Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Мулкач

Мулкачсем (лат. Lepus; выр. Зайцы) — мулкач йышшисен ҫемйине кӗрекен йӑх. Вӗсем Австралипе Антарктидасӑр пуҫне пур ҫӗрте те сарӑлнӑ, пурӗ 30 тӗс патнелле пур. Мулкачсен хӑлхисем вӑрӑм, хӳри кӗске, ҫӳлелле ҫӗкленнӗ. Умӗнчи шӑммисем начар аталаннӑ, кайри урисем вӑрӑм. Ҫавӑнпа вӗсем сиксе ҫӳреҫҫӗ. Хир мулкачӗ сехетре 70 ҫухрӑм таран хӑвӑртлӑхпа чупма пултарать.

Этимологийӗ

Ку сӑмах ытти тӗрӗк чӗлхисенче тӗл пулмасть. Ҫавна пула ҫак ята хӑшӗ-пӗри Кавказ тӑрӑхӗнчен килнӗ тесе палӑртаҫҫӗ. Б. Мункачи, тӗслӗхрен, ӑна кабарда чӗлхинчи «мел», грузин чӗлхинчи «мела», сван чӗлхинче «мал» сӑмахсемпе ҫыхӑнтарать, вӗсем пурте тилле пӗлтереҫҫӗ. -кач вара турккӑ чӗлхинче «тилӗ, сурӑх евӗрлӗ чӗрчун» тенине пӗлтерет. В. Г. Егоров вара сӑмах удмурт чӗлхинчен лекнӗ тесе шутлать. Вӑл виҫӗ сӑмах пӗрлешнипе йӗркеленнӗ тесе палӑртать: «му» (ҫӗр) + «луд» (хир) + «кеч» (качака). Ҫапла май вара майӗпен вӑл «мулкач» пулса тӑнӑ[1].

Сӑнласа пани

Мулкачсем пӗчченшерӗн е мӑшӑрӑн пурӑнаҫҫӗ. Кроликсемпе танлаштарсан, мулкачсем йӑва чавмаҫҫӗ. Вӗсем пӗчӗк шӑтӑксенче выртаҫҫӗ. Мулкач ҫурисем уҫӑ куҫлӑ, ҫӑмлӑ ҫуралаҫҫӗ. Амӑшӗ вӗсемпе 5—6 кун кӑна пулать. Кайран вӑл вӗсем патне сайра хутра ҫеҫ килсе каять. Ҫавӑнпа нумай мулкач ҫури пӗчӗклех вилет. Мулкачсем япӑх кураҫҫӗ, шӑршӑна лайӑх туяҫҫӗ, питӗ лайӑх илтеҫҫӗ. Вӗсен тӑшманӗсем (ҫын, тискер сӗтпе ӳстерекенсем тата ҫӑткӑн вӗҫен кайӑксем) нумай пулнипе мулкачсем питӗ асӑрхануллӑ тата пытанса пурӑнаҫҫӗ.

Вӗсем тӗрлӗ ӳсентӑрансемпе тӑранса пурӑнаҫҫӗ: курӑк ҫиеҫҫӗ, тыр-пул, пахча ҫимӗҫ, йывӑҫ хуппине кӑшлаҫҫӗ. Ҫавӑнпа вӗсем пысӑк сиен кӳме пултараҫҫӗ. Уйрӑмах петрушка, ҫарӑк тата ытти ҫавнашкал апата юратаҫҫӗ.

Ҫуркунне, ӗрчев вӑхӑчӗ ҫитсен, аҫисем амисемшӗн вӑйлӑ кӗрешеҫҫӗ. Вӗсем кайри урисем ҫине тӑраҫҫӗ те пӗр-пӗрне малти урисемпе ҫапаҫҫӗ. Ку вӑхӑтра вӗсем хӑйсене асӑрханусӑр тытма тытӑнаҫҫӗ, ҫавӑнпа вӗсене час-часах курма пулать.

Раҫҫейре хир мулкачӗ тата шур мулкач, Маньчжури мулкачӗ, Толай мулкачӗ пур.

Тӗсӗсем

Ку йӑха ҫак тӗссем кӗреҫҫӗ:

  • Macrotolagus аялти йӑхӗ
    • Антилопа мулкачӗ (Lepus alleni)[2]
  • Poecilolagus аялти йӑхӗ
    • Америка шур мулкачӗ (Lepus americanus)[2]
  • Lepus аялти йӑхӗ
    • Арктика шур мулкачӗ (Lepus arcticus)[3]
    • Аляска мулкачӗ (Lepus othus)[3]
    • Шур мулкач (Lepus timidus)[2]
    • †Дон мулкачӗ (Lepus tanaiticus Gureev, 1964)[4]
  • Proeulagus аялти йӑхӗ
    • Хура хӳреллӗ мулкач (Lepus californicus)[2]
    • Шурӑ аяклӑ мулкач (Lepus callotis)[2]
    • Кап мулкачӗ (Lepus capensis)[2]
    • Сарӑрах мулкач (Lepus flavigularis)[2]
    • Хура хӑмӑр мулкач (Lepus insularis)[2]
    • Тӗмӗ мулкачӗ (Lepus saxatilis)
    • Хӑйӑр мулкачӗ (Lepus tibetanus)
    • Толай мулкачӗ (Lepus tolai)[2]
  • Eulagos аялти йӑхӗ
    • Ракитник мулкачӗ (Lepus castroviejoi)[3]
    • Юньнань мулкачӗ (Lepus comus)[3]
    • Корей мулкачӗ (Lepus coreanus)[3]
    • Корсика мулкачӗ (Lepus corsicanus)[3]
    • Хир мулкачӗ (Lepus europaeus)[2]
    • Ибери мулкачӗ (Lepus granatensis)[3]
    • Маньчжури мулкачӗ (Lepus mandschuricus)[2]
    • Кӑтра мулкач (Lepus oiostolus)[2]
    • Lepus starcki
    • Шурӑ хӳреллӗ мулкач (Lepus townsendii)[5]
  • Sabanalagus аялти йӑхӗ
    • Эфиопи мулкачӗ (Lepus fagani)[3]
    • Lepus microtis
  • Indolagus аялти йӑхӗ
    • Хайнань мулкачӗ (Lepus hainanus)[3]
    • Тӗттӗм мӑйлӑ мулкач (Lepus nigricollis)[2]
    • Бирма мулкачӗ (Lepus peguensis)[2]
  • Sinolagus аялти йӑхӗ
    • Китай мулкачӗ (Lepus sinensis)[2]
  • Tarimolagus аялти йӑхӗ
    • Яркенд мулкачӗ (Lepus yarkandensis)[2]
  • Паллӑ мар аялти йӑх
    • Япони мулкачӗ (Lepus brachyurus)[2]
    • Абиссини мулкачӗ (Lepus habessinicus)[2]

Чӑваш Республикинче

Чӑваш Республикинче мулкачсен икӗ тӗсӗ пурӑнать: шур мулкач (Lepus timidus) тата хир мулкачӗ (Lepus europaeus)[6]. Шур мулкач вӑрманлӑ вырӑнсенче пурӑнать. Хир мулкачӗ пур ҫӗрте те тӗл пулать, анчах республикӑн кӑнтӑр енчи районӗсенче уйрӑмах нумай, вӑл уҫӑ вырӑнсене килӗштерет[7].

Мулкачсен йышӗ улшӑнса тӑрать. 2007 ҫулта республикӑра 3300 ытла шур мулкач тата 1300 яхӑн хир мулкачӗ шутласа кӑларнӑ[6]. Юлашки ҫулсенчи хӗллехи шутлавсем тӑрӑх, 1 тӑваткал ҫухрӑмра вун-вун мулкач пурӑнать тесе палӑртаҫҫӗ. Мулкачсен йышӗ тискер чӗрчунсенчен (тилӗ, йытӑсем) тата ҫанталӑкран килет[8].

Ку икӗ тӗсӗ те сунар чӗрчунӗсен шутне кӗреҫҫӗ[6]. Сунар ӗҫне регионри йӗркепе килӗшӳллӗн йӗркелеҫҫӗ. 2024 ҫултанпа пӗтӗм халӑх валли уҫӑ сунар ҫӗрӗсенче тытмалли йӗркесене ҫирӗплетнӗ. Пӗр сезон хушшинче 2 хир мулкачӗ тата 5 шур мулкач тытма юрать. Талӑк хушшинче вара, вӑл е ку тӗсе шута илмесӗр 1 мулкач кӑна тытма юрать[9]. Сунар вӑхӑчӗсем: сунар йыттисемпе — авӑнӑн 15-мӗшӗнчен пуҫласа, мӗнпур юрӑхлӑ меслетсемпе — чӳкӗн 1-мӗшӗнчен пуҫласа кӑрлачӑн 10-мӗшӗччен[10].

Сунар пӗлтерӗшӗ

Ӗлӗк-авалтанпах ҫынсем мулкач тытма ҫӳренӗ. Ҫапла май вӗсем мулкач ашне тупнӑ. Тирӗнчен йӳнӗ ҫӑм тумтир тата ҫӗлӗк ҫӗленӗ[11]. Вырӑс халӑх сӑмахлӑхӗнче «Мулкача ури тӑрантарать» текен ваттисен сӑмахӗ пур. Ку чӗрчун хӑвӑрт чупса хӑтӑлма пултарнине кӑтартать[12].

Тухӑҫри славянсен мулкач сунарӗпе ҫыхӑннӑ тӗрлӗ ӗненӳсемпе йӑла-йӗркесем пулнӑ. Ҫул урлӑ каҫакан мулкачпа тӗл пулни япӑх паллӑ шутланнӑ. Ку ҫул ҫинче е ӗҫре ӑнӑҫу пулмассине пӗлтернӗ[13]. Вырӑс ӗненӗвӗсем тӑрӑх, арҫури мулкачсене хӑваласа килме е хӑваласа ярма пултарнӑ. Вӑл вӗсене кӳршӗри арҫӳрие картла выляса яма та пултарнӑ[13]. Сунар асамӗсенче «хурт пек ӗрчекен мулкачсем» тени тӗл пулнӑ. Ку мулкачсем хӑвӑрт ӗрченине пӗлтернӗ[14].

Славян халаплӑхне тӗпчекен А. В. Гура(выр.)чăв. ҫакна палӑртнӑ: белоруссем туйра сикекен мулкача кӑтартнӑ. Украинсем вара шӑл хушшине улӑм тытса (мулкач мӑйӑхӗ пекех) «мулкач» ташши ташланӑ. Вырӑс уявӗсенче мулкач хӑйне качча каякан хӗр суйлакан каччӑ вырӑнӗнче пулнӑ. Белоруссемпе поляксем мулкач сӑнарӗпе юратупа туй юррисенче усӑ курнӑ[13].

Халӑх медицининче те мулкач пайӗсемпе усӑ курнӑ. Мулкач юнне ача ҫуратаймасӑр нушаланакансене сипленӗ. Йывӑр ҫуратнӑ чухне хӗрарӑмӑн кӗлеткине мулкач ҫӑвӗпе сӗрнӗ. Мулкач пӑхӗпе вара, лайӑхрах ҫӑмарта туччӑр тесе, чӑхсене тӑрантарнӑ[15].

Мулкач культурӑра

Мулкач сӑнарне тӗрлӗрен ӑнланаҫҫӗ. Пӗр енчен, вӑл вилӗмпе ҫыхӑннӑ: юмахсенче вӑл Кощейӗн вилӗмне сыхлать, ӑна курма юрамасть тесе ӗненеҫҫӗ (тӗслӗхрен, «Евгений Онегин» сӑвӑллӑ романа тата А. С. Пушкин мулкачпа тӗл пулни ҫинчен ҫӳрекен халапа илсе кӑтартма пулать). Тепӗр енчен, туй юррисенче мулкач нумай ача ҫуратмаллине тата мӑшӑрсен юратӑвне пӗлтерет. Хӑш-пӗр юмахсенче мулкач вӑйсӑрлӑхпа хӑравҫӑлӑх сӑнарӗ пулса тӑрать. Мулкача хирӗҫ тӑраканни — кашкӑр, сайрарах чухне тилӗ. Анчах та мулкач хӑйне хӳтӗлеймен чӗрчун мар. Хӑватлӑ кайри урисемпе тата вӑрӑм чӗрнесемпе вӑл тарӑн тата пысӑк сурансем хӑварма пултарать.

undefined

Халӑх сӑмахлӑхӗ

  • Мӑнкун мулкачӗ — Хӗвеланӑҫ Европӑри фольклор сӑнарӗ, унӑн тымарӗ Германире вырнаҫнӑ. Вӑл мӑнкун ҫӑмартисене валеҫет.

Литературӑра

  • «Самоотверженный заяц» — Михаил Салтыков-Щедринӑн(выр.)чăв. сатира юмахӗ.
  • Брайан Джейкс, «Рэдволл» юмахлӑ романсен ярӑмӗ — кунта мулкачсем пачах та хӑравҫӑ мар. Вӗсем паттӑрсем ҫеҫ мар, пӗр ятлӑ ту ҫинчи пурӑшсен тытӑмӗнчи Саламандастрон вӑрҫӑ гарнизонӗн тӗп пайне йӗркелеҫҫӗ.
  • Николай Некрасов, «Дедушка Мазай и зайцы» поэма — тӗп сӑнар, Мазай, пӗррехинче шыв илнӗ вӑхӑтра пӗчӗк утрав ҫинче юлнӑ мулкачсене хӑйӗн кимми ҫине илсе ҫӑлнине аса илет. Кайран вӑл тепӗр ушкӑн мулкача ҫӑлать, вӗсем ларнӑ пӗренене хӑйӗн кимми ҫумне ҫыхать.

Драматургире

  • «Зайка-зазнайка» — Сергей Михалков ҫырнӑ пьеса. 1976 ҫулта ӑна пукане мультфильмӗ евӗр ӳкернӗ.

Мультипликацире

Мулкач мультфильмсенче час-часах тӗл пулакан сӑнар шутланать.

  • «Ну, погоди!» мультсериал — тӗп сӑнарсенчен пӗри Мулкач пулать.

Скульптурӑра

Мулкача халалласа палӑксем лартнӑ: Михайловски ялӗнче, Раменски хулара тата Санкт-Петербург хулинче (Мулкач утравӗ).

Идиоматика

Ахаль калаҫура билетсӑр ҫӳрекенсене «мулкачсем» теҫҫӗ[16]. Ҫавӑн пекех, тӗрлӗ сӑмах ҫаврӑнӑшӗсенче мулкача хӑравҫӑлӑхпа ҫыхӑнтараҫҫӗ.

Ӑнлантарусем

  1. ^ мулкач - Этимологический словарь чувашского языка (1964) (выр.). Электронные словари. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 9-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. 5391 назв. Млекопитающие. — Русский язык, 1984. — С. 205. — 10 000 экз. — ISBN 5-200-00232-X.
  3. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие» Кн. 2 = The New Encyclopedia of Mammals / под ред. Д. Макдональда. — Омега, 2007. — С. 440. — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-01346-8.
  4. ^ Улитко А. И. Таксономическое разнообразие крупных млекопитающих позднего неоплейстоцена в бассейне реки Чусовая (Средний Урал) / Под ред. к.б.н. А. В. Димитриева, Е. А. Синичкина. Биодиверситиология: Современные проблемы изучения и сохранения биологического разнообразия: Сборник научных статей IV Международной научно-практической конференции. — типография «Новое время», 2012. Архивировано 20 юпан 2013 года.
  5. ^ Гуреев А. А. 1964 ҫул. Зайцеобразные (Lagomorpha) // Фауна СССР. Млекопитающие. Т. 3, Вып. 10. C. 190.
  6. ^ 1, 2, 3 З.Н. Плечова, П.П. Фокин. Мулкачсем. Электронлӑ Чӑваш энциклопедийӗ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.
  7. ^ Чӑваш Республикин чӗрчунсен тӗнчи. Чӑваш Республикин ҫутҫанталӑк ресурсӗсен тата экологи министерстви. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.
  8. ^ В Чувашии распространены 2 вида зайцев. ГТРК «Чувашия». Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.
  9. ^ Об утверждении норм допустимой добычи охотничьих ресурсов на территории общедоступных охотничьих угодий Чувашской Республики. Правӑлла информацин официаллӑ интернет-порталӗ (15 ҫурлан 2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.
  10. ^ Чӑваш Республикинче сунар тумалли йӗркесем. Чӑваш Енӗн Ҫутҫанталӑк министерстви. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.
  11. ^ Сабанеев Л.П. Охотничий календарь. — Терра, 1992. (Репринтное воспроизведение издания 1892 года)
  12. ^ Даль В.И. Пословицы русского народа. — Художественная литература, 1989.
  13. ^ 1, 2, 3 Гура А.В. Славянсен халӑх йӑлинчи чӗрчунсен символики. Индрик (1997). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.
  14. ^ Толстой Н.И. Славянсен этнолингвистики (2010). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.
  15. ^ Мулкач. «Славянсен аваллӑхӗ» этнолингвистика словарӗ. РАНӑн славяноведи институчӗ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи пушӑн 10-мӗшӗ.
  16. ^ заяц // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986—1987.

Категорисем