе ҫӗнетнӗ представлени никӗсне хывнӑ.

I Петӗр патша патшалӑхра тата обществӑра тарӑн реформа чылай тунӑ. Вӑл Чиркӗве патшалӑха пӑхӑнтарнӑ, ют ҫӗршыв ҫыннисене Раҫҫее активлӑ чӗнме тытӑннӑ, вӗсене патшалӑхри пӗлтерӗшлӗ постсене лартнӑ. Ҫавна пула йӑлана кӗнӗ вырӑс культури кӗҫӗн сословисенче кӑна сыхланса юлнӑ, ун чухне интеллигенци, чиновничество тата ҫар ҫыннисем хӑйсене Европа халӑхӗ пек тытма тытӑннӑ. Аристократи хушшинче наци костюмӗ ҫухалнӑ, ачасене воспитани парассипе вара час-часах Францирен тара илнӗ гувернёрсем ӗҫленӗ. Вырӑс литературинче (Пушкин, Достоевский, Толстой тата ур.) хӑйӗн аталанӑвне илнӗ вырӑс чӗлхи этнос хӑй палӑртӑвӗн улшӑнми факторӗ пулса юлнӑ. 1812 ҫулхи Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫинчен пуҫласа вырӑс этнос идентификацишӗн вырӑс хушамачӗ пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулса тӑнӑ. Ҫавӑнпа пӗрлех импери тапхӑрӗнче вырӑс халӑх промыслисене аталантарма пуҫлаҫҫӗ.

XIX ӗмӗртех «вырӑслӑх» ӑнлав пирки пӗрлӗ шухӑшлӑх пулман, вӑл культура та, этнос та, протонаци идентлӑхне те пӗлтерме пултарнӑ. Вырӑс наци территорийӗн менталлӑ чиккисем те палӑрман. Вырӑс нацин ӑнлавне ҫаксене кӗртме пултарнӑ: 1) Раҫҫей империне пӑхӑнса тӑракансем пурте; 2) привилегиленӗ сословисен пайташӗсем; 3) вырӑссем — православи тӗнне ӗненекенсем (великоруссем); 4) пурте тухӑҫ славянсем. Уйрӑмах юлашки тракторӗ сарӑлнӑ пулнӑ, унӑн никӗсӗ ҫинче конструкциленӗ «пысӑк вырӑс нациииийӗ» проекчӗ пекех, вӑл вара великоруссене, малоруссене тата белоруссене кӗртнӗ[118]. Анчах та тӗрлӗ сӑлтавсене пула (вӗсен хушшинче А. Миллер Раҫҫейӗн тата унӑн ассимиляторсен институчӗсен аталанӑвӗнче социаллӑ-экономикӑлла кая юлнине, сӑмахран, чукун ҫул сечӗсем, промышленность, урбанизаци, вӗренӳ, ҫар, бюрократи аппарачӗ) 1920-мӗш ҫулсем тӗлне ҫак проект ӑнӑҫсӑр пулнӑ[119].

Вырӑс халӑхӗн пайланӑвӗ «ҫӳлтисем» тата «аялтисем» ҫине уйрӑлнинче, западниксен(выр.)чăв. тата славянофилсен(выр.)чăв. философиллӗ хирӗҫ тӑрӑвӗнче палӑрнӑ.

Хальхи вӑхӑт

Октябрь революцийӗ хыҫҫӑн тӗне, сӑмахран православие, хӗсӗрлеме тытӑннӑ. Граждан вӑрҫи тата ҫӗнӗ влаҫӑн малашнехи пуҫарӑвӗсем вӑхӑтӗнче нумай сослови представителӗсем — касаксем, хресченлӗх, дворянсем, чиркӳ ҫыннисем, интеллигенцин пӗр пайӗ — шар курнӑ.

1990-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче экономика кризисӗ(выр.)чăв. хивре пулнӑран вырӑссен йышӗ чакма пуҫланӑ: Раҫҫейре ҫураласлӑх чакса пынипе, СССР республикисенче — вырӑс халӑхне хӗснипе Раҫҫее эмиграциленӗ пирки. Анӑҫ Европа, АПШ, Австрали ҫӗршывӗсенче вырӑссен шучӗ XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне, пачах урӑхла, СССР ҫӗршывӗсенчен тухнӑ иммиграци(выр.)чăв. шучӗпе ӳссе кайнӑ.

XX—XXI ӗмӗрсенче вырӑссене хӗсни

Тӗрлӗ ҫулсенче «Вестник Российской академии наук» Совет Союзне кӗнӗ республикӑсенче[120] титуллӑ этносӗсем пур ҫӗрте те тенӗ пекех, ҫавӑн пекех Раҫҫейри хӑш-пер регионсенче[121] вырӑссене хӗсӗрленине, ҫавӑн пекех унта вырӑссем лайӑхах пуранманнине палӑртнӑ[122][123]. Тӗслӗхрен, Эстонири вырӑссен 58,9 % (2000 ҫулхи ҫырав тӑрӑх) тата Латвири 30 % ытла вырӑссен гражданлӑх ҫук, анчах та ҫак ҫӗршывсен саккунӗсем вӗсене нацилӗхе кура суйлав ирӗкӗсӗр хӑвармалла мар.

1980-мӗш ҫулсен вӗҫӗнче — 1990-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче Раҫҫейре «халӑхсен ирӗклехӗ» ятлӑ ҫӗкленӳ пулнӑ, вӑл Ҫурҫӗр Кавказри республикӑсенче, Якутире, Пушкӑртстанра, Тутарстанра тата ытти регионсенче палӑрнӑ, унти титуллӑ халӑхсем урӑх халах ҫыннисене, ытларах вырӑссене, хӗснине пула халӑхӑн ытти регионсене куҫса кайма тивнӗ[124].

Антропонимика

Христиан тӗнне йышӑннӑ хыҫҫӑн вырӑссем хушшинче грек чӗлхинчен тухнӑ ятсем сарӑлнӑ: Андрей, Алексей, Александр, Анатолий, Аркадий, Афанасий, Василий, Георгий, Григорий, Евгений, Кирилл, Макар, Николай, Пётр, Степан, Тимофей, Фёдор, Филипп ҫавӑн пекех Анастасия, Елена, Зинаида, Зоя, Ирина, Ксения. Славян ячӗсен хӑйсен пӗлтерӗшне упраса хӑварнӑ: Владимир, Всеволод, Ярослав, Вячеслав, Станислав, Владислав. Ҫавӑн пекех латин (Антон, Валентин, Сергей) е еврей чӗлхисенчен тухнӑ (Иван, Илья, Матвей, Михаил, Семён, Яков, Анна, Елизавета, Мария) ятсене йышӑннӑ. Вырӑс ячӗсен пӗр пайӗ скандинав тымарӗсем: Ольга, Игорь, Олег, Глеб. Вырӑс ятӗнчи харпӑр ятсемсӗр пуҫне ашшӗ ячӗ те пур — ашшӗ ячӗ суффикс-ович/-евич (арҫынсем валли) е -овна/-евна (хӗрарӑмсем валли) хушса панӑ ят. Вырӑс хушамачӗсем ытларах чухне вырӑс ятӗнчен е япала, паллӑ ятсенчен тата -ов (-ев) е -ин (-ын) суффикссем пулӑшнипе пулса тӑраҫҫӗ. Хӗрарӑмсен хушамат вӗҫӗнче -а вӗҫленӳ свуффиксӗ хушӑнать (тӗслӗхрен, Петрова).

Вырӑс культури

Философипе шухӑшлав

Вырӑс интеллектуаллӑ историйӗ нумай ӗмӗрсем хушши Висанти христианлӑхӗ витӗмӗпе аталанса пынӑ, ҫакӑ философи тексчӗсене, проблемӑсене тата хаклӑхсене тӗпчеме юрӑхлӑ, ҫавӑн пекех вырӑс философийӗпе унӑн кун-ҫулне кӑтартакан историографи клишине палӑртса хӑварнӑ. Вырӑс философийӗ XVIII ӗмӗрте ҫеҫ, вырӑс философийӗн пӗрремӗш историкӗ Гавриил (Воскресенский) вырӑс философине авалхи вырӑс кӗнекеҫисен, сӑмахран, Кирик Новгородецпа Клим Смолятич, ӗҫӗсем патне хӑпаракан шухӑш йӑлийӗ тесе шутланӑ. Вырӑс тӗн философийӗн чӑн-чӑн чечекленӗвӗ XIX — XX ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне пулса В. С. Соловьёвӑн(выр.)чăв., Н. А. Бердяевӑн, С. Л. Франкӑн(выр.)чăв., Павел Флоренскин(выр.)чăв. тата ыттисен ӗҫӗсенче пурнӑҫа кӗнӗ. Малашне вырӑс тӗн философийӗ те хӑйне евӗрлӗ формӑсем «имяслави» (А. Ф. Лосев(выр.)чăв.), «софиологи» (С. Н. Булгаков(выр.)чăв.) концепцисенче тата ытти те аталаннӑ.

Вырӑс философи шухӑшлавӗн пӗрремӗш пысӑк критикӗ П. Я. Чаадаев(выр.)чăв. пулса тӑнӑ, вӑл хӑйӗн «Философи ҫырулӑхне» критикленӗ, вырӑс интеллектуаллӑ историне висанти аваллӑхӗнчен пӑхӑнать. Чаадаев Ҫӗр ҫинче Турӑ Патшалӑхне туса лартма кирли ҫинчен ыйту лартнӑ. Унӑн тӗн идейисене куҫӑн мар майпа вырӑс анархисчӗсем, Каприй шкулӗ тата ыт. те кивҫен илнӗ.

Вырӑс шухӑшӗнче философи антропологийӗ пӗлтерӗшлӗ вырӑн йышӑннӑ. Раҫҫейри наци колоритӗнче вӑл славянофильм тата почвенничество формисене йышӑннӑ (А. С. Хомяков(выр.)чăв., А. А. Григорьев(выр.)чăв., Н. Н. Страхов(выр.)чăв. тата ур.) Вырӑссене славянсем пек йышӑннӑ, вӗсен менталлӑ енӗсене соборноҫпе община пуҫламӑшӗсенче тунӑ.

Революциллӗ вӑхӑтра халӑх ҫыннисем вырӑс хресченӗсен общинине упраса хӑварас тӗлӗшпе унӑн хирӗҫӗвӗсемлӗ капитализмла фази урлӑ «сиксе каҫма» тата хӑйне уйрӑм, «вырӑс социализмла» кӗме май пуррине курнӑ. Вырӑс историне цивилизаци тӗпелӗн категорийӗсенче палӑртни евразийствӑн концепцине пуҫарса ярасси патне илсе ҫитернӗ.

Ҫавӑн пекех вырӑс шухӑшлавҫисем анӑҫ Европа философине хастар йышӑннӑ, ҫакӑ Раҫҫейре кантианлӑх, шеллингианлӑх, гегельянлӑх, марксизм идейисене пӑхӑнакансене тата ыттине те пырса тивнӗ. Совет вӑхӑтӗнчи чи сумлӑ философсен шутӗнче М. М. Бахтина, А. Ф. Лосева, В. В. Бибихина ят памалла. Вырӑс ҫӗршывӗн философӗсем хушшинче чи пысӑк шухӑшлавҫӑ тесе Александр Кожевников йышӑнма пултарать, вӑл Гегель интерпретацийӗ Жак Лакана тата франци тата нимӗҫ экзистенциалисчӗсен пӗтӗм плеядине витӗм кӳнӗ.

Чӗлхе семиотикипе философийӗ енӗпе тӗнчере Мускав—Тарту шкулне анлӑн йышӑннӑ.

Сӑрӑ ӳнерӗ

Сӑнарлӑ ӳнерӗн пӗрремӗш формисене халӑх орнаментӗнче кӑтартнӑ. Вӑхӑт иртнӗҫемӗн христианлӑх витӗмӗпе вырӑс иконопиҫӗ(выр.)чăв. аталанать, унӑн ҫутӑ пайташӗ Андрей Рублёв пулнӑ. XVIII ӗмӗрте классикӑлла вырӑс сӑрӑ ӳнерӗ тухать, вӑл XIX ӗмӗрте хӑйӗн аталанӑвне ҫитет. XIX ӗмӗр вӗҫӗнче академи ӳнерне куҫса ҫӳрекенсем хӑйсене хирӗҫ тӑраҫҫӗ. XX ӗмӗре вырӑс авангарчӗ(выр.)чăв. анлӑн кӑтартнӑ.

Сӑмах ӑсталӑхӗ

undefined

Вырӑс сӑмахлӑх ӳнерӗн авалхи сийӗсене фольклорпа кӑтартнӑ: былинӑсем, юмахсем, каварсем, юрӑсем, ваттисен сӑмахӗсем. Былинӑсем Киев Руҫӗн ҫыннисем таврари тӗнче ҫинчен шухӑшланине палӑртаҫҫӗ. Руҫӗн тӑшманӗсем былинӑсенче куҫса ҫӳрекен йӑхсен представителӗсем, хӑш чухне ҫӗлен сӑнне туянакансем (Тугарин, унӑн сӑнарӗ XI ӗмӗрти Тугоркан половец ханӗ пулнӑ) час-часах куҫ умне тухаҫҫӗ. Вӗсене час-часах пӗрлехи «поганые» терминпа палӑртаҫҫӗ, ку вӑл вӑхӑтра «язычникика» тенине пӗлтернӗ. Вӗсене пӑхаттирсем хирӗҫ тӑраҫҫӗ: Илья Муромец, Добрыня Никитич, Алёша Попович тата ытти те. Юмахсенче тӗп персонажӗ час-часах Иван Царевич е Иван-ухмах пулса тухать. Ӑна юмахри персонажсем хирӗҫ тӑраҫҫӗ: Баба-яга, Кощей Бессмертный, Змей Горыныч, пулӑшаканӗсем вара асамлӑ чӗрчунсем пулса тӑраҫҫӗ.

Вырӑс литератури, уйрӑмах XIX ӗмӗрти вырӑс прози, тӗнче культурин аталанӑвне самай витӗм кӳнӗ. Вырӑс ҫыравҫисен хайлавӗсене тӗнчери чылай чӗлхене куҫарса нумай миллионлӑ тиражсемпе кӑларнӑ. Пилӗ вырӑс литераторӗ — И. А. Бунин(выр.)чăв., Б. Л. Пастернак, М. А. Шолохов, А. И. Солженицын(выр.)чăв. тата И. А. Бродский — литература енӗпе Нобель премийӗн(выр.)чăв. лауреачӗсем пулса тӑнӑ.

Кӗвӗ-ҫемӗ

Вырӑс мусӑк эткерӗ шутне вырӑс халӑх кӗввине те, XVI—XX ӗмӗрсенчи вырӑс композиторӗсен пултарулӑхне те, ҫаплах вырӑс романсне те кӗртеҫҫӗ.

Постсовет уҫлӑхӗнче паллӑ пулнипе эстрада кӗвви, вырӑс рок, бардсен пултарулӑхӗ анлӑ саралнӑ.

Вырӑс халӑх кӗвви вырӑс музыка инструменчӗсемпе шӑраннӑ.

Ҫакӑн пек вырӑс композиторӗсем М. И. Глинка(выр.)чăв., П. И. Чайковский, М. П. Мусоргский(выр.)чăв., Н. А. Римский-Корсаков(выр.)чăв., И. Ф. Стравинский(выр.)чăв., С. В. Рахманинов(выр.)чăв., А. Н. Скрябин, А. П. Бородин(выр.)чăв., С. С. Прокофьев(выр.)чăв. тата ыттисем тӗнчери музыка культурине витӗм кӳнӗ.

Ташӑ

Вырӑс наци культурин уйрӑлми пайӗ ташӑ пулнӑ, халах культури тесе хӑш чухне ӑна кӑна ӑнланнӑ. Хӗрарӑмсен вӑйӑ картисем, арҫын ташшисем ура ҫине тӑрса ташлани паллӑ. Уявсем вӑхӑтӗнче ташланӑ, час-часах балалайкӑпа, хуткупӑспа, ҫавӑн пекех ытти вырӑс халӑх инструменчӗсемпе каласа ташланӑ.

XX ӗмӗрте Европа культурине Дягилевӑн Вырӑс балечӗ(выр.)чăв., е Ballets russes, — 1911 ҫулта вырӑс театр ӗҫченӗ тата ӳнерҫӗ Сергей Дягилев никӗсленӗ балет компанийӗ — витӗмӗ кӳнӗ. 1908 ҫулхи «Вырӑс сезонӗсенчен» аталанса кайнӑскер, Дягилев 1929 ҫулта виличчен 20 сезон тытӑнса тӑнӑ, чикӗ леш енче, уйрӑмах Франципе Аслӑ Британире, пысӑк ҫитӗнӳсем курнӑ. Дягилевӑн антрепризи(выр.)чăв. вырӑс балетне кӑна мар, тӗнчери хореографи искусствине пӗтӗмӗшле аталантарма та пысӑк витӗм кӳнӗ. Дягилев сезонӗсем — уйрӑмах пӗрремӗшсем, вӗсен программине кӗнӗ «Жар-птица», «Петрушка» тата «Весна священная» Европӑра вырӑс культурине сарма тата вырӑс культурин модине пуҫарма пулӑшнӑ.

Халӑх промыслисем

Гжель
Дымково тетти
Филимоново тетти
Хохлома эрешӗ

Чылай ӗмӗр хушши вырӑс халӑхӗ халӑх ӳнер промыслисен хӑйне евӗрлӗ культурине йӗркеленӗ. Вырӑс халӑх промыслисем — гжель, хохлома, жостовская роспись, городецкая роспись, мезенская роспись по дереу, скань, финифть, палехская миниатюра, федоскинская миниатюра тата ыттисем — декоративно-прикладное искусство изготовления и украшения домашней утвари: дсем, сӑмаварсем, шкатулкӑсем, теттесем (вырӑс теттисем).

Наци тумӗ

Уйрӑм элементсемпе уйрӑлса, ҫурҫӗрпе кӑнтӑр облаҫӗсен вырӑс халӑх тумӗ пӗрлехи тӗп йӗрсем пур. Арҫын костюмӗ чалӑш кӗпе тата пиртен е сӑртан ҫӗленӗ сарлака мар йӗм-тиртен тӑрать. Шурӑ е тӗслӗ (ытларах тӗксӗм-симӗс) пиртен ҫӗленӗ кӗпине йӗм ҫийӗнчен ҫакса чӗн пиҫиххипе е вӑрӑм ҫӑм пиҫиххипе ҫыхса ҫӳренӗ. Ҫиелти тумӗ сӑхман е сӑхман, атӑ-пушмак — атӑ е ҫӑпата пулнӑ.

undefined

Хӗрарӑм костюмӗ ҫурҫӗр тата кӑнтӑр облаҫӗсенче уйрӑм детальсемпе, отделка вырнаҫнипе уйрӑлса тӑрать. Тӗп уйрӑмлӑхӗ — сарафан ҫурҫӗр костюмӗ, кӑнтӑр енче — понёвсем. Хӗрарӑмсен халӑх костюмӗн тӗп элеменчӗсем кӗпе, саппун, сарафан е понёва, нагрудник, шушпан.

Хӗллехи тумтир шутне ҫаксем кӗреҫҫӗ: кӗрӗк, сӑхман, ҫӗлӗк, ҫӑматӑ, алсиш тата ытти те. Тумтире уяври (ҫав шутра, эрешлӗ туй) тата кулленхи ӗҫ тумне уйӑрса илеҫҫӗ. Тумтирӗн хӑш-пӗр тӗсӗсене вӗсемпе компактлӑ пурӑнакан халӑхсенчен вырӑссем кивҫен илнӗ.

Кил-ҫурчӗ

Вырӑссен авалхи йӑлана кӗнӗ кил-ҫурчӗ икӗ тӑрӑллӑ пӗрене пӳрт шутланнӑ (см. Вырӑс йывӑҫ зодчестви). Ҫурт-йӗре кӗмелли алӑк крыльца пек капӑрланса тӑрать. Чӳречесем час-часах чӳрече хупписемпе хупланаҫҫӗ. Ҫимеллисем нӳхрепре упраннӑ. Шалти пӳлӗмсем ҫенӗкпе светлицӑна пайланаҫҫӗ. Ҫурт-йӗр ӑшӗнчи пысӑк вырӑн вырӑссен кӑмака, кутник сакки, вылять. Стенасем ҫинче саксем, арчасем лараҫҫӗ. Ҫемье пухмалли центр сӗтел пулнӑ, вӑл сӗтел ҫиттипе витӗннӗ. Уйрӑммӑн хӗрлӗ кӗтес — турӑшсемлӗ вырӑн — йӗркеленнӗ. Вырӑс кил-ҫурчӗн уйрӑлми атрибучӗ пурӑна киле сӑмавар пулса тӑнӑ.

Апат-ҫимӗҫ

Бородино ҫӑкӑрӗ
Осётртан пӗҫернӗ пулӑ шӳрпи
Бефстроганов ҫӗрулми нимӗрӗпе тата тӑварланӑ хӑярпа
Тула пӗремӗкӗ

Вырӑс кухнипе пӑтӑ, купӑста, купӑста, пельмень, икерчӗ, кукӑль, квас, окрошка, ыраш ҫӑкӑрӗ, борщ, драника тата ытти йышши апат-ҫимӗҫсем йӑлана кӗнӗ. Ытти ҫӗршывсенчи кухньӑсем пекех, вырӑс кухни те хӑйӗн историйӗ тӑршшӗпе кӳршӗллӗ халӑхсен тӗрлӗ кулинари йӑли-йӗркине нумай ӑша хывнӑ[125]. Вырӑс кухнине йӗркелесси ҫине Православи чиркӗвӗн уставӗн требованийӗсем пысӑк витӗм кӳнӗ, мӗншӗн тесен ҫулталӑкри кунсен ытларах пайӗ нумай кунлӑ тата пӗр кунлӑ постсене тивет, ун чухне ӳсен-тӑран енчен кӑна апат тутанма ирӗк параҫҫӗ (выльӑхран тухнӑ пӗтӗм апата вара — ҫиме чараҫҫӗ). Пӗр ҫимӗҫе ыттисенчен уйӑрни менюна кӑштах ансатлатни патне илсе ҫитернӗ, анчах та каярахпа вырӑс кухнин визит карточки пулса тӑнӑ чылай оригиналлӑ апат-ҫимӗҫ тунин сӑлтавӗ те пулнӑ. Раҫҫей тулашӗнчи вырӑс кулинари йӑлипе кӑсӑкланасси XIX ӗмӗрте пуҫланса кайнӑ[126].

Вырӑссем тӗнче ӑслӑлӑхӗнче

Наука обществӑлла институт пулнӑ май Раҫҫейре I Петӗр патша ҫумӗнче пуҫланса кайнӑ. 1725 ҫулта, ҫӗршыва модернизацилеме пӗтӗмӗшле курс шайӗнче, Петербургри Наукӑсен Академине туса хунӑ. Вырӑс ӑсчахӗсем те пулнӑ, сӑмахран, А. К. Нартов (тӗнчере пӗрремӗш токарь-винтокасав станокне механизациленӗ суппортпа тата ылмаштарнӑ шӑллӑ кустӑрмасен пуххипе) тата И. И. Ползунов (Раҫҫейре пӗрремӗш пӑс машинине тата тӗнчере пӗрремӗш икӗ цилиндр пӑс двигательне тӑвакан).

Вырӑс тата тӗнче ӑслӑлӑхӗн аталанӑвне М. В. Ломоносов пысӑк тӳпе хывнӑ, вӑл чаплӑ ӑсчах-универсал, ҫав тапхӑрта пулнӑ пӗлӳ отраслӗсенче пуринче те тенӗ пекех пысӑк кӑтартусем тунӑ: химирен, минералогирен тата картографирен пуҫласа стилистика, риторикӑпа грамматика таранах. Ломоносов упраса хӑварас саккунсен идейине мала хунӑ шухӑшлавҫӑсенчен пӗри пулнӑ. 1748 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 5-мӗшӗнчи Леонард Эйлер патне янӑ ҫырура вӑл хӑйӗн «пӗтӗмӗшле ҫутҫанталӑк саккунӗсене» йӗркелет, ӑна энерги сыхланнин термодинамикӑлла саккунӗн пахалӑхлӑ формулировки пек пӑхма пулать. 1755 ҫулта Ломоносов пуҫарнипе Мускав университетне никӗсленӗ.

XIX ӗмӗрте вырӑс ӑслӑхӗ тӗнче шайне тухнӑ. Тӗслӗхрен, тӑван ҫӗршывӑн электротехникине никӗслекенӗ, физик В. В. Петров вольтлӑ электричество пӗкки пулӑмне уҫнӑ. Сасӑпа хӑй ҫинчен вырӑс математика шкулӗ пӗлтерчӗ. Математикӑлла анализ, пулаяслӑхсен теорийӗ, пиҫӗлӗх теорийӗ тата классикӑлла механика енӗпе пысӑк ӗҫсем М. В. Остроградский пурнӑҫланӑ. 1829 ҫулта Хусанти университет ректорӗ Н. И. Лобачевский «О начлах геометриииии» ятлӑ наука журналӗнче пичетленӗ. Ҫак ӗҫе пичетлесе кӑларасси тӗнчери математика историйӗнчи чи пӗлтерӗшлӗ пулӑмсенчен пӗри пулса тӑнине малашлӑх кӑтартса пачӗ. Евклидла мар геометри (Лобачевский геометрийӗ) тӑрӑх пӗрремӗш пысӑк калӑплӑ публикаци пулнӑ май, ҫак статья геометрипе унӑн приложенийӗсене аталантарас ӗҫре ҫӗнӗ эра уҫнӑ.

ХХ вӗҫӗнче — XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Раҫҫейре промышленноҫпа строительствӑна тӑвӑллӑн аталантарасси ҫутҫанталӑк тата инженери ӑслӑлӑхӗсен енӗпе ҫӗкленнӗ. Д. И. Менделеев 1869 ҫулта ҫутҫанталӑкӑн никӗсле саккунӗсенчен пӗрне — хими элеменчӗсен периодикӑллӑ саккунне — уҫнӑ. Вӑлах хальхи метрологие, виҫмелли наукӑна никӗслекенсенчен пӗри пулса тӑнӑ. Тӗнче пӗлтерӗшӗ П. П. Аносов, П. М. Обухов тата ыттисен металлурги сферинче тӗпчевсемпе ӑслайсем пулнӑ. Нефть тата строительство отраслӗсенче В. Г. Шухов хатӗрӗсем палӑрмаллах пулнӑ. Тӗнчере пӗрремӗш гиперболоидлӑ конструкцисем туса, Шухов ҫаврӑнӑҫуллӑ гиперболоидсен формине архитектурӑна кӗртнӗ. Ҫавӑн пекех вӑл, Сергей Гавриловпа пӗрле, нефте пысӑк температурӑллӑ майпа туса илмелли меслет те туса кӑларнӑ. Крекинг текен ҫак меслет нефтьрен бензин тухассине самай ӳстерет. Паянхи кун пӗтӗм тӗнчери нефть тирпейлекен промышленность ҫак технологипе базӑланать.

Физик-экспериментатор П. Н. Лебедев чи малтан миллиметрлӑ электромагнит хумӗсене (1895) илсе тӗпченӗ, ҫутӑ пусӑмне хытӑ ӗскерсем (1899) тата газсем (1907) ҫине уҫса тӗпченӗ, ҫутӑн шутлӑ электромагнит теорине ҫирӗплетнӗ. Физик-теоретик тата философ Н. А. Умов 1874 ҫулта, тӗппипех формулӑччен 31 ҫул маларах Альберт Эйнштейн ӑслӑха пӗрремӗш ӑстрӑм ҫакӑн пек никӗслӗ ӑнлавсене кӗртнӗ, «энерги юхӑмӗн ҫул-йӗрӗ» тата «энерги хӑвӑртлӑхӗ» пек.

Электротехника енӗпе В. В. Петров, Н. Г. Славянов, М. О. Доливо-Добровольский тата ыттисен ӗҫӗсем чылай пулнӑ. А. Н. Лодыгин чи малтан лампӑсенче вольфрам ҫипписемпе усӑ курма, пиҫӗхтермелли ҫиппине спираль формипе пӗтӗрме сӗнчӗ.

Н. Д. Пильчиков 1898 ҫулта радиоуправленире пӗрремӗш ыйтакан пулса тӑнӑ. А. Г. Столетов тимӗре (1872) кукӑр магнитланине илнӗ, фотоэффектӑн пӗрремӗш саккунне уҫнӑ, газ разрядне, критика тӑрӑмне тата ытти пулӑмсене тӗпченӗ.

Эпохальный вклад в фундамент самолётостроения внёс Н. Е. Жуковский, русский механик, создатель аэродинамики как науки. Сасӑран ҫӳлти граждан авиацийӗн ашшӗ тивӗҫлипе Раҫҫейри тата совет авиаконструкторӗ А. Н. Туполев чаплӑ шутланать. Вӑл ертсе пынипе 100 ытла самолёт проектланӑ, вӗсенчен 70-шӗ сериллӗ тунӑ. Туполев самолёчӗсем ҫине 78 тӗнче рекорчӗ лартнӑ, 30 яхӑн чаплӑ вӗҫев пурнӑҫланӑ.

Ф. Ф. Беллинсгаузен тата М. П. Лазарев 1819—1821 ҫулсенчи пӗрремӗш вырӑс антарктика экспедицине тунӑ, улттӑмӗш материк — Антарктидӑна уҫнӑ. Ҫулҫӳревҫӗ тата альпинист П. А. Чихачёв тӗнчере чи малтан Андӑри Пичинча вулканӗ ҫине тата Пиреней пикӗ Ането аслӑ пӑнчӑ ҫине хӑпарнӑ. Мирового значения данные для науки добыли путешественники П. П. Семёнов-Тян-Шанский, Н. М. Пржевальский, П. К. Козлов, Б. А. Вилькицкий и другие.

1847 ҫулта Н. И. Пирогов пӗрремӗш тӗнче медицина практикинче наркозпа усӑ курнӑ, 1855 ҫулта вӑлах, Крым вӑрҫи вӑхӑтӗнче, вырӑс медицинин историнче пӗрремӗш хут гипс ҫыххипе усӑ курнӑ.

Н. С. Коротков хальхи савӑт-сапа хирургийӗнче пӗрремӗш ҫын пулнӑ. 1905 ҫулта артери пусӑмне виҫмелли сасӑ мелӗпе усӑ курма сӗннӗ, ӑна Коротков меслечӗ тенӗ, унпа пирӗн вӑхӑтра та усӑ кураҫҫӗ. 1904 ҫулта И. П. Павлов апат пӗҫерес физиологи енӗпе ӗҫленӗшӗн Нобель премине тивӗҫнӗ, 1908 ҫулта — И. И. Мечников — иммунитет механизмӗсене тӗпченӗшӗн. В. П. Демихов — ӑсчах-экспериментатор, тӗнче трансплантологине никӗслекенӗ.

Октябрь революцийӗ хыҫҫӑн чылай пултаруллӑ вырӑс ӑсчахӗсен АПШ-на эмиграцилеме тата карьерӑна малалла тӑсма тивнӗ.

И. И. Сикорский — вырӑс тата американ авиаконструкторӗ, тӗнчери пӗрремӗшсене тӑваканӗ: тӑваттӑ моторлӑ самолёта «Русский витязь" (1913), йывӑр тӑватӑ моторлӑ бомбардировщика» (1914), трансатлантика гидропланӗпе вертолёчӗ. К. Э. Циолковский — ученый, изобретатель, космический мыслитель и основоположник современной космонавтики, 1903 ҫулта космос вӗҫевӗн майӗсене теори тӗлӗшӗнчен тӗпченӗ. А. И. Шаргей 1916 ҫулта Уйӑх патне вӗҫмелли чи лайӑх траекторие шутласа кӑларнӑ. Унӑн шутлавӗсене NASA Уйӑх программинче «Аполлон» усӑ курнӑ тесе шутлаҫҫӗ. Г. А. Гамов хӑйӗн ӗҫӗсемпе квант механикипе, атом тата ядерлӑ физикӑпа, астрофизикӑпа, космологипе, биологипе паллӑ. Вӑл альфа-арканун пӗрремӗш шутлӑ теорин авторӗ, «хӗрӳ Ҫут Тӗнче» теорине никӗслекенсенчен пӗри тата ядерлӑ физикӑпа ҫӑлтӑрсен эволюци ыйтӑвӗсемпе усӑ курмалли пионерсенчен пӗри шутланать. Генетика кодӗн проблемине вӑл пӗрремӗш хут тӗплӗн йӗркеленӗ. В. К. Зворыкин — хальхи телекурава шухӑшласа кӑларакансенчен пӗри. А. М. Понятов — вырӑс электроинженерӗ, магнит сасӑ-тата видеоҫыру, телерадиовещани енӗпе чылай инноваци кӗртнӗ. Вӑл йӗркеленӗ «Ampexa» компание ертсе пынӑ чухне 1956 ҫулта тӗнчери пӗрремӗш коммерци видеомагнитофонне кӑларнӑ.

В. В. Докучаев — русский геолог и почвовед, основоположник национальной школы почвоведения и географии почв. Тӑпра ҫинчен хӑйне уйрӑм ҫутҫанталӑк ӗскерӗ тесе вӗрентӳ тунӑ, генезисӑн тата тӑпрасен географи вырнаҫӑвӗн тӗп саккунӗсене уҫса панӑ. Ӑна уҫиччен тӗнчере тӑпра ҫинчен калакан наука пулман. XX ӗмӗрти паллӑ ӑсчахпа философ В. И. Вернадский вӗрентӳҫӗ пулнӑ май ӑслӑлӑх шкулӗсен ретне йӗркелекенӗ пулса тӑнӑ. Сӑмахран, вӗсене биогеохими науки никӗсленӗ. Вернадский интересӗсем шутне геологи, тӑпра пӗлӗвӗ, кристаллографи, минералоги, геохими, радиогеологи, биологи, палеонтологи, биогеологи, биогеохими, метеоритика, философи тата истори кӗнӗ.

XX ӗмӗр варринче И. В. Курчатов ертсе пынипе совет атом промӑҫлӑхне туса хунӑ. Совет ядерлӑ хӗҫпӑшал хатӗрлеме пуҫланӑ.

1957 ҫулта С. П. Королёв ертсе пынипе ҫӗр таврашӗнчи орбитӑна Ҫӗрӗн пӗрремӗш искусствӑлла спутникне, 1961 ҫулта — Ю. А. Гагарин космонавтпа пӗрремӗш пилотлӑ космос карапне кӑларнӑ.

1950—1980-мӗш ҫулсем Раҫҫей математикин, уйрӑмах Мускаври математика шкулӗн, ылтӑн ӗмӗрӗ пулса тӑнӑ, вӑл ҫав ҫулсенче тӗнчере чи вӑйли шутланнӑ. Ҫак шкулӑн сӑнӗпе стильне пысӑк шайра XX ӗмӗрти чи пысӑк икӗ математика, А. Н. Колмогоров тата И. М. Гельфанд палӑртнӑ. Ҫак шкулӑн паллӑ пайташӗсен шутӗнче В. И. Арнольда, С. П. Новикова, Л. С. Понтрягина, С. Л. Соболева тата тӗнче класӗнчи ытти нумай ӑсчаха, теори математикине те, математика дисциплинисене те питӗ пысӑк тӳпе хывнӑскерсене — вӗҫев механикинчен пуҫласа математика математикине ҫити — калама пулать. гвистикӑсем. Мускаври математика шкулӗнчен тухнӑскер М. В. Келдыш та пулнӑ, вӑл прикладной математик тата инженер пулнӑ, каярахпа совет космос программине йӗркелекенсенчен тата идеологсенчен пӗри пулса тӑнӑ. 1975 ҫулта Л. В. Канторович, Петербургри математика шкулӗнчен тухнӑскер тата Ҫӗнӗ Йӗлмелӗнчи математика шкулне никӗслекенсенчен пӗри, Нобель парнин лауреачӗ пулса тӑнӑ.

Ҫав тапхӑртах раҫҫей (ун чухне совет) физикин чи пысӑк вӗҫевӗ пулса тӑнӑ.

Н. Н. Семёнов — совет физика-химикӗ, хими физикине никӗслекенсенчен пӗри. 1963 ҫулта А. Е. Шиловпа пӗрле энергетика процесӗсен рольне (энергие пысӑк энергетика продукчӗсенчен пуҫламӑш молекулӑсене парассипе) пысӑк температурӑсенче сӑнчӑрлӑ реакцисене аталантарас ӗҫре палӑртнӑ. Сӑнчӑрлӑ реакцисен теорине хатӗрленӗшӗн 1956 ҫулта Н. Н. Семёнов хими енӗпе Нобель парнине (Сирил Хиншелвудпа пӗрле) тивӗҫнӗ.

Мускаври П. Л. Капица тата Ленинградри А. Ф. Иоффе пуҫарнӑ титаника йӗркелӳ ӗҫӗ XX ӗмӗр варринелле экспериментлӑ физикӑн совет шкулӗ тӗнчере малти позицисене тухни патне илсе ҫитернӗ. И. Е. Тамму, И. М. Франку и П. А. Черенкова (1958), Н. Г. Басовӑпа А. М. Прохорова (1964; Ч. Х. Таунспа пӗрле), П. Л. Капице (1978) Нобель парнисене пани ҫакӑн траженийӗ пулса тӑнӑ. Нобель парни, 2000 ҫулта Ж. И. Алфёрова (Г. Крёмерпа тата Д. Килбипе пӗрле) Алфёров тата унӑн 1960—1980-мӗш ҫулсенче тунӑ шкул ӗҫне палӑртнӑ.

Теориллӗ физикӑн 1930-мӗш ҫулсенчех паллӑ пулнӑ, XX ӗмӗрӗн виҫҫӗмӗш чӗрӗкӗнче тӗнчипе паллӑ лидерсен шутӗнче пулнӑ совет шкулӗ чылай чухне хальхи физикӑн сӑнне палӑртнӑ. Чи паллӑ шкул Л. Д. Ландау (1962 ҫулта Нобель парнине тивӗҫнӗ) туяннӑ. Ҫак ӑслӑлӑх шкулӗн представителӗ А. А. Абрикосов тата унпа ҫывӑх В. Л. Гинзбург Нобель парнине (2003; Э. Легггггетпа пӗрле) ытларах 1950—1970-мӗш ҫулсенче пурнӑҫланӑ ӗҫсемшӗн тивӗҫнӗ. Ӑслӑлӑха Н. Н. Боголюбов, А. Д. Сахаров, Я. Б. Зельдович та пысӑк тӳпе хывнӑ. Сӑмахран, Зельдовичпа унӑн вӗренекенӗсем (Р. А. Сюняев, И. Д. Новиков тата ыттисем) «хӗрӳ Ҫут тӗнче» теорине тӑвас ӗҫе татӑклӑ тӳпе хывнӑ.

Ҫемье

Хальхи вырӑс ҫемйисем нумай ачаллӑ мар (42 % яхӑн ҫемьесенче — 2 ача, 35 % — 1 ача, 8 % — 3 ача, 5 % ҫемьере 4 ытла ача[127]). XX ӗмӗр варрине ҫитиччен ӗҫ-пуҫ урӑхла пулса пынӑ пулин те — ҫав вӑхӑтран пуҫласа вырӑс чӗлхинче тӑванлӑха пӗлтерекен терминсем юлнӑ: деверь, свояченица, шурин, кум, племянник тата ытти те. Хальхи вырӑс ҫемйисенче ашшӗ-амӑшӗсем хӑйсен ачисем валли мӑшӑр суйласа илме хутшӑнмаҫҫӗ, анчах та унччен ҫураҫас йӑла-йӗрке пулнӑ.

Тӗн

undefined

Христианлӑх Висантирен Руҫ ҫине тухӑҫ грек йӑлин формипе килнӗ (см. Православи тӗнне тытса пыни). Ҫав вӑхӑтрах чӗлхеллӗ волхвӑсем (жрецсем) XI ӗмӗртех паллӑ витӗм кӳнӗ. XIII ӗмӗрчен кнеҫсем икӗ ят илнӗ — ҫуралсан язычествӑлла тата тӗне кӗнӗ чухне христианла ят (Всеволод Большое Гнездо, тӗслӗхрен, Дмитрий ятпа ҫӳренӗ) илнӗ; анчах та ҫакна суя тӗнпе пурӑнакансен хуйхи-суйхипе ӑнлантарма кирлӗ мар («княжое», династикӑлла ячӗ суя тӗнпе тӗн статусӗнчен хӑвӑртрах патшалӑх тата клан пулнӑ).

Православи вырӑсӗсене пӗрлештерекен чи пысӑк тӗн организацийӗ — Вырӑс православи чиркӗвӗ, Раҫҫей тулашӗнче ун шутне кӗрекен епархисем, экзаменрхатсем тата хӑй тытӑмлӑ чиркӳсем (см. Вырӑс православи чиркӗвӗ чикӗ леш енче, Украина православи чиркӗвӗ тата ыттисем те). XVII ӗмӗрте вырӑссен чылай пайӗ Никон патриарх ирттерекен чиркӗвӗн реформисене пулӑшман, ҫакӑ вара Раскол сӑлтавӗ тата кивӗ йӑласем тухнин сӑлтавӗ пулса тӑнӑ. Ӗлӗкхи йӑлари хӑш-пӗр пӗрлӗхсем этнографи ушкӑнӗсем (кержаксем, кил-йыш тата ыттисем) те шутланаҫҫӗ.

Ахаль халӑх хушшинче христиан тӗнне тытса тӑракан христианлӑх культурин элеменчӗсем упранса юлнӑ, вӗсем христианлӑхпа пӗрлешсе «халӑх христианлӑхӗ» пек палӑрса тӑраҫҫӗ. Вӗсен хушшинче йӑла-йӗрке пек (Ҫӑварни уявӗсем, Иван Купала, пумилкке (Радоница, Ҫимӗк) тата ытти те.) , ҫаплах славян мифологийӗнчи чӗр чунсене ӗненни те (хӗрт-сурт, арҫури, русалка т. ыт. те) , юмӑҫ пӑхни, юмӑҫ пӑхни, паллӑсем тата ыт.

Хальхи вӑхӑтра христиансен тӗн ушкӑнӗсем — православирен (духоборсем, молокансем, хлыстсем) уйрӑлса тӑнӑ юхӑмсем — йышлӑ мар.

XIX ӗмӗртенпе вырӑс халӑхӗ хушшинче Европӑран килнӗ протестантизмӑн тӗрлӗ юхӑмӗсем сарӑлма тытӑнаҫҫӗ. Вӗсен хушшинче хальхи вӑхӑтра пӗлтерӗшлисем: баптистсем, ҫиччӗмӗш кун адвентисчӗсем, методистсем, лютерансем тата ытти те[128]. Вырӑссен пӗр пайӗ псехавхалантаракан тӗн организацийӗсен, Иеговӑн свидетелӗсем, мормонсемпе мунитсем, хыҫҫӑн пыракансем пулса тӑраҫҫӗ.

1980-мӗш ҫулсен вӗҫӗнчен пуҫласа хавхалануллӑ славян тӗнӗсемпе интересленни палӑрать, ҫавна пула ҫӗнӗ тӗн юхӑмӗ — тӑван тӗне ӗненни — ҫуралать[129]. Ҫавӑн пекех 1980-мӗш ҫулсенче Раҫҫее неоиндуизмпа буддизмӑн тӗрлӗ юхӑмӗсем (уйрӑмах, дзен) кӗреҫҫӗ.

1917 ҫулхи Октябрь революцийӗ хыҫҫӑн Вырӑс православи чиркӗвӗ тата кивӗ йӑласем пысӑк хӗсӗрлевсене тӳссе ирттернӗ, чылай храм, мӑнастирсемпе кӗлӗ ҫурчӗсене хупнӑ, арканнӑ е музейсем, складсем, мастерскойсем тата ытти те, ҫӳлти шайра атеизм идеологине ӗҫе кӗртнӗ. Ҫӗршыври политика лару-тӑрӑвӗ улшӑннине тата совесть ирӗклӗхне пӗлтернӗ май христиан чиркӗвӗсем (тата ытти тӗнсем) тӗн тата миссионер ӗҫне ирӗклӗн туса пыма май тупнӑ.

Право статусӗ

Раҫҫейре вырӑс халӑхӗн право статусне нормативпа право акчӗсемпе(выр.)чăв. ҫирӗплетнӗ:

  • «Раҫҫей Федерацийӗн пӗтӗм территорийӗнчи патшалӑх чӗлхи Раҫҫей Федерацийӗнчи пӗр тан праваллӑ халӑхсен нумай нациллӗ союзне кӗрекен патшалӑх йӗркелекен халӑх чӗлхи» (Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗн 68-мӗш статйин 1-мӗш пайӗ) [130];
  • «Раҫҫей патшалӑхӗ халӑхсен пӗрлӗхӗ пек йӗркеленнӗ, унӑн системӑллӑ сыпӑкӗ историлле вырӑс халӑх шутланнӑ» (Раҫҫей Президенчӗн 2012 ҫулхи раштавӑн 19-мӗшӗнчи 1666 №-лӗ «Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх наци политикин 2025 ҫулчченхи тапхӑрти стратегийӗ ҫинчен» калакан указӗ);
  • «Йышӑннӑ Стратеги Раҫҫей казачествине йӗркелес опыта шута илет, унӑн тӗшӗ вырӑс халӑхӗ, ҫавӑн пекех ҫак историлле йӗркеленнӗ пӗрлӗхӗн нумай нациллӗ тата нумай конфессиллӗ йышӗ, Вырӑс православи чиркӗвӗн унӑн культура уйрӑмлӑхӗсене йӗркелес ӗҫри пӗлтерӗшӗ» (Раҫҫей Президенчӗн 2020 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗнчи 505 №-лӗ «Раҫҫей Федерацийӗн касаклӑха 2021—2030 ҫулсенче аталантарас стратегине ҫирӗплетесси ҫинчен» хушӑвӗ;
  • «Хӑй тӗллӗн патшалӑхӑн пин ҫул ытла опычӗ, унчченхи саманан культура эткерӗ, йӑлана кӗнӗ Европа культурипе тата Евразин ытти культурипе историлле тарӑн ҫыхӑнусем, нумай ӗмӗр хушшинче пӗрле, пӗрлехи территорире тӗрлӗ халӑх килӗшӳллӗ пурӑннине, этнос, тӗн тата чӗлхе ушкӑнӗсем пӗр-пӗринпе килӗшӳллӗ пурӑннине тивӗҫтерни пӗтӗмӗшле Вырӑс тӗнчи пулса тӑрать» (Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн 2023 ҫулхи пуш уйӑхӗн 31-мӗшӗнчи 229-мӗш «Тулаш политика концепцийӗ ҫинчен» хушӑвӗ;
  • «Краснодар крайӗ Кубань касаклӑхне йӗркеленӗ историллӗ территори, чи йышлӑ пурӑнакан вырӑс халӑхӗн авалхи вырӑнӗ» (Краснодар крайӗн уставӗ);
  • «Владимир облаҫӗн Саккун кӑларакан пухӑвӗ вырӑс нацине йӗркелекен истори центрӗ шутланакан Владимир ҫӗрӗн истори, йӑла-йӗркесене тата уйрӑмлӑхӗсене упраса хӑварассишӗн хӑйӗн яваплӑхне туйса Владимир облаҫӗн Чӑн Уставне (Тӗп Саккун) йышӑнать» (Владимир облаҫӗн Уставӗ);
  • «Эпир, Карачай-Черкес Республикин Халӑх Пухӑвӗн (Парламент) депутачӗсем, нумай нациллӗ Карачай-Черкес Республикинчи халӑхсем умӗнче хамӑр яваплӑха ӑнланса, истори аталанӑвӗ пынӑ май абазинсен, карачайсен, нухайсен, вырӑссен, черкессен тата ытти наци гражданӗсен пӗрлӗхлӗ шӑпипе пӗрлештернӗ Карачай Республикин Конституцине йышӑнатпӑр» (Карачай-Черкес Республикин Конституцийӗ);
  • «Калмӑк Республики калмӑк, вырӑс тата республикӑри ытти халӑхсен хӑйнеевӗрлӗхне тата этника тӗлӗшӗнчен уйрӑмлӑхне, йӑли-йӗркине упраса хӑварма, уйрӑмах аслисене сума сума, хӗрарӑма хисеплеме, ачасене юратма тата тӑрӑшма тӗллев лартать» (Калмӑк Республикин Конституцийӗ);
  • «Саха Республики (Якути) Саха (Якути) Республикинчи тӗп халӑхсене, ҫавӑн пекех вырӑссене тата ытти халӑхсене сыхласа хӑварса ҫӗнӗрен чӗртсе тӑратма шантарать» (Саха (Якути) Республикин Конституцийӗ);
  • «Дагестан Республикин сахал йышлӑ халӑхӗсем — аварсем, агулсем, азербайджансем, даргинсем, кумыксем, лаксем, лезгинсем, татасем, табасарансем, нухайсем, рутулсем, вырӑссем, цахурсем, чечен-акинсем — тӗп халӑхсем тесе палӑртмалла» (Дагестан Республикин Патшалӑх Канашӗн 2000 ҫулхи юпан 18-мӗшӗнчи 191-мӗш «Дагестан Республикинчи сахал йышлӑ та тӗп халӑхсем ҫинчен» йышӑнӑвӗ).

Китайри вырӑссене влаҫсем официаллӑ йышӑннӑ 56 тӗп этнос ушкӑнӗсен переченьне кӗртнӗ[2][131][132]. Вӗсен компактлӑ пурӑну вырӑнӗсенчен пӗринче ҫӗршывӑн ҫурҫӗр енче Эньхэ-Вырӑс наци вулӑсӗ — КХР пӗртен-пӗр вырӑс наци вулӑсӗ — йӗркеленнӗ[131].

Ӑнлантарусем

Ӑнлантарса пани
  1. ^ При переписи 2021 года было рекордное число лиц, не указавших национальную принадлежность (почти 16,6 млн человек или 11,27 %, участвовавших в переписи), поэтому цифры могут не отражать реальную численность русского населения.
  2. ^ По данным Всеукраинской переписи населения 2001 года, проведённой до произошедшей в 2014 году утраты Украиной контроля над территориями Автономной Республики Крым и Севастополя с их фактическим присоединением к России. Численность русского населения в данных регионах по результатам переписи 2001 года составила соответственно 1 180 441 и 269 953 человек.
Ӑнлантарусем
  1. ^ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык. Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи ҫурлан 16-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2011 ҫулхи авӑнӑн 10-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 Русские — БРЭ, 2015, с. 59—60.
  3. ^ Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2023 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи акан 27-мӗшӗ.
  4. ^ Selected Social Characteristics in the United States: 2009. U.S. Census American Community Survey. Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2020 ҫулхи нарӑсӑн 11-мӗшӗ.
  5. ^ Migrationsbericht 2012 (нем.). BAMF - Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 9-мӗшӗ.
  6. ^ Опубликованы данные об этническом составе населения Узбекистана (выр.). Газета.uz (20 ҫурлан 2021). Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи пушӑн 7-мӗшӗ.
  7. ^ Итоги переписи населения Беларуси 2019 г.
  8. ^ Statistics Canada Government of Canada. Census Profile, 2016 Census. www12.statcan.gc.ca.
  9. ^ Ethnic composition of Latvia 2021
  10. ^ Национальный состав населения (оценка на начало года, человек)
  11. ^ RLV428: POPULATION BY ETHNIC NATIONALITY AND SEX (1959, 1970, 1979, 1989, 2000, 2011, 2021) (англ.). PxWeb. Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи пушӑн 7-мӗшӗ.
  12. ^ Dominika. Сколько русских в Израиле (выр.). goldpass.ru (28 ҫӗртмен 2022). Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи пушӑн 7-мӗшӗ.
  13. ^ Oops, Something is wrong (ивр.). www.cbs.gov.il. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи чӳкӗн 4-мӗшӗ.
  14. ^ Русские в Аргентине.
  15. ^ The results of census in Turkmenistan | Chronicles of Turkmenistan. web.archive.org (6 юпан 2016). Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 17-мӗшӗ.
  16. ^ La communauté russe en France est "éclectique" | Russie Information. www.russieinfo.com. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 9-мӗшӗ.
  17. ^ Contra país estagnado, comunidade russa foge e se estabelece no Brasil(паллӑ мар). R7.com (14 ҫӗртмен 2018). Пӑхнӑ кун: 2022 ҫулхи пушӑн 1-мӗшӗ.
  18. ^ 2021 m. gyventojų ir būstų surašymo pagrindiniai rezultatai (лит.). Oficialiosios statistikos portalas. Lietuvos statistikos departamentas. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи раштавӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2022 ҫулхи кӑрлачӑн 28-мӗшӗ.
  19. ^ 2006 census.
  20. ^ Статистический ежегодник 2017. — Министерство экономического развития Приднестровской Молдавской Республики. mer.gospmr.org. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  21. ^ Русское население в Азербайджане. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 17-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2013 ҫулхи утӑн 23-мӗшӗ.
  22. ^ Recensamântul Populației si al Locuințelor 2014. recensamant.statistica.md. Пӑхнӑ кун: 2018 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  23. ^ Väestö 31.12. muuttujina Alue, Taustamaa, Sukupuoli, Vuosi ja Tiedot. Tilastokeskuksen PX-Web tietokannat. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 9-мӗшӗ.( ӗҫлемен каҫӑ)
  24. ^ Русское население в Австралии.
  25. ^ Población extranjera por Nacionalidad, provincias, Sexo y Año. www.ine.es. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  26. ^ 문서뷰어. www.immigration.go.kr. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 9-мӗшӗ.
  27. ^ Русское население в ОАЭ.
  28. ^ Официальная статистика Кубы за 2002 г. Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи нарӑсӑн 3-мӗшӗ.
  29. ^ Nationality and country of birth by age, sex and qualifications Jan - Dec 2013 (Excel sheet 60Kb). www.ons.gov.uk. Office for National Statistics. Пӑхнӑ кун: 2014 ҫулхи ҫӗртмен 11-мӗшӗ.
  30. ^ Recensământul Populaţiei şi al Locuinţelor 2002: Populaţia după etnie(рум.)
  31. ^ Recensamant Romania 2002. Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи ҫурлан 29-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2007 ҫулхи ҫӑвӑн 13-мӗшӗ.
  32. ^ Data - počet cizinců|ČSÚ
  33. ^ Архивированная копия. Пӑхнӑ кун: 2015 ҫулхи чӳкӗн 11-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2013 ҫулхи юпан 14-мӗшӗ.
  34. ^ Venezuela | Joshua Project. joshuaproject.net. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  35. ^ Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland. www.statistik.at. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  36. ^ Нодар Зейналович Мосаки. Этническая картина Грузии по результатам переписи 2014 г., «Этнографическое обозрение» // Этнографическое обозрение. — 2018. — Вып. 1. — . — ISSN 0869-5415. — DOI:10.7868/s0869541518010086.
  37. ^ 2014 год - Национальный состав наличного населения по данным Переписи населения 2011 года. Управление государственной статистики Республики Абхазия. Пӑхнӑ кун: 2022 ҫулхи раштавӑн 30-мӗшӗ.
  38. ^ http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1#, Wayback Machine çинчи 2007 ҫулхи авӑнӑн 28-мӗшӗнчи копийӗ (2000, перепись)
  39. ^ 坦言集：俄羅斯在港 - 東方日報 (кит.), Orientaldaily (2016-02-28). Тӗрӗсленӗ: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  40. ^ Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси. Етнически малцинствени общности, Wayback Machine çинчи 2011 ҫулхи утӑн 6-мӗшӗнчи копийӗ(болг.)
  41. ^ Русское население в Норвегии.
  42. ^ Русское население в Польше.
  43. ^ Перепись населения Армении 2011 г. Этно-возрастной состав
  44. ^ New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu Taonga. 3. – Russians, Ukrainians and Baltic peoples – Te Ara Encyclopedia of New Zealand (англ.). teara.govt.nz. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  45. ^ Population of Qatar. web.archive.org (22 раштавӑн 2013). Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ.
  46. ^ Русское население в Сербии.
  47. ^ Любовь привела их из России в Эквадор. El Universo. Архивланӑ 2018 ҫулхи ҫӗртмен 21-мӗшӗ.
  48. ^ 1, 2 Russian people group in all countries | Joshua Project. joshuaproject.net. Пӑхнӑ кун: 2023 ҫулхи пушӑн 6-мӗшӗ.
  49. ^ Конституция Российской Федерации — Викитека / Статья 68 (выр.). ru.wikisource.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  50. ^ Александров, Власова, Полищук, 1997.
  51. ^ 1, 2 Варяги / Е. А. Мельникова // Большой Кавказ — Великий канал [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 621—622. — (Пысӑк Раҫҫӗй энциклопедийӗ : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
  52. ^ 1, 2 Семь ответов на варяжский вопрос. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  53. ^ Андрей Зализняк История русского языка (выр.). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  54. ^ Аникин А. Е. Русский этимологический словарь. 2007. Вып. 6 (вал I — вершок IV) / Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН, Институт филологии СО РАН. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2012. — С. 100—102.
  55. ^ 1, 2 Петрухин В. Я. Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Форум : Неолит, 2014.
  56. ^ Агеева Руфь Александровна » Страны И Народы. Происхождение Названий : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive(паллӑ мар). Internet Archive. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  57. ^ Факсимиле издания «Слова о полку Игореве» 1800 года. Москва, Сенатская типография (1800).
  58. ^ Анучин 1892, с. 828—843
  59. ^ Великороссы // Малый академический словарь. — М.: Институт русского языка Академии наук СССР. 1957—1984. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  60. ^ Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е. — СПб.: Норинт С. А. Кузнецов. 1998. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  61. ^ Виноваты бедность и неравенство: с 1990 года русских в мире стало меньше на 22 млн — Последние новости России и мира сегодня. — Новые Известия (выр.). newizv.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  62. ^ 1, 2 Александр Арефьев. Сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения — не на пользу русскому языку.. — Демоскоп Weekly, 14 - 31 октября 2013. — № 571—572.
  63. ^ Нас 150 миллионов(паллӑ мар). russkie.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  64. ^ Виноградов А. Г. Население стран мира с древнейших времён по настоящее время. Демография. Статистические таблицы. Часть 1. — 458 с. — С. 7
  65. ^ Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010. web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  66. ^ РГ + Россия 24: Росстат об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года - Российская газета (2011-12-22). Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  67. ^ Максаковский В. П. Географическая картина мира. Часть III. — Тема XII. Глобальные проблемы человечества. 2. Проблемы войны и мира: новые аспекты. — С. 18
  68. ^ Постоянная миграция между Россией и странами СНГ и Балтии. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  69. ^ Арефьев А. Л. Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве. Демоскоп Weekly. № 251—252 (20 ҫурлан 2006). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  70. ^ кандидат экономических наук Екатерина Щербакова. Почти во всех постсоветских странах выросла доля представителей титульной национальности. — Демоскоп Weekly, 20 февраля - 5 марта 2006. — № 235—236.
  71. ^ Александр Шустов — кандидат исторических наук, эксперт по странам Центральной Азии. Русский мир Средней Азии сжимается. Независимая газета (1 нарӑсӑн 2016).
  72. ^ Просмотр «Русское население ближнего зарубежья: геодемографическая динамика постсоветского периода»(паллӑ мар). demreview.hse.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  73. ^ Сергей Захаров, Сергей Сурков. Каким был уровень рождаемости русских в бывших республиках СССР? // Демоскоп Weekly : сайт. — № 399—400.
  74. ^ Рабинович, Маслова, 1964, с. 143—147.
  75. ^ Александров, Власова, Полищук, 1997, Этнографические группы русского народа, с. 107—123.
  76. ^ Рабинович, Маслова, 1964, с. 5—6.
  77. ^ Зеленин, 1991, Введение § 1—4.
  78. ^ Александров, Тишков, Шмелёва, 1999, с. 449.
  79. ^ Дерябин, 2002, с. 30—59.
  80. ^ 1, 2, 3 Бунак, 1965.
  81. ^ Чебоксаров Н. Н. Монголоидные элементы в населении Центральной Европы // Учёные записки МГУ. Антропология : научный журнал. — М.: Издательство МГУ, 1941. — Вып. 63. — .
  82. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Balanovsky et al., 2008, pp. 236—250.
  83. ^ 1, 2, 3 Балановский, 2012, с. 13.
  84. ^ 1, 2 Балановский, 2012, с. 24.
  85. ^ 1, 2 Malyarchuk et al., 2004, pp. 877—900.
  86. ^ Балановский, 2012, с. 23.
  87. ^ Verbenko et al., 2005, pp. 10—18.
  88. ^ Хромова, 2006.
  89. ^ 1, 2 Балановская и др., 2011, с. 27—58.
  90. ^ 1, 2, 3 Балановский, 2012, с. 26.
  91. ^ Гончарова Н. Н. Антропология словен новгородских и их генетические связи: Автореф. дисс. к.б.н. — М., 1995. — С. 4, 22. — 22 с.
  92. ^ Санкина, 2000, с. 98.
  93. ^ The World’s Most Widely Spoken Languages. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2011 ҫулхи авӑнӑн 27-мӗшӗ.
  94. ^ 1, 2 Ethnologue 14 report for language code:rus. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  95. ^ Inc., Gallup,. Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States (2008-08-01). Тӗрӗсленӗ: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  96. ^ Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк (выр.). АНН news (11 ҫурлан 2009). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2010 ҫулхи авӑнӑн 16-мӗшӗ.
  97. ^ Российское образование для иностранных граждан. web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  98. ^ Телеканал "Культура". web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  99. ^ Дурново Н. Н., Соколов Н. Н., Ушаков Д. Н. Опыт диалектологической карты русского языка в Европе с приложением очерка русской диалектологии. — М., 1915.
  100. ^ Захарова К. Ф., Орлова В. Т. Диалектное членение русского языка. — М., 1970.
  101. ^ Валентин Седов. Происхождение и ранняя история славян
  102. ^ В. В. Седов. Древнерусская народность
  103. ^ Мельникова Е. А. Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: к истории названия «варяг» // Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — М.: Русский фонд содействия образованию и науке, 2011. — С. 153—171.
  104. ^ В. Н. Татищев, И. Н. Болтин
  105. ^ Летописания с XVI века, начиная со «Сказание о князьях Владимирских»
  106. ^ А. Г. Кузьмин, В. В. Фомин
  107. ^ Была ли Древняя Русь частью Великой Швеции? Вероника Мурашова, кандидат исторических наук. flatik.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  108. ^ 1, 2 Мельникова Е. А. Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — М.: Русский фонд содействия образованию и науке, 2011.
  109. ^ Пашуто В. Т. Летописная традиция о «племенных княжениях» и варяжский вопрос // Летописи и хроники. 1973 г. — М., 1974. — С. 103—114.
  110. ^ Мельникова Е. А. К типологии предгосударственных и раннегосударственных образований в Северной и Северо-Восточной Европе (Постановка проблемы) // Мельникова Е. А. Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — М.: Русский фонд содействия образованию и науке, 2011. — С. 15—18.
  111. ^ Седов В. В. Избранные труды : Славяне. Древнерусская народность. — М.: Знак, 2005. — С. 218.
  112. ^ Толочко П. П. Древнерусская народность : воображаемая или реальная. — СПб.: Алетейя, 2005.
  113. ^ Горский А. А. История России с древнейших времен до 1914 года. — М.: АСТ — Астрель, 2008. — С. 50.
  114. ^ Валентин Седов. Древнерусская народность. Историко-археологическое исследование (выр.). web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  115. ^ Борис Флоря... Россия-Украина: история взаимоотношений. web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  116. ^ Давньоруської народностi концепцiя. web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  117. ^ Lantsov Oleg. И.Н. Данилевский. Древняя Русь глазами современников и потомков (IX-XII вв.). web.archive.org. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  118. ^ А. И. Миллер. «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX в.)" — СПб.: Алетейя, 2000. — 260 с. — С. 31—41. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2015 ҫулхи ҫӑвӑн 15-мӗшӗ.
  119. ^ А. И. Миллер. «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX в.)" — СПб.: Алетейя, 2000. — 260 с. — С. 233—237. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2011 ҫулхи ҫурлан 10-мӗшӗ.
  120. ^ Русские в Российской Федерации. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  121. ^ Национальное государство или демократическое общество? Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  122. ^ Очаги межэтнической напряжённости: реальность и прогноз. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  123. ^ Вымирание русских: историко-демографический кризис или катастрофа? www.ras.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  124. ^ Ксенофобия, национализм, расизм в реальном и виртуальном пространствах. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  125. ^ Похлёбкин В. В. Национальные кухни наших народов. — Лёгкая и пищевая промышленность, 1983. — С. 6—59.
  126. ^ Ковалёв В. М., Могильный Н. П. Русская кухня: традиции и обычаи. — Советская Россия, 1990. — 256 с.
  127. ^ Количество детей в семье: установки и репродуктивное поведение. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  128. ^ ПРОТЕСТАНТИЗМ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  129. ^ Шнирельман, 2012.
  130. ^ Заключение Конституционного Суда Российской Федерации о соответствии положениям глав 1, 2 и 9 Конституции Российской Федерации не вступивших в силу положений Закона Российской Федерации о поправке к Конституции Российской Федерации "О совершенствовании регулирования отдельных вопросов организации и функционирования публичной власти", а также о соответствии Конституции Российской Федерации порядка вступления в силу статьи 1 данного Закона в связи с запросом Президента Российской Федерации от 16 марта 2020 г. N 1-З город Санкт-Петербург - Российская газета (выр.). Российская газета. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ.
  131. ^ 1, 2 Рябова, 2016, с. 136—140.
  132. ^ 俄罗斯族简史 [Краткая история русских в Китае], 2008.

Вуламалли

Пӗтӗмӗшле ӗҫсем

  • Александров В. А., Тишков В. А., Шмелёва М. Н. Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — Большая российская энциклопедия (издательство), 1999. — С. 438—461. — 928 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-155-6.
  • Анучин Д. Н. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — 1890—1907.
  • Зеленин Д. К. Восточнославянская этнография = Zelenin D. K. Russische (Ostslawische) Volkskunde (Berlin; Leipzig, 1927) / пер. с нем. К. Д. Цивиной. — Наука (издательство)(Главная редакция восточной литературы), 1991. — 511 с. — (Этнографическая библиотека). — ISBN 5-02-016500-0.
  • Рабинович М. Г., Маслова Г. С. и др. Народы Европейской части СССР. Этнографические очерки: в 2 т. / Под ред. В. А. Александрова и др.; [Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Наука (издательство), 1964. — Т. І. — С. 119—571. — 984 с. — (Народы мира).
  • Русские / Отв. ред. В. А. Александров, И. В. Власова, Н. С. Полищук; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Наука (издательство), 1997. — 828 с. — (Народы и культуры, 1). — ISBN 5-02-010320-9. pdf
  • Русские // Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 59—60. — (Пысӑк Раҫҫӗй энциклопедийӗ : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.
  • Русские: Ист.-этногр. атлас: Земледелие. Крестьянское жилище. Крестьянская одежда (середина XIX — начало XX века). — М.: Наука, 1967. — 360 с.: ил.
  • Народы России: Атлас культур и религий / М-во регионал. развития РФ, РАН; отв. ред.: А. В. Журавский, О. Е. Казьмина, В. А. Тишков. — 3-е изд., испр. и доп. — Феория, 2011. — 319 с. — ISBN 978-5-91796-028-9.
  • Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Платина, 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3., Wayback Machine çинчи 2014 ҫулхи чӳкӗн 29-мӗшӗнчи копийӗ
  • Шмелёва М. Н. Народы России: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — Большая российская энциклопедия (издательство), 1994. — С. 270—307. — 479 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-082-7.

Генетика тӗпчевӗсем

Этногенез тӗпчевӗсем

  • Азбелев С. Н. Что угрожало русскому народу в 1380 г. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2018. — № 1(71). — .
  • Брайчевский М. Происхождение Руси. — К., 1968.
  • Бунак В. В. Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным. — Наука (издательство), 1965. — (АН СССР. Труды института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая, т. 88 (новая серия)).
  • Вопросы формирования русской народности и нации. — М.—Л., 1958.
  • Гройс Б. Поиск русской национальной идентичности // Вопросы философии. — 1992. — № 9. — С. 52-60.
  • Грушевский М. С. История Украины-Руси. — Т. 1. — 2-е изд. — Киев, 1913 (Нью-Йорк, 1954).
  • Державин Н. Происхождение русского народа. — М., 1944.
  • Дерябин В. Е. Восточные славяне. Антропология и этническая история / под ред. Т. И. Алексеевой. — 2-е изд., доп. — Научный мир, 2002. — С. 30—59. — 342 с. — 1000 экз. — ISBN 5-89176-164-5.
  • Костомаров Н. И. Две русские народности // Основа. — СПб., 1861. — Март.
  • Куренной П. Советские концепции происхождения великорусской народности и «русской» нации // Научные Записки УВУ. — Ч. 7. — Мюнхен, 1963.
  • Ляпунов Б. Древнейшие взаимные связи языков русского и украинского и некоторые выводы о времени их возникновения как отдельных лингвистических групп. В сб. Русская историческая лексикология. — М., 1968.
  • Мавродин В. Образование единого русского государства. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1951.
  • Рыбаков Б. А. Первые века русской истории. — М., 1964.
  • Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным / Под ред. В. Бунака. — М., 1965.
  • Погосян Е. Русь и Россия в исторических сочинениях 1730—1780-х годов // Россия / Russia. Вып. 3 (11): Культурные практики в идеологической перспективе. — М.: ОГИ, 1999. — С. 7—19
  • Рыбаковский Л. Л. Русские: этническая гомогенность? — Институт социально-политических исследований РАН, 1998.
  • Санкина С. Л. Этническая история средневекового населения Новгородской земли. — 2000. — 110 с. — ISBN 5-86007-210-4.
  • Филин Ф. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. — Л.: Наука, 1972.
  • Чистов К. В.. Русские // Народы мира: Историко-этнографическая справка — М., 1988. — С. 381—389: ил. — Библиография: с. 389 (26 назв.).
  • Шахматов А. А. К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1899. — Апрель.

Тӗрлӗрен

Ытти чӗлхесемпе

  • Чубатий М. Княжа Русь-Україна та виникнення трьох східньо-слов’янських націй. Записки наукового товариства ім. Т. Шевченка.(укр.) — Т. 178. — Нью-Йорк—Париж, 1964.
  • Balanovsky O., Rootsi S., Pshenichnov A., Kivisild T., Churnosov M., Evseeva I., Pocheshkhova E., Boldyreva M., Yankovsky N., Balanovska E., Villems R. Two Sources of the Russian Patrilineal Heritage in Their Eurasian Context(акăлч.) // American Journal of Human Genetics. — 2008. — Vol. 82, no. 1. — P. 236—250.
  • Malyarchuk B., Derenko M., Grzybovsky T., Lunkina A., Charny J., Rychkov S., Morozova I., Denisova G., Miscicka-Sliwka D. Differentiation of Mitochondrial DNA and Y Chromosomes in Russian Populations(акăлч.) // Human Biology. — Detroit: Wayne State University Press, 2004. — December (vol. 76, no. 6). — ISSN 1534-6617. — DOI:10.1353/hub.2005.0021.
  • Verbenko D. A., Knjazev A. N., Mikulich A. I., Khusnutdinova E. K., Bebyakova N. A., Limborska S. A. Variability of the 3’ApoB Minisatellite Locus in Eastern Slavonic Populations(акăлч.) // Human Heredity. — 2005. — Vol. 60, no. 1. — P. 10—18. — DOI:10.1159/000087338. 2012 ҫулхи кӑрлачӑн 20-мӗшӗнче архивланӑ.
  • 俄罗斯族简史 [Краткая история русских в Китае](кит.). — Publishing House of Minority Nationalities, 2008. — ISBN 978-7-105-08688-7.

Каҫӑсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем