Раҫҫей Федерацийӗ

Раҫҫей территорийӗ, унӑн палӑртнӑ чиккисемпе виҫес пулсан, 17 233 900 км² лаптӑкпа танлашать (тӗнчери патшалӑхсен лаптӑкӗпе пӗрремӗш вырӑнта тӑрать) — ҫакӑ Кӑнтӑр Америка континенчӗн лаптӑкӗнчен кӑшт кӑна пӗчӗкрех. Йӑлт Ҫурҫӗр ҫурчӑмӑрта вырнаҫнӑ, Раҫҫей лаптӑкӗн ытларах пайӗ Тухӑҫри ҫурчӑмӑрта вырнаҫнӑ, Чукотка автономи округӗн тухӑҫ енчи пайӗ кӑна Анӑҫ ҫурчӑмӑрта вырнаҫать.

Ҫыранӗсем Лӑпкӑ тата Ҫурҫӗр Пӑрлӑ океансен хӗррине тухать; ҫавӑн пекех Атлантика океанӗн Балти, Хура, Азов тинӗсӗсем хӗрринче вырнаҫнӑ; ҫран хӗрри тӑршшӗ тӗнчере чи вӑрӑмми шутланать (37 653 км). Раҫҫей Еврази материкӗн ҫурҫӗр пайӗнче вырнаҫнӑ, вӑл Тухӑҫ Европӑн, Азин ҫурҫӗр пайӗн тата Арктикӑн чылай пайне йышӑнать, ҫурма эксклав шутланакан Калининград облаҫне хӑш-пӗр уйрӑмлӑхсемпе Тӗп Европа шутне кӗртме пулать. Уралпа Кавказ тӑвӗсем (е Кумо-Маныч айлӑмӗ) Раҫҫее Европӑпа (23 %) Ази (77 %) пайӗсем ҫине уйӑраҫҫӗ; ҫав вӑхӑтрах Европӑри тат Азири Раҫҫейӗн пайӗсене уйрӑмшарӑн илес пулсан Европӑпа Азире вӗсем лаптӑк тӗлӗшӗпе ытти патшалӑхӗсем хушшинче чи пысӑккисем шутланаҫҫӗ.

Архангельск облаҫӗ шутне кӗрекен Франц-Иосиф Ҫӗрӗ архипелагӗн Рудольф утравӗ ҫинчи Флигель сӑмсахӗ (81°51’ ҫ. ш.) чи ҫурҫӗрти вырӑн шутланать; материкӑн чи ҫурҫӗрте вырнаҫнӑ вырӑн — Красноярск крайӗ шутне кӗрекен Таймыр ҫурутравӗнчи Челюскин сӑмсахӗ (77°43’ с. ш.). Чи тухӑҫра вырнаҫнӑ вырӑн — Чукотка автономи округне кӗрекен Беринг проливӗнчи Ратманов утравӗ (169°0’ а. д.); материкӑн чи тухӑҫра вырнаҫнӑ вырӑн — Чукоткӑри Дежнёв сӑмсахӗ (169°39’ а. д.). Раҫҫейӗн чи кӑнтӑрти вырӑнӗ Дагестанпа Азербайджан чикӗленнӗ вырӑнта, Базардюзю тӑвӗнчен кӑнтӑр-анӑҫалла (41°11’ ҫ. ш.) вырнаҫнӑ. Чи анӑҫри вырӑн Калининград облаҫӗнче Балти тинӗсӗн Гдань кӳлмекӗн Балти ҫави ҫинче (19°38’ в. д.) вырнаҫнӑ. Раҫҫей лаптӑкӗ анӑҫран тухӑҫалла 10 пин ҫухрӑмалла тӑсӑлать, ҫурҫӗртен кӑнтӑралла — 4 пин ытла километра^[31].

Раҫҫей чикки иртекен патшалӑхсен списокӗ. Кӑштах кӑна йышӑннӑ патшалӑхсене тайлӑкпа уйӑрнӑ:

• Тип ҫӗрпе тата кӑшт тинӗс чикки пуррисем: Норвеги, Финлянди, Эстони, Литва, Польша, Украина, Грузи, Абхази, Азербайджан, Казахстан, КХДР.
• Чикӗ тип ҫӗрпе кӑна иртекенсем: Латви, Беларуҫ, Китай, Монголи, Кӑнтӑр Осети.
• Тинӗс чикки кӑна пуррисем: Япони, АПШ.

Раҫҫейӗн Европӑри пайӗ Тухӑҫ Европа платформи ҫинче вырнаҫнӑ. Унӑн никӗсӗнче докембрийӗн магмӑллӑ тата метаморфикӑллӑ породисем вырнаҫнӑ. Урал тӑвӗсемпе Енисей юханшывӗ хушшинчи лаптӑк Анӑҫ Ҫӗпӗр платформи ҫинче выртать. Енисейрен тухӑҫалла авалхи Ҫӗпӗр платформи вырнаҫнӑ, вӑл Лена юханшывӗ таран сарӑлса выртать, тӗпрен илсен унта Вӑтам Ҫӗпӗр тӳремсӑртлӑхӗ вырнаҫнӑ. Ку тӑрӑхри платформӑсен пайӗсенче нефть, ҫутҫанталӑк газӗ, ҫӗр кӑмрӑкӗ пур. Раҫҫейӗн хуҫланчӑк облаҫӗсем шутне Балти щичӗ, Урал, Алтай, Уралпа Монголин эпипалеоз хуҫланчӑк пиҫиххи, Лӑпкӑ океанти хуҫланчӑк пиҫиххин ҫурҫӗр-анӑҫ пайӗ тата Вӑтаҫӗр тинӗсӗн хуҫланчӑк пиҫиххин тулаш пайӗн пысӑках мар татӑкӗ кӗрет. Кавказри чи ҫӳллӗ тусене ҫамрӑк хуҫланчӑк облаҫсен йышне кӗртеҫҫӗ. Хуҫланчӑк облаҫсенче металл тӑпрасен тӗп саппасӗсем вырнаҫнӑ.

Ҫӗпӗр платформин эпиархей тапхӑрӗнче йӗркеленнӗ. Ҫӗпӗр платформин чехолӗнче Раҫҫейӗн чул кӑмрӑкӗн, чул тата кали тӑварӗсен, нефтьпе газӑн чи пысӑк вырӑнӗсем вырнӑҫнӑ, трапп интрузийӗсенче — Норильскӑн пӑхӑрпа никель кӑлармалли вырӑнсем, кимберлит трубкинче — алмазсем.

Авалхи 2 платформӑна уйӑракан Уралпа Монгол эпипалеоз хуҫланчӑк пиҫиххи тытӑмӗнче Рифей, Байкал, Салаир, Каледон(выр.)чăв. тата Герцин хуҫланчӑкӗсен облаҫӗсене палӑраҫҫӗ. Рифейпа Байкал хуҫланчӑкӑн Енисей-Саян-Байкал облаҫӗ Ҫӗпӗр платформине ҫавӑрса илет. Тухӑҫ Европа платформипе чикӗленнӗ вырӑнта Пермь тӑприллӗ Уралум прогибӗ вырнаҫнӑ, унӑн ҫурҫӗр пайӗнче чул кӑмрӑкӗ пур, вӑтам пайӗнче — кали тӑварӗсем.

Лӑпкӑ океан хуҫланчӑк пиҫиххинче Раҫҫейӗн ҫурҫӗр-анӑҫ енчи пайӗ вырнаҫнӑ, унта авалхи дорифей массивӗсем, мезозой тата кайнозой хуҫланчӑк облаҫӗсем тата хальхи вӑхӑтра тектоника тӗлӗшӗпе активлӑ вырӑнсем кӗреҫҫӗ. Верхоян Чукотка облаҫӗнче юра тата анат пура гранит интрузийӗсемпе ҫыхӑннӑ ылтӑн кӑлармалли вырӑнсем пур, ҫавӑн пекех кунта тӑхлан, вольфрам тата ртуть выртакан ҫӗрсем пур. Верхоянскум прогибӗпе Зырянск путӑкӗнчи молассенче чул кӑмрӑкӗ вырнаҫнӑ.

Анӑҫ Камчатка хуҫланчӑк системи ҫӳлти пурӑн терригенлӑ геосинклиналлӑ комплексӗ шутланать, вӑл гранитпа гнейс тата сланцпа базит никӗсӗ ҫинче вырнаҫнӑ, хуҫланчӑкланнӑ хыҫҫӑн ӑна палеоген-неоген тӑпррисем хупласа хунӑ. Тухӑҫ енчи лаптӑка хальхи вулканизм (28 ӗҫлекен вулкан) хупласа хунӑ.

Пысӑк тата Пӗчӗк ту ҫыххисенчен тӑракан Курил утравӗсен пӗккинче 39 ӗҫлекен вулкан пур, вӗсем пура, вулкан кӑларакан тата вулкан юшкӑнӗн чӗрӗклӗ тӑпрасенчен йӗркеленнӗ. Пӗкӗ урлӑ иртекен ҫамрӑк грабенсемпе татӑкланса пӗтнӗ, унӑн малти пайӗнче, Камчаткӑн хӗвелтухӑҫ пайӗ умӗнчи пекех, шыври тарӑн валак вырнаҫнӑ.

Сахалинти кайнозой хуҫланчӑк облаҫӗ Тухӑҫ тата Анӑҫ пайсем ҫине пайланать, вӗсене Вӑтаҫӗр Сахалин грабенӗ уйӑрать. Ҫурҫӗр Сахалин айлӑмӗнче нефтьпе газ упранать, утрав ҫинчи вӑтам мицен ту тӑприсенче — чул кӑмрӑкӗ.

Раҫҫейӗн 70 % ытла лаптӑкне тӳремлӗхсемпе айлӑмсем йышӑнаҫҫӗ. Ҫӗршывӑн хӗвеланӑҫ пайӗ айлӑмӗсемпе (Каспи тата ыт.) сӑртлӑхсем (Валдай, Вӑтам вырӑс тата ыт.) ылмашӑнса пынине палӑрса тӑракан анлӑ Тухӑҫ Европа тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Меридианла тӑсӑлакан Урал тӑвӗсем Тухӑҫ Европа тӳремлӗхӗпе Анӑҫ Ҫӗпӗр айлӑмне уйӑраҫҫӗ. Юлашкинчен тухӑҫалла Вӑтам Ҫӗпӗр тӳремсӑртлӑхӗ вырнаҫнӑ, вӑл майӗпен Вӑтаҫӗр Якут айлӑмне(выр.)чăв. куҫать.

Ҫӗршывӑн кӑнтӑр тата тухӑҫ пайӗсем ытларах енӗпе сӑртлӑ-туллӑ. Европа пайӗн чи кӑнтӑр енче Пысӑк Кавказӑн ҫурҫӗр енчи ту хырҫисем тӑсӑлаҫҫӗ: кунта Раҫҫейӗн чи ҫӳллӗ вырӑнӗ — Эльбрус (тинӗс шайӗнчен 5642 м) вырнаҫнӑ^[32]. Ҫӗпӗрӗн кӑнтӑр енче — Алтай, Анӑҫ тата Тухӑҫ Саянсем, Стан сӑртлӑхӗ тата ытти сӑрт-тусем. Ҫӗпӗрӗн ҫурҫӗр-тухӑҫӗ тата Инҫет Тухӑҫ — вӑтам ҫӳллӗш ту хырҫиллӗ регионсем, сӑмахран кунта Сихотэ-Алинь, Верхоян, Черский(выр.)чăв. т. ыт. те вырнаҫнӑ. Камчатка ҫурутравӗ [кунта Евразин чи ҫӳллӗ вулканӗ, Ключевский Сопка (тинӗс шайӗнчен 4688 м ҫӳллӗшӗнче) вырнаҫнӑ^[33]] тата Курил утравӗсен тухӑҫ енӗ — вулкансен территорийӗ. Вӗсем кунта 200 ытла шутланаҫҫӗ, вӗсенчен 50-шне яхӑн — халь ӗҫлекенсем.

Раҫҫей — шывпа ҫителӗкнӗ тивӗҫекен ҫӗршывсенчен пӗри. Ҫӗршывра вырнаҫнӑ тӑварсӑр шывӑн калӑпӑшӗ тӗнчере чи пӑсӑккисенчен пӗри. Ҫиелти шывсем Раҫҫейӗн 12,4 % лаптӑкне йышӑнаҫҫӗ, ҫав хушӑрах ҫиелти шывсен 84 % Уралтан тухӑҫалла вырнаҫнӑ. Шывпа ытларах енӗпе производство валли усӑ кураҫҫӗ.

Чи пысӑк тӑварсӑр кӳлӗ — Байкал (31 700 км² яхӑн) — ҫӗршывӑн тухӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ, вӑл планета ҫинчи чи тарӑн кӳлӗ шутланать (1642 м).

Раҫҫейри чи вӑрӑм юханшывсем (бассейн лаптӑкне кӑтартнӑ)^[34]:

Ҫӗршыв ҫӗр айӗнчи пурлӑхсемпе пуян. Нефть упранакан вырӑнсене ҫӗршывӑн чылай тӑрӑхӗсенче, сӑмахран, Тӗмен облаҫӗнче, Сахалинра, Пушкӑртстанра, ҫавӑн пекех шельфсенче, ҫутҫанталӑк газӗ упранакан вырӑнсене тӗпрен илсен, Ямалпа Ненец автономи округӗн лаптӑкӗнче тӗпчесе тупнӑ, калӑпӑшне палӑртнӑ.

Раҫҫей тӑприсем тӳремлӗхсенче тӑрӑхӑн-тӑрӑхӑн вырнаҫаҫҫӗ. Ҫурҫӗр Пӑрлӑ океанти утравӗсемпе Таймыр ҫыранӗнче сахал хӑватлӑ тата примитивлӑ арктика тӑприсем йӗркеленеҫҫӗ. Кӑнтӑрарах тундра тӑрӑхӗ вырнаҫнӑ, унта ытларах йӳҫек тундра, ытларах чухне — вӑйлӑ вут хыпнӑ тӑпрасем. Куҫӑмлӑ вӑрман тундри тӑрӑхӗнче тундрӑллӑ глейлӑ, вӑйсӑр кӗллӗ е глейлӑ шӑннӑ тайга тӑприсем вырнаҫнӑ^[35].

Раҫҫейӗн 65,9 % яхӑн лаптӑкӗ вӑрманлӑ ҫӗрсенче вырнаҫнӑ. Ҫурҫӗр енче тӑпрасем кӗллӗ, Енисейрен тухӑҫалла шӑннӑ тайга тӑприсем йӗркеленеҫҫӗ. Тайгара (уйрӑмах Анӑҫ Ҫӗпӗрте) шурлӑхсем нумай, тӗпрен илсен вӗсем ҫиелтисем (олиготорфлисем); вӑрман те нумай вырӑнта шурлӑхланнӑ. Тухӑҫ Европа тӳремӗнчи тайгасенчен кӑнтӑрарах тӑпрасем ҫеремлӗ-кӗллӗ^[35].

Кӑнтӑрарах выртакан вӑрманлӑ ҫеҫенхирте сӑрӑ вӑрман тӑприсем вырнаҫнӑ. Ҫеҫенхирте уйрӑмах пулӑхлӑ хура тӑпрасем (гумус горизончӗ уйрӑмах пуян, вӗсенче гумус 4-10 % йышӑнать) тата тӗксӗм-каштан тӑпрасем. Каспи ҫумӗнчи айлӑмра тата кӑнтӑрарах ҫутӑ каштан тата хӑмӑр тӑпраллӑ ҫӗрпе пушхирлӗ вырӑнсем вырнаҫнӑ, солончаксем те тӗл пулаҫҫӗ^[35].

Раҫҫейӗн 70 % ытла лаптӑкӗ — тыр-пул ӳстерме йывӑр ҫӗрсем. Ҫав вӑхӑтрах Раҫҫейре тӗнчери мӗнпур пулӑхлӑ сухаламалли ҫӗрсен 10 % тата тӗнчери мӗнпур хура тӑпран 50 % ытла вырнаҫнӑ. Ял хуҫалӑх министерстви 2023 ҫул тӗлне пӗлтернӗ тӑрӑх, ҫӗнӗ регионсене (ЛХР, ДХР, Херсон тата Запорожье облаҫӗсем) шута илес пулсан Раҫҫейри пӗтӗмӗшле акса сухаламалли лаптӑк 85 млн ытла гектарпа танлашать^[36].

Раҫҫей тӗнчери чи сивӗ ҫӗршыв шутланать: унӑн территорийӗн 65 % ӗмӗрхи шӑнпа витӗннӗ; тӗнчери мӗнпур ҫӗршыв хушшинчи Раҫҫейре чи пӗчӗк вӑтам сывлӑш температури, вӑл –5,5°С танлашать; Раҫҫейре вырнаҫнӑ: ҫурҫӗрти сивӗ полюсӗ; Санкт-Петербург — пӗр миллион ҫын ытла пурӑнакан тӗнчери чи ҫурҫӗрти хула; Мурманск — Ҫурҫӗр поляр унки леш енче вырнаҫнӑ тӗнчери чи пысӑк хула; Норильск — поляр хыҫӗнче вырнаҫнӑ Азири чи пысӑк хула; Сабетта(выр.)чăв. — 70° ҫ. ш. хыҫӗнче вырнаҫнӑ чи пысӑк ҫурҫӗрти ял-хула.

Евразин ҫурҫӗр пайӗнче Раҫҫей вырнаҫнин лару-тӑрӑвӗ (ҫӗршыв лаптӑкӗ ытларах енӗпе 50° ҫ. ш. хыҫӗнче выртать) вӑл арктика, субарктика, вӑтам(выр.)чăв. тата кӑштах субтропик климат поясӗсенче вырнаҫнипе ҫыхӑннӑ. Территорин ытларах пайӗ вӑтам тӑрӑхра вырнаҫнӑ. Климат тӗрлӗрен пулни ҫавӑн пекех рельеф уйрӑмлӑхӗсенчен тата океан ҫывӑхра е инҫетре пулнинчен те килет.

Широтасен тӗрӗ енлӗхӗ тӳремлӗхсенче уҫҫӑн палӑрать. Ҫӗршывӑн Европа пайӗнчи ҫутҫанталӑк зонисем туллин пайланаҫҫӗ, ҫурҫӗртен кӑнтӑралла кунта пӗр-пӗрине арктика пушхирӗсем, тундра, вӑрман тундри, тайга вӑрманӗсем, хутӑш вӑрмансем, ҫеҫенхир вӑрмансем, ҫеҫенхирсем, ҫурма пушхирсем ылмаштаҫҫӗ. Тухӑҫалла пынӑ май климат континентлӑрах пулса пырать, пӗр широтан интервалӗнче ҫутҫанталӑк зонисен шучӗ самаях чакать.

Кӑрлач уйӑхӗнчи вӑтам температура, региона кура, +6-ран пуҫласа –50 °C таран уйрӑлса тӑрать, утӑ уйӑхӗнче 1°-ран 25 °C таран; ҫулталӑкне вӑтамран 150-ран пуҫласа 2000 мм таран юр-ҫумӑр ҫӑвать. Ӗмӗрхи шӑн (Европа пайӗнчи, Ҫӗпӗрпе Инҫет Тухӑҫри ҫурҫӗр районӗсем) Раҫҫейӗн 65 % территорине йышӑнать.

Хальхи Раҫҫей лаптӑкӗнче чи пысӑк температурӑна Утта (Калмыки) метеостанцинче 2010 ҫулхи утӑн 12-мӗшӗнче палӑртнӑ^[37], вӑл 45,4 °C танлашнӑ. Чи пӗчӗк температурӑна (официаллӑ мар) Оймяконра С. В. Обручев(выр.)чăв. академик 1924 ҫулхи хӗлле палӑртнӑ, вӑл −71,2 °C танлашнӑ^[38]. Пӗчӗкрех виҫесем пирки те пӗлтернӗ. Ҫӗршыври температурӑсен чи пысӑк расналӑхне 116,6 °C шайӗнче палӑртнӑ, ҫак кӑтартупа Раҫҫей тӗнчере пӗрремӗш вырӑн йышӑнать.

Раҫҫейре климат ӑшшипе тивӗҫтерес енӗпе уйӑрса тӑракан темиҫе пояс пур, вӗсен хӑйсем вара ҫутҫанталӑк (ландшафт) зонисем ҫине пайланаҫҫӗ. Вӗсен шутне ландшафтсен зонӑллӑ тӗсӗсем кӗреҫҫӗ. Тӗслӗхрен, тайгаҫум зонинче ытларах ландшафтсен тайга тӗсӗсем палӑраҫҫӗ, анчах та вырӑнӑн-вырӑнӑн сарлака ҫулҫӑллӑ тата ытти ландшафтсем тӗл пулма пултараҫҫӗ.

• Арктика поясӗ. Зонӑсемпе ҫумзонӑсем: арктика (пӑрлӑ, полярти пушхирлӗ).
• Субарктика поясӗ. Зонӑсемпе ҫумзонӑсем: тундра (арктотундра, ахаль тундра, кӑнтӑр тундра), вӑрманлӑ тундра, ҫаранлӑ вӑрман.
• Вӑтам пояс (ландшафтсен бореаллӑ тӗсӗсем). Зонӑсемпе ҫумзонӑсем: тайга (ҫурҫӗр, вӑтам, кӑнтӑр), тайгаҫум.
• Вӑтам пояс (ландшафтсен суббореаллӑ тӗсӗсем). Зонӑсемпе ҫумзонӑсем: сарлака ҫулҫӑллӑ вӑрмансем, вӑрманлӑ ҫеҫенхир, ҫеҫенхир (ахальскер, типӗ), ҫурма пушхир, пушхир, вӑтаҫӗрҫум (субтропик умӗнхи ландшафтсем).

Ландшафт зонисем ҫине пайланнисӗр пуҫне физикӑпа географи секторӗсем ҫине пайланни те пур, вӗсем атмосфера юхӑмӗпе, климат континентлӑхӗпе тата ытти характеристикӑсемпе уйрӑлса тӑраҫҫӗ. Секторсен тӗслӗхӗсем шутне Тухӑҫ Европа, Анӑҫ Ҫӗпӗр т. ыт. те кӗртме пулать^[39].

Арктика зони Арктикӑри утравсенче кӑна тӗл пулать. Тундрӑсемпе вӑрманлӑ тундрисем Раҫҫейӗн Арктикӑри ҫыранта, ҫавӑн пекех Камчаткӑн тата Чукоткӑн Лӑпкӑ океан ҫыранӗсенче тӗл пулаҫҫӗ.

Тайган кӑнтӑр чикки Псков, Ярославль, Екатеринбург, Томск, Чита тата Амур ҫинчи Комсомольск(выр.)чăв. урлӑ иртет. Тайга шутне Раҫҫейӗн Европа пайӗнчи тата Калининград облаҫӗнчи хутӑш вӑрмансем, Анӑҫ Ҫӗпӗрӗн кӑнтӑр енчи лӑсӑллӑ-вӗтӗ ҫулҫӑллӑ тата хурӑнпа ӑвӑс вӑрманӗсем, Ҫурҫӗр Тинӗсҫумри (Самаргӑпа Анюй) хутӑш вӑрмансем тата Сахалин облаҫӗнчи лӑсӑллӑ-сарлака ҫулҫӑллӑ вӑрмансем кӗреҫҫӗ.

Сарлака ҫулҫӑллӑ вӑрмансен зони шутне Брянск облаҫӗн кӑнтӑр пайӗ кӗрет. Калуга облаҫӗнчен пуҫласа Пушкӑртстан таран сарӑлнӑ сарлака ҫулҫӑллӑ вӑрмансен ландшафчӗсем вӑрман ҫеҫенхирӗн ҫурҫӗр ҫумзонине кӗреҫҫӗ^[40]. Сарлака ҫулҫӑллӑ вӑрмансен зони ҫавӑн пекех Амур тӑрӑхӗн кӑнтӑр пайне тата Тинӗсҫум Крайӗн чылай пайне йышӑнать. Ҫеҫенхирсемпе вӑрманлӑ ҫеҫенхисем Хура тӑпра тӑрӑхӗпе Вӑтам Атӑл ҫӗрӗсене, Кавказумне, Ҫурҫӗр Крыма, Кӑнтӑр Урамума тата Уралхыҫа, Кӑнтӑр Ҫӗпӗре (Омск тата Ҫӗнҫӗпӗр облаҫӗсем, Алтай, Тыва, Кӑнтӑр Байкалхыҫ ҫӗрӗсем) сарӑлаҫҫӗ. Ҫурма пушхирсемпе пушхирсем Атӑлӑн анат пайӗнче тата Калмыкинче тӗл пулаҫҫӗ. Вӑтаҫӗрҫум зони Крымпа Краснодар крайӗн ҫыранӗ хӗрринче кӑна пур. Субтропик умӗнхи ландшафтсен пайӗсемсем, анчах вӑтаҫӗрҫум зони хӑй мар, Дагестанра пур^[41].

Ҫутҫанталӑк зонисем чи аван Енисейрен анӑҫалла палӑраҫҫӗ, рельефӑн кӑткӑс уйрӑмлӑхне тата континентлӑ вӑйлӑ климата пула Енисейрен тухӑҫалла зонӑсем палӑрасси вӑйсӑртарах. Ҫӗршывӑн чылай лаптӑкне тусем йышӑннӑран нумай районта ҫӳллӗшпе палӑракан пояссем пур^[42].

Раҫҫей флори шутне 24 700 яхӑн тӗрлӗ ӳсентӑран кӗрет, вӗсенчен 11 400 яхӑн тӗсӗ — кӗпҫеллисем, 1137 тӗсӗ — мӑк евӗрлисем, 9000 тӗсӗ — шыв курӑкӗсем, 3000 тӗсӗ — лишайниксем тата 159 тӗсӗ — упа саррисем. Ӳсентӑрансен тӗсӗсемпе уйрӑмах Кавказ (6000 тӗс) тата Инҫет Тухӑҫ (4300 тӗс) пуян, чи чухӑннисем — Ҫӗпӗрти арктикӑллӑ утравсем (100—150 тӗс)^[43].

Флористика енӗпе районланӑ чухне Раҫҫейри ӳсентӑрансене темиҫе облаҫе пайлаҫҫӗ^[44].

• Циркумбореаллӑ область. Провинцисем: арктика, тӗп европа (Санкт-Петербург, Калининград), эвксин (Сочи — Туапсе), Кавказ, Тухӑҫ Европа, Ҫурҫӗр Европа, Анӑҫ Европа, Алтай-Саян, Вӑтам Ҫӗпӗр, Байкалхыҫ, Ҫурҫӗр-тухӑҫ Ҫӗпӗр,Охота-Камчатка.
• Тухӑҫ Ази облаҫӗ. Провинцисем: Маньчжури (Амур тата Тинӗсҫум бассейнӗ), Сахалинпа Хоккайдо.
• Вӑтаҫӗр тинӗс облаҫӗ. Провинци: Крымпа Ҫӗнӗ Раҫҫей.
• Иран-туран облаҫӗ. Провинцисем: Туран (Атӑлӑн анат пайӗ, Калмыки), Джунгарпа Тяньшань (Алтай кӑнтӑрӗ).

Раҫҫей территорийӗнче вӑрмансем 65,9 % йышӑнаҫҫӗ, вӗсем 1128,4 млн гектар ҫӗр лаптӑкӗнче сарӑлса лараҫҫӗ^[45]. Территори анлӑ сарӑлнине тата ҫутҫанталӑк зонисем тӗрлӗрен пулнине пула чӗрчунпа ӳсентӑран тӗнчи питӗ пуян. Инҫетри Ҫурҫӗрӗн арктика пушхирӗсенче мӑксем, поляр мӑкӑнӗсем, лютиксем ҫитӗнеҫҫӗ. Тундрӑра ҫак тӗссем ҫумне лутра хурӑн, хӑва, ҫирӗк хушӑнаҫҫӗ. Тайгара ытларах чухне чӑрӑш, пихта, кедр, хыр, лиственница ӳсет. Вӑрман ҫумӗнче хура ҫырла, багульник, жимолость, шӑлан ҫырли, хурлӑхан тата ытти те ӳсеҫҫӗ. Кӑнтӑрарах чӑрӑш, хыр, юман, ҫӑка, каврӑҫ, хурама, вӗрене, граб, груша, чие ӳсекен лӑсӑллӑ сарлака ҫулҫӑллӑ вӑрмансем пуҫланаҫҫӗ, вӗсен ҫумӗнче мӑйӑр, жимолость, бересклет, шӑлан ҫырли, хурлӑхан, палан, бузина, спирея ӳсеҫҫӗ. Инҫет Тухӑҫӑн кӑнтӑр енче тис, мӑйӑр, бархат, дзельква, калопанакс, арали, шелковица, сирень, мааки, рододендрон, магноли, гортензи, элеутерококк, вейгела, иҫӗм ҫырли, лимонник, актиниди, древогубец, пуэрари, схизофрагма тата ыт. хушӑнаҫҫӗ. Вӑрманлӑ ҫеҫенхирте тата ҫеҫенхирте байрак вӑрманӗсем тата тӗрлӗ курӑксем сарӑлнӑ. Кавказра тата Крымра Европӑра тӗл пулаканнисемсӗр пуҫне тис, уртӑш, бук, каштан, мӑйӑр, лапин, инжир, хурма, облепиха, фисташка, сумах, шелковица, ҫӗр ҫырли йывӑҫҫи, самшит, падуб, витекс, рододендрон, чубушник, миндаль, лавровишня, клекачка, ладанник, иҫӗм ҫырли, плющ, сассапариль, обвойник, ломонос, хӑмла тӗл пулаҫҫӗ^[46].

Раҫҫейре 62 наци паркӗ тата 112 заповедник вырнаҫнӑ.

Раҫҫейре 320 яхӑн сӗтпе ӳстерекен чӗрчунсен тӗсӗ, 700 ытла вӗҫен кайӑксен тӗсӗ, 50 ытла ҫӗлен-калта тӗсӗ, 670 яхӑн пулӑсен тӗсӗ, 100 пин тӗслӗ хурт-кӑпшанкӑ тата 10 пин эрешмен евӗрлисен тӗсӗ пур^[47]. Биотӗрлӗхӗн ытларахӑшӗ Раҫҫейӗн Европа пайӗн кӑнтӑр енче (уйрӑмах Кавказра), Инҫет Тухӑҫӑн кӑнтӑр енче тата Ҫӗпӗрӗн кӑнтӑр пайӗнчи тӑвӗсенче сарӑлнӑ^[48].

Арктикӑра тата тундрӑра шурӑ упа, кашкӑр, песец, ҫурҫӗр пӑланӗ, сурӑх таки, юр таки, шурӑ мулкач, ҫурҫӗр пищуха, леммингсем, тюленсем, моржсем(выр.)чăв., поляр тӑмани тӗл пулаҫҫӗ.

Тайгара хӑмӑр упа, кашкӑр, ҫӳлевӗҫ, росомаха, юс, соболь, колонок, ӑтӑр, пӑши, кабарга, хӑнтӑрсем, шурӑ мулкач, бурундук, пакша, летяга, вӑрман леммингӗ, вӑрман полёвки, сӑрӑ полёвка, бурозубка, хура ҫӗлен пурӑнаҫҫӗ, карӑк, пӑчӑр, ӑсан, улатакка, кедровка, мухоловка йӑва ҫавӑраҫҫӗ.

Хутӑш тата сарлака ҫулҫӑллӑ вӑрмансенче ҫавӑн пекех тилӗ, пурӑш, чӗрӗп, каюра, зубр, хир сысни, пархатарлӑ пӑлан, косуля, норка, вӗҫен кайӑксен нумай тӗсӗ, калта, хурӑн пуҫлӑ ҫӗлен, медянка пур. Кавказ тӑрӑхӗнче леопард, гиена, енот-полоскун, перевязка, тур, серна тата ҫӗлен-калтасен пысӑк йышӗ пур. Инҫет Тухӑҫ вӑрманӗсенче гималай упи, тигр, вӑрман кушакӗ, харза, чӑпар пӑлан, горал тӗл пулаҫҫӗ.

Ҫеҫенхирти чӗрчунсем хушшинче ытларах арлан, цокора, тыркас, сӑвӑр, полёвка тӗл пулать. Сайгаксем, пурӑшсем, тилӗсем, ҫеҫенхирти пысӑк вӗсем кайӑксем (дрофа, журавль, стрепет) нумай. Пушхирте джейран, шакал, бархан кушакӗ, кӑшлакан чӗрчунсем нумай тӗл пулаҫҫӗ^[46].

V ӗмӗрте тухӑҫ Прибалтика урлӑ ҫурҫӗр Польша ҫӗрӗнчен хальхи Раҫҫей лаптӑкне славян йӑхӗсем куҫса килнӗ, вӗсем кайрантарахри кривичсен йӑхӗсем пулнӑ^[56]. Ҫак вӑхӑтран пуҫласа славянсем ҫурҫӗрелле Ильмень кӳлли патне ҫити, тата тухӑҫалла, Атӑлпа Ока юханшывсен тӑрӑхне сарӑлса куҫнӑ^[57]. VI–VIII ӗмӗрсем тӗлнелле «Повесть временных лет» хайлавра асӑннӑ тухӑҫ славянсен мӗнпур тӗп йӑхӗсем йӗркеленсе ҫитнӗ. VII—X ӗмӗрсенче чылай славян йӑхӗсем Вырӑс тӳремлӗхне куҫса килнӗ, вӗсем ытларах енӗпе Дунайҫум Моравинчен куҫнӑ. Ҫӗнӗ йыш Тухӑҫ Европӑри славянсен йӑхӗсене пӗрлештерме пултарнӑ, ҫапла май авалхи вырӑс халӑхӗ йӗркеленнӗ^[58]. Ҫурҫӗр-тухӑҫ Руҫе славянсем XIV ӗмӗрчченех куҫнӑ, ҫакӑ темиҫе хумпа пулса иртнӗ — малтанхи тапхӑрта кривичсемпе словенсем куҫса килнипе пуҫланнӑранпа кайранхи тапхӑрта Кӑнтӑр Руҫрен ҫитни таран.

XII ӗмӗр пуҫламӑшӗнчен хальхи вӑхӑтчен, «Повесть временных лет» вырӑс ҫулҫырӑвӗнчен пуҫласа, Вырӑс патшалӑхӗ 862 ҫулта пуҫланса кайнӑ тесе йышӑннӑ^[2], вырӑс ҫулҫыравӗсемпе килӗшӳллӗн ун чухне славян тата финн-угор йӑхӗсем Рюрик ертсе пыракан варягсене Ладогӑна е Новгорода тата ытти хуласене кнеҫ пулма чӗнсе илнӗ^[59][60]. Хӑш-пӗр историксем Вырӑс патшалӑхӗ урӑх вӑхӑтра пуҫланнӑ тесе шутлаҫҫӗ, ҫакна урӑх пулӑмпа ҫыхӑнтараҫҫӗ (сӑмахран, 882 ҫул тӗлнелле Олег кнеҫ Киева туртса илсе Руҫӗн икӗ центрне пӗрлештернинчен).

Рюрик патшалӑхӗ шутне Ладогаҫумӑн кӑнтӑр пайӗ (Кивӗ Ладога, Новгород) тата Атӑлӑн тури пайӗ (Белоозеро, Аслӑ Ростов) кӗнӗ. Тӗп халӑх шутне славянсем (словенсемпе кривичсем), финн-угор йӑхӗсем (весь, меря, чудь), ҫар аристократийӗ шутӗнче варягсем пулнӑ.

882 ҫулта Рюрик преемникӗ Новгород кнеҫӗ Олег хӑйӗн ҫӗрӗсем шутне тухӑҫ славянсен кӑнтӑр центрне пӗрлештернӗ те полянсен тӗп хулине, Киева, хӑйӗн тӗп хули туса хунӑ^[61]; кайран вӑл Византине походпа кайнӑ^[62].

Ҫурҫӗрпе кӑнтӑрти центрсем Рюриковичсен влаҫне лексе пӗрлешӗннине исторографире Авалхи вырӑс патшалӑхне йӗркелекен процесс вӗҫӗ евӗр палӑртаҫҫӗ.

Патшалӑх кӑнтӑралла сарӑлни хӑватлӑ Хазарипе хирӗҫӳ патне илсе ҫитернӗ. Унӑн центрӗ Атӑлӑн анат енче вырнаҫнӑ пулнӑ. 965 ҫулта Святослав кнеҫ хазарсене вӑйлӑ ҫапса аркатнӑ. Ҫар похочӗсем йӗркеленипе тата дипломати вӑйне пула Киев ертӳҫисен ҫӗнӗ патшалӑхӗ шутне тухӑҫ славянсен, ҫавӑн пекех хӑш-пӗр финн-угор, балт, тӗрӗк тата иран чӗлхиллӗ йӑхсен ҫӗрӗсем кӗнӗ^[63].

Ҫав вӑхӑтрах Атӑлпа Ока тӑрӑхӗнчи ҫӗрсене ярса илес процесс пынӑ. Авалхи Руҫ Европӑри чи пысӑк патшалӑхсенчен пӗри шутланнӑ, Тухӑҫ Европӑра пуҫ пулса тӑрассишӗн тата Хура тинӗс тӑрӑхӗнче Византи империйӗпе кӗрешнӗ.

988 ҫулта, Владимир Святославич кнеҫ вӑхӑтӗнче, Руҫ христианство тӗнне йышӑннӑ^[64]. Ярослав Мудрый кнеҫ саккунсен пӗрремӗш патшалӑх пуххине — Вырӑс Тӗрӗслӗхне — ҫирӗплетнӗ^[65]. 1132 ҫулта Мстислав Владимирович Киев кнеҫӗ вилсен пӗрлехи патшалӑх темиҫе пая арканма пуҫланӑ: Новгород ҫӗрӗ(выр.)чăв., Владимирпа Суздаль кнеҫлӗхӗ, Волынь кнеҫлӗхӗ(выр.)чăв., Чернигов кнеҫлӗхӗ(выр.)чăв., Рязань кнеҫлӗхӗ(выр.)чăв., Полоцк кнеҫлӗхӗ(выр.)чăв. тата ыттисем те. Киев кнеҫсен чи вӑйлӑ турачӗсем хушшинчи кӗрешӳ объекчӗ пулнӑ, Киев ҫӗрӗ хӑй Рюриковичсен пӗрлехи ҫӗрӗ шутланнӑ.

Авалхи вырӑс патшалӑхӗнче хӑй вӑхӑчӗшӗн самай аталаннӑ патшалӑх аппарачӗ пулнӑ^[66].

XII ӗмӗр варринчен Ҫурҫӗр Тухӑҫ Руҫре Владимирпа Суздаль кнеҫлӗхӗ вӑйланать, унӑн ертӳҫисем Кивепа Новгородшӑн кӗрешнӗ, анчах хӑйсем яланах Владимирте юлма кӑмӑлланӑ, ҫакна пула хула вӑйлӑ аталанса пынӑ, пӗтӗм вырӑссен ҫӗнӗ центрӗ пулса тӑнӑ. Тепӗр хӑватлӑ кнеҫлӗхсем Чернигов, Галицкпа Волынь тата Смоленск кнеҫлӗхӗсем пулнӑ.

1237—1240 ҫулсенче чылай вырӑс ҫӗрӗсене Батый аркатнӑ. Владимир, Рязань, Киев, Чернигов, Переяславль, Галич тата ытти нумай авалхи вырӑс хулисене аркатнӑ, кӑнтӑр тата кӑнтӑр-тухӑҫ енче тӗпленсе пурӑнакан халӑх хӑйӗн чылай пайне ҫухатнӑ^[67]. Вырӑс кнеҫлӗхӗсем Ылтӑн Уртана дань тӳлеме пуҫланӑ, кнеҫсем хӑйсен ҫӗрӗсене тытса тӑмашкӑн Ылтӑн Урта ханӗсем ырланипе влаҫ илме пуҫланӑ. Ҫак тапхӑр историе монголсемпе тутарсен иго пек кӗрсе юлнӑ^[68]. Тухӑҫ Прибалтикӑра пуҫ пулса юлассишӗн XIII ӗмӗрте Новгород ҫӗрӗсем шведсемпе тата рыцарь-крестоносецсемпе ҫапӑҫнӑ. Новгород вечинче чӗнсе илнӗ Александр Невский кнеҫ 1240 ҫулта Нева хӗррине аннӑ швед отрячӗсене ҫапса аркатнӑ, 1242 ҫулта кайран пӑрлӑ ҫапӑҫура Ливон рыцарӗсене ҫӗнтернӗ^[69][70][71].

XIII ӗмӗр вӗҫӗнчен пуҫласа вырӑс ҫӗрӗсем хушшинче майӗпен ҫӗнӗ центрсем — Мускав(выр.)чăв. тата Тверь кнеҫлӗхӗсем(выр.)чăв. — йӗркеленеҫҫӗ^[72]. Мускав кнеҫӗсем Ылтӑн Урта ханӗсем паракан ярлыка илес тӗлӗшпе ҫӗнтерсе Владимир аслӑ кнеҫлӗхӗнче ҫӗнтерме пултарнӑ. Владимир аслӑ кнеҫӗ хырҫӑ пуҫтараканӗ тата Ҫурҫӗр-тухӑҫ Руҫпе Новгород ҫӗрӗсенче аслӑ пуҫлӑх пулса тӑнӑ^[73]. Каярахпа Ылтӑн Уртана пӗрремӗш хут вӑйлӑ аркатсан, Дмитрий Донской(выр.)чăв. хыҫҫӑн, 1363 ҫултанпа Владимир аслӑ кнеҫлӗхӗнчи влаҫ валли ярлыка Мускаври кнеҫсене кӑна панӑ.

III Иван Васильевич чухне Мускав пӗрлехи патшалӑха пӗрлешнӗ Ҫурҫӗр-тухӑҫ Руҫӗн центрӗ пулса тӑнӑ; аслӑ кнеҫ пичетӗнче Византи империйӗн хӑватлӑхӗн эткерлӗхне палӑртакан икӗ пуҫлӑ ӑмӑрткайӑкпа усӑ курма пуҫланӑ^[74][75][76]. Темиҫе ҫапӑҫу ирттерсе ҫӗнтернӗ хыҫҫӑн III Иван чухне Руҫ Уртана хырҫӑ тӳлеме пӑрахнӑ — урта игӑвӗ ҫапла вӗҫленнӗ. Хӑйӗн суверенитетне палӑртакс тесе Мускав аслӑ кнеҫӗ хӑйне патша теме тытӑннӑ. Асӑннӑ тапхӑрта Судебник (пӗтӗм вырӑс саккунӗсен пуххи) йышӑннӑ, Мускав Кремлӗпе Успени соборне туса лартнӑ. Ҫапӑҫусене выляса янипе влаҫа пайлама хӑтланни Ылтӑн Уртана вӑйсӑрлатнӑ, XV ӗмӗр варринче вӑл Крым(выр.)чăв., Аҫтӑрхан, Хусан, Ҫӗпӗр тата ытти ханлӑхсем ҫине пайланса пӗтнӗ. III Василий Мускав Аслӑ кнеҫӗ вырӑс ҫӗрӗсен малалла пӗрлештернӗ, Аслӑ Литва кнеҫлӗхӗ патшалӑхпа тата Хусан ханлӑхӗпе вӑрҫнӑ; ун вӑхӑтӗнче Мускавра тата ытти хуласенче ҫуртсене чулран хӑпартасси аталанса пынӑ.

Патша титулне йышӑннӑ IV Хаяр Иван темиҫе реформа (патшалӑх управленийӗ, ҫар служби тата суд системи) ирттернӗ^[77]. Вӑл патшара ларнӑ вӑхӑтра Вырӑс патшалӑхӗн территорийӗ икӗ хута яхӑн пысӑкланнӑ. Хаяр Иван патша влаҫра ларнӑ иккӗмӗш ҫурринче Ливон вӑрҫинче ӑнӑҫсӑр вӑрҫнӑ, опричнина йӗркеленӗ.

XVII ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Раҫҫейре Смута пуҫланнӑ, пӗтӗм халӑха пухса поляксен интервенчӗсене аркатсан, 1613 ҫулхи нарӑсӑн 21-мӗшӗнче (пушӑн 3-мӗшӗ)  собор пухӑвӗ Романовсен ӑрӑвӗнчен пӗрремӗш патшана, Михаил Фёдоровича, суйласан вӑл вӗҫленнӗ^[78].

I Пётр патша патшалӑхӑн шалти тата тулашри политикинче радикаллӑ реформӑсем ирттернӗ. 1721 ҫулта Ҫурҫӗр вӑрҫинче ҫӗнтернӗ хыҫҫӑн, унӑн пӗтӗмлетӗвӗпе ҫӗршыв ҫыранӗсем Балти тинӗсне тухнӑ тата Лифлянди, Эстлянди, Ингерманланди тата Карели пайӗ (Выборгпа пӗрле) патшалӑхӑн пайӗ пулса тӑнӑ, Раҫҫей импери пулса тӑнӑ. I Петӗр патша Санкт-Петербурга никӗсленӗ, 1714 ҫултанпа вӑл патшалӑхӑн ҫӗнӗ тӗп хули пулса тӑнӑ^[51].

I Петӗр патша вилнӗ хыҫҫӑн 1762 ҫулта II Екатерина патшана ларсан керменри пӑтӑрмахсен тапхӑрӗ вӗҫленнӗ. Вӑл патшара ларнӑ чухне Раҫҫей анӑҫра тата кӑнтӑрта чылай территорипе пуянланнӑ, Осман империне ҫӗнтернӗ, Посполитая Рече пайланӑ; ҫавна пула Раҫҫей шутне авалхи вырӑс ҫӗрӗсем, ҫавӑн пекех Ҫурҫӗрти Хура тинӗс тӑрӑхӗ тата Крым кӗнӗ.

1812 ҫулта Раҫҫей Франци империйӗпе Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫи вӑхӑтӗнче ҫапӑҫнӑ чухне Наполеон Бонапарт ҫарне аркатнӑ. 1814 ҫулта вырӑс ҫарӗсем союзниксемпе пӗрле Парижа кӗнӗ.

XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурри тӗнче культурин историне вырӑс литературипе вырӑс классика музыкин ылтӑн ӗмӗрӗ пек кӗрсе юлнӑ.

1860–1870-мӗш ҫулсенче II Александр император «аслӑ реформӑсем» ирттернӗ, сӑмахран, 1861 ҫулта крепость правине пӑрахӑҫланӑ. XIX ӗмӗр варринчен пуҫласа ҫӗршывра революциллӗ юхӑм вӑйланма пуҫланӑ.

1904 ҫулта Вырӑссемпе япунсен вӑрҫи пуҫланнӑ. Хыҫҫӑнах, 1905 ҫулта, Пӗрремӗш вырӑс революцийӗ пулса иртнӗ; Раҫҫейре парламент — Патшалӑх думи — йӗркеленӗ. Ҫак тапхӑртах ҫӗршывра терроризм анлӑ сарӑлма тытӑннӑ. 1914 ҫулта Раҫҫей Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫине хутшӑнма пуҫланӑ. 1917 ҫулта Февраль революцине пула II Николай император влаҫа хӑйӗн аллинчен пушатнӑ. Влаҫ Вӑхӑтлӑх правительствӑна куҫнӑ. 1917 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче Вӑхӑтлӑх правительстви Раҫҫейри монархие пӑрахӑҫласа ҫӗршыва Раҫҫей республики тесе пӗлтернӗ.

Революци хыҫҫӑнхи Раҫҫейри пӗрремӗш патшалӑхӑн представителлӗ органа — Пӗтӗм Раҫҫейри учредительнӑй пухӑва(выр.)чăв. — 1917 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче суйланӑ, 1918 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче ӑна Раҫҫейӗн патшалӑх тытӑмлӑхне палӑртма пуҫтарнӑ пулса тӑнӑ. Учредительнӑй пухӑва суйланӑ чухне эсерсем 60% яхӑн мандат ҫӗнсе илнӗ — ку иккӗмӗш вырӑна йышӑннӑ большевиксенчен (мӗнпур мандатран чӗрӗкӗ) 2 хут нумайрах пулнӑ.

1917 ҫулхи юпан 25-мӗшӗнче (чӳкӗн 7-мӗшӗнче) Октябрь революцине пула Раҫҫейри влаҫ В. И. Ленин ертсе пыракан большевиксен аллине куҫнӑ^[79]. Ҫӗр тата ҫӗр айӗнчи пурлӑх уйрӑм ҫынсен аллинчен илекен хушусем кӑларнӑ, 1918 ҫулта хуласемпе ялсенчи уйрӑм ҫынсен ҫӗрӗсемпе ҫурчӗсене туртса илме пуҫланӑ^[80]. 1918 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче большевиксем Ӗҫлекен тата эксплуатацилекен халӑхӑн прависем ҫинчен калакан декларацие йышӑнма килӗшменрен Учредительнӑй Пухӑва салатса янӑ^[81][82][83].

1918 ҫулхи пушӑн 3-мӗшӗнче Брест килӗшӗвне алӑ пуснӑ, вӑл Раҫҫее Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫинчен тухма май туса панӑ. Унӑн условийӗсемпе Раҫҫей Балтика ҫӗршывӗсене, Беларуҫӑн пӗр пайне пӑрахнӑ, Финляндипе Украинӑран ҫарне кӑларнӑ, «Украина халӑх республикине» туса хунӑ. 50 миллион ытла ҫын пурӑнакан 1 миллион тӑваткал километра яхӑн ҫӗр нимӗҫсен витӗмне лекнӗ. 1918 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Совет Раҫҫейӗн правительстви килӗшӗве пӑрахӑҫланӑ^[84][85]. 1918 ҫулхи пуш уйӑхӗн 12-мӗшӗнче тӗп хулана Петроградран Мускава куҫарнӑ.

Большевиксемпе шуррисен юхӑмӗ тата «виҫҫӗмӗш вӑй» хушшинче граждан вӑрҫи пуҫланнӑ, 1921–1922 ҫулсенче вӑл большевиксен ҫӗнтерӗвӗпе вӗҫленнӗ. 1922 ҫулхи раштавӑн 30-мӗшӗнче РСФСР, Украина ССРӗ, Беларуҫ ССРӗ тата ЗСФСР Социализмлӑ Совет Республикисен Союзне (СССР) йӗркеленӗ^[3].

1924 ҫулта Ленин вилнӗ хыҫҫӑн влаҫ И.В. Сталин аллине лекнӗ. Ял хуҫалӑхне индустриализаци ҫулӗ ҫине лартас тӗллевпе коллективизаци курсне йышӑннӑ, ҫакӑ вара тӗрӗслесе тӑрса командӑлакан тытӑма туса хума май панӑ. 1941 ҫул тӗлнелле СССР промышленноҫ енӗпе тӗнчери иккӗмӗш вырӑн йышӑннӑ^[86][87]. Социаллӑ реформӑсем ирттернӗ, уйрӑм ҫынсен харпӑрлӑхне тӗппипех пӗтернӗ, ГОЭЛРО(выр.)чăв. планне йышӑннӑ.

1937–1938 ҫулсенче массӑллӑ политика репрессийӗсем пулса иртнӗ. 1939 ҫулта СССР Германипе агресси тума юраманни ҫинчен калакан пакт алӑ пуснӑ.

1941 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗнче Германи СССР ҫине тапӑннӑ^[88]. 1941 ҫулхи кӗркунне Вермахт Мускав хӗррине ҫитнӗ, анчах Мускав патӗнчи ҫапӑҫура вӗсем пӗрремӗш хут стратеги тӗлӗшӗнчен выляса янӑ^[89][90]. Сталинградпа Курск патӗнчи татӑклӑ ҫапӑҫусем хыҫҫӑн Хӗрлӗ Çар наступление тухнӑ, СССРпа Хӗвелтухӑҫ Европӑри ҫӗршывсене ирӗке кӑларнӑ, нацизма аркатас ӗҫе татӑклӑ тӳпе хывнӑ. Нимӗнле условисӗр парӑнасси ҫинчен калакан акта Германи 1945 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 9-мӗшӗнче алӑ пуснӑ^[91][92][93].

Вӑрҫӑ хыҫҫӑн СССР супердержава пулса тӑнӑ, ПНО Хӑрушсӑрлӑх Канашӗн яланхи членӗ шутланма пуҫланӑ. Пӗр-пӗрне экономика тӗлӗшӗнчен пулӑшу кӳрекен канаша (СЭВ) тата Варшава килӗшӗвӗн организацине(выр.)чăв. (ҫар пӗрлешӗвӗ) туса хунӑ. АПШ-па тӗнче шайӗнчи хирӗҫӳ, «Сивӗ вӑрҫӑ» пуҫланнӑ, вӑл 1962 ҫулта Кариб кризисне(выр.)чăв. татса панипе вӗҫленнӗ.

Н. С. Хрущев вӑхӑтӗнче «ӑшӑтакан тапхӑр» пуҫланнӑ, космос секторӗнче малта тухнӑ^[94]. Л. И. Брежнев вӑхӑтӗнчи «стагнациллӗ» тапхӑрта АПШпа ҫар тӗлӗшӗнчен аран-аран стратегиллӗ паритет таран ҫитнӗ, анчах та экономика йӑлтах нефтьпе газ экспорчӗпе ҫыхӑнса тӑнӑ, суту-илӳ дефицичӗ ӳссе пынӑ.

1985 ҫулта М. С. Горбачев «перестройка» политикине пуҫарса янӑ, ҫакна пула демократиллӗ вӑйсем аталанма пуҫланӑ, КПСС хӑйӗн влаҫне ҫухатнӑ, кризис ҫивӗчленсе ҫитнӗ. 1989 ҫулта Варшава договорӗн организацине тата Пӗр-пӗрне экономика тӗлӗшӗнчен пулӑшу кӳрекен канаша (СЭВ) салатса янӑ, Сивӗ вӑрҫӑ пӗтни ҫинчен пӗлтернӗ. 1990 ҫулта РСФСР суверенитет пирки деклараци йышӑннӑ.

1991 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнчи путч йӗркеленни СССР арканассине хӑвӑртлатнӑ. 1991 ҫулхи раштавӑн 8-мӗшӗнче Беловежа килӗшӗвне алӑ пуснӑ, ҫапла май СССР арканнӑ, ун вырӑнне СНГ йӗркеленнӗ. 1991 ҫулхи раштавӑн 26-мӗшӗнче СССР арканнине, ун вырӑнне СНГ йӗркеленнине официаллӑ майпа ҫирӗплетнӗ. Раҫҫей СССР хыҫҫӑнхи эткерлӗхе хӑй ҫине илнӗ патшалӑх пулса тӑнӑ.

1991 ҫулхи раштав уйӑхӗнчен пуҫласа Раҫҫей (Раҫҫей Федерацийӗ) никама пӑхӑнман тата суверенлӑ патшалӑх пулса тӑнӑ.

1992 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче радикалӑ экономика реформисем пуҫланнӑ. Ельцин—Гайдар правительстви хаксене тата суту-илӗве ирӗке янӑ. Реформӑсем Раҫҫее рынок экономики(выр.)чăв. ҫулӗ ҫине куҫарнӑ^[95]. Ҫак тапхӑрта ҫӗршывра таварсем ҫителӗксӗр пулни пӗтнӗ, анчах та ун чухне ҫавӑн пекех гиперинфляци пуҫланнӑ, халӑх чухӑнланса ҫитнӗ, промышленность хӑвачӗ вӑйлӑ чакнӑ^[96].

1993 ҫулхи авӑн-юпа уйӑхӗсенче Раҫҫейре конституци кризисӗ пулса иртнӗ. Вӑл хӗҫпӑшаллӑ хирӗҫӳ таран аталаннӑ. 1993 ҫулхи рашщтав уйӑхӗнче Раҫҫейӗн ҫӗнӗ Конституцине йышӑннӑ. Вӑл обществӑпа политика тытӑмӗ улшӑннине ҫирӗплетнӗ.

1994 ҫулта Чечняра сепаратистсем вӑрҫӑ пуҫланӑ. Хирӗҫӗве пула нумай ҫурт-йӗр арканнӑ, ҫар ҫухатусем тӳснӗ. 1996 ҫулта федераллӑ ҫарсене республикӑран кӑларнӑ. 1999 ҫулта боевиксем ҫӗнӗрен Дагестана тапӑннӑ, ҫакӑ иккӗмӗш Чечня вӑрҫине пуҫарса янӑ.

1990-мӗш ҫулсен пӗрремӗш ҫурринче нумай предприятие приватизациленӗ. 1998 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче правительство патшалӑх парӑмне татса парайманран дефолта тухни ҫинчен пӗлтернӗ.

1996 ҫулта президент суйлавӗнче Борис Ельцин иккӗмӗш тура тухса ҫӗнтернӗ. Раҫҫей историйӗнче икӗ турпа ирттернӗ вӑл пӗртен-пӗр суйлав пулса юлнӑ. 1999 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗнче Борис Ельцин отставкӑна кайни ҫинчен пӗлтернӗ^[97]. Президент тивӗҫӗсене пурнӑҫлама Владимир Путина лартнӑ.

2000 ҫулхи пуш уйӑхӗнче Владимир Путин президент суйлавӗнче ҫӗнтернӗ. Михаил Касьянов правительстви социаллӑ тата экономика реформисене ирттернӗ, улшӑнусем налуксене, ҫӗр ыйтӑвне, пенсие, банксен тытӑмне, ҫӑмӑллӑхсене укҫапа тивӗҫтерессине тата ыттине пырса тивнӗ^[98][99]. 2000–2008 ҫулсенче Раҫҫей экономики ӳснӗ, халӑх тупӑшӗ пысӑкланнӑ. Влаҫ вертикалӗ ҫирӗпленсе пынӑ. «Пӗрлӗхлӗ Раҫҫей» парти тӗп политика вӑйӗ пулса тӑнӑ. 2000 ҫулта Чечняри вӑрҫӑ вӗҫленнӗ, регион Раҫҫей Федерацийӗн йышӗнче тӑрса юлнӑ.

2008 ҫулта Раҫҫей президенчӗн вырӑнне Дмитрий Медведев йышӑннӑ, Владимир Путин правительство председателӗ пулса тӑнӑ. 2008 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче Раҫҫей Грузие хирӗҫ ҫар операцине ирттернӗ. Ун хыҫҫӑн Раҫҫей Абхазипе Кӑнтӑр Осетине ирӗклӗ патшалӑхсем пек йышӑннӑ.

2012 ҫулта Владимир Путин каллех Раҫҫей президенчӗ пулса тӑнӑ. 2014 ҫулта Раҫҫей йышне Крым Республикипе Севастополь хули кӗнӗ. 2015 ҫулта Раҫҫей Сирире ҫар операцине пуҫланӑ^[100]. 2020 ҫулта Конституцие тӳрлетӳсем кӗртнӗ, вӗсемпе килӗшӳллӗн Владимир Путин тепӗр хут президента суйланма пултарнӑ^[101].

2022 ҫулхи нарӑсӑн 24-мӗшӗнче Раҫҫей Украинӑра ятарлӑ ҫар операцине пуҫланӑ. Ку йышӑнӑва Раҫҫей хӑрушсӑрлӑхне тивӗҫтерес тӗллевпе тунӑ. 2022 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче иртнӗ референдумсем хыҫҫӑн Раҫҫей йышне Донецк Халӑх Республики, Луганск Халӑх Республики тата Херсонпа Запорожье облаҫӗсем кӗнӗ.

2024 ҫулхи пуш уйӑхӗнче Раҫҫей президентне ултӑ ҫуллӑха Владимир Путина суйланӑ.

Раҫҫей ялавӗ виҫӗ горизонталлӑ пӗртан тивӗллӗ хӑюран тӑракан тӳрӗ кӗтеслӗ пир пулса тӑрать: ҫӳлти — шурӑ, вӑтамми — кӑвак тата аялти — хӗрлӗ тӗслӗ. Ялав сарлакӑшӗ унӑн вӑрӑмӑшӗпе 2:3 чухлӗ танлашать.

Раҫҫей гербӗ — тӑватӑ кӗтеслӗ, аялти кӗтесӗсене ҫавракалатнӑ, вӗҫӗнче шӗвӗрлетнӗ хӗрлӗ геральдика щичӗ пулать, ун ҫинчен ҫунаттисене ҫӳлелле ҫӗкленӗ икӗ пуҫлӑ ылтӑн ӑмӑрткайӑк вырнаҫнӑ. Ӑмӑрткайӑкӗ пуҫӗ тӑрринче икӗ пӗчӗк корона пур, вӗсен ҫийӗнче хӑюпа пӗрлештернӗ пӗр пысӑк корона вырнаҫнӑ. Ӑмӑрткайӑкӑн сылтӑм уринче — скипетр, сулахайра — держава. Ӑмӑрткайӑк кӑкӑрӗ ҫинче, хӗрлӗ питлӗх ҫинче — кӑвак плащ тӑхӑннӑ кӗмӗл лашана утланнӑ кӗмӗл юланут, кӗмӗл сӑннипе вӑл урхамахӗ таптанӑ тӳннӗ хура аҫтахана шӑтарнӑ.

Патшалӑхӑн тӗп саккунӗ шутланакан Конституци тӑрӑх, Раҫҫей — республика тытӑмлӑхӗн формиллӗ демократиллӗ федеративлӑ^[102] правӑллӑ патшалӑх^[103].

1993 ҫулта йышӑннӑ Раҫҫейӗн хальхи Конституцийӗ тӳрлетӳсемпе вӑйра тӑрать, вӗсен тӗп улшӑнӑвӗсене 2008 тата 2020 ҫулсенче йышӑннӑ. Асӑннӑ тӳрлетӳсем тӗнчери чылай шӑв-шав ҫӗкленӗ. Конституципе килӗшӳллӗн Раҫҫейӗн патшалӑх тытӑмӗн никӗсӗнче ҫак никӗсри принципсем пур: халӑх влаҫӗ, федерализм, социаллӑ патшалӑх, влаҫсене пайлани, тӗнпе ҫыхӑнман патшалӑх, ҫын прависемпе ирӗклӗхӗсен приоритечӗ, вырӑнти хӑйтытӑмлӑх^[104], нумай партилӗх, идеологипе политика нумай енлӗхӗ, право ҫӳлте тӑни, харпӑрлӑх формисен нумай енлӗхӗ, правлени форми тата патшалӑх тытӑмӗ, патшалӑх суверенитечӗ^[105]. Хӑшпӗр тӗпчевҫӗсен шухӑшӗпе^[106], халӑх влаҫне тытса пыракансен халӑхпа право яваплӑхӗн характерӗ субсидиарлӑ пулмалла тата унӑн никӗсне Раҫҫей Конституцийӗнче ҫирӗплетмелле; Раҫҫей Федерацийӗн конституци йӗркин никӗсӗсене хӳтӗлемелли право механизмне тӗплӗ хатӗрлесе ҫитермелле^[107].

Раҫҫей — федеративлӑ тытӑмпа йӗркеленӗ патшалӑх. Раҫҫей Федерацийӗ шутне 89 тан праваллӑ федераци субъекчӗ вырнаҫнӑ, ҫав шутра 24 республика, 9 край, 48 область, 3 федераци пӗлтерӗшлӗ хула, 1 автономи облаҫӗ, 4 автономи округӗ (унсӑр пуҫне 1 федераци территорийӗ пур) кӗрет.

Федераци субъекчӗсен патшалӑх влаҫӗн органӗсен системине федераци палӑртакан пӗтӗмӗшле принципсем палӑртаҫҫӗ. Кашни регионта саккун хатӗрлекен орган (саккун хатӗрлекен пуху, дума) тата ӗҫ тӑвакан орган (правительство) пур. Пур субъектра та аслӑ должноҫри ҫын (пуҫлӑх, кӗпӗрнаттӑр) пур, вӗсене 5 ҫултан ытла мар вӑхӑта суйлаҫҫӗ тата асӑннӑ вырӑна умлӑ-хыҫлӑ икӗ хутччен ытла йышӑнаймаҫҫӗ.

Раҫҫей Федерацийӗ ҫавӑн пекех 8 федераллӑ округ(выр.)чăв. ҫине пайланать, вӗсенче кашнинче Раҫҫей президенчӗн полномочиллӗ представителӗ(выр.)чăв. ӗҫлет.

Федерацин субъекчӗсем хӑйсен администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ пур. Ытларах чухне федераци субъекчӗн административлӑ-территориллӗ тӗп виҫисем облаҫе (республикӑна, края, округа) пӑхӑнакан районсемпе хуласем шутланаҫҫӗ.

Патшалӑх пуҫлӑхӗ Раҫҫей Федерацийӗн президенчӗ шутланать, хальхи вӑхӑтра ку вырӑна Владимир Путин йышӑнать. Конституци тӑрӑх президент вилсен е отставкӑна кайсан унӑн вырӑнне Раҫҫей Федерацийӗн Правительствин Председателӗ (хальхи вӑхӑтра ку вырӑна Михаил Мишустин йышӑнать) йышӑнать.

Президента ултӑ ҫуллӑха пӗтӗмӗшле тӳрӗ суйлавра вӑрттӑн сасӑласа суйлаҫҫӗ, пӗр ҫыннах президент вырӑнне икӗ срокран ытла йышӑнма пултараймасть. Президент полномочийӗсен улттӑ ҫулхи срокне палӑртакан конституци нормисене 2008 ҫулта кӗртнӗ^[108], маларах патшалӑх пуҫлӑхне тӑватӑ ҫулта суйланӑ пулнӑ.

Президентӑн чи кирлӗ полномочисем пур: ҫӗршывӑн тулаш политикине ертсе пырать, Хӗҫпӑшаллӑ вӑйсен Аслӑ тӗп ҫарпуҫӗ шутланать, Патшалӑх думи килӗшнипе Правительство председательне палӑртать, правительствӑна отставкӑна ярасси пирки йышӑну тӑвать. Правительство председателӗ сӗннипе Правительство председателӗн ҫумӗсене тата федераци министрӗсене должноҫа лартать, ҫавӑн пекех вӗсене должноҫран хӑтарать. Президент Хӑрушсӑрлӑх канашне ертсе пырать, Хӗҫпӑшаллӑ вӑйсен командованине лартать тата должноҫран хӑтарать. Унӑн Патшалӑх думине пӑхса тухма Тӗп банкӑн (правительство йышне кӗмест) председателӗн должноҫне йышӑнма кандидатура сӗнме ирӗк пур. Агресси е агресси пулма пултарасси пирки тӳрремӗнех хӑрушлӑх пур чухне президентӑн ҫӗршывӑн пӗтӗм территорийӗнче е уйрӑм лаптӑкӗнче ҫар лару-тӑрӑвӗ ҫинчен пӗлтерме ирӗк пур, анчах ун чухне унӑн хӑйӗн йышӑнӑвӗ ҫинчен пӗр тӑхтамасӑр Федераци пухӑвне пӗлтермелле. Раҫҫейӗн пӗтӗм территорийӗнче пурнӑҫламалли хушусене (вӗсем федераци саккунӗсене хирӗҫлемелле мар) кӑларма ирӗк пур. Ҫавӑн пекех унӑн ытти полномочисем те пур.

Патшалӑх думин ун тӗлӗшпе патшалӑха сутни е урӑх йывӑр преступлени тунӑшӑн айӑпласан, ҫакна Аслӑ тата Конституци сучӗсем ҫирӗплетсен Федераци Канашӗ Президента должноҫран хӑтарма пултарать.

Конституципе килӗшӳллӗн, саккун хатӗрлекен влаҫа Федераци пухӑвӗ — икӗ палатӑран тӑракан парламент пурнӑҫлать: Федераци Канашӗ тата Патшалӑх думи. Ӑслӑлӑх литературинче асӑннӑ палатӑсене ҫӳлти тата аялти тесе калаҫҫӗ. Федераци Канашне федерацин кашни субъектӗнчен икшер ҫын тата президент лартакан представительсем (вӗсен шучӗ 30-тан ытла мар; вӗсенчен яланлӑха ҫиччӗрен ытла мар лартма пултараҫҫӗ) кӗреҫҫӗ. Федераци Канашне ҫавӑн пекех Раҫҫейӗн малтанхи президенчӗсем кӗме пултараҫҫӗ. 1993 ҫулта Федераци Канашӗн членӗсене халӑх суйланӑ, 1995 ҫулта вӗсен вырӑнне тӳрремӗн кӗпӗрнаттӑрсем (президентсем) тата регионсенчи саккун хатӗрлекен пухусен спикерӗсем йышӑннӑ. 2000 ҫултанпа федераци субъекчӗсен влаҫӗн ӗҫ тӑвакан тата саккун хатӗрлекен органӗсен лартакан тата суйланакан ҫыннисем йышӑннӑ. Патшалӑх думи 450 депутатран(выр.)чăв. тӑрать: 225 депутата пӗр мандатлӑ суйлав округӗсем тӑрӑх суйлаҫҫӗ (пӗр округран пӗр депутат), тепӗр 225 депутат вара — федерацин суйлав округӗпе кандидатсен федераци списокӗсемшӗн панӑ суйлавҫӑсен сассипе пропорциллӗ палӑртаҫҫӗ.

Патшалӑх влаҫӗн ӗҫ тӑвакан аслӑ органӗ — Раҫҫей Федерацийӗн Правительстви(выр.)чăв.. Раҫҫей Федерацийӗн президенчӗ умӗнче яваплӑ, унӑн ӗҫне Патшалӑх думи тӗрӗслесе тӑрать. Правительство йышне председатель, Правительство председателӗн ҫумӗсем (темиҫе министерствӑпа ведомство ӗҫне тӗрӗслеҫҫӗ), федераци министрӗсем (министерствӑсене ертсе пыраҫҫӗ, е патшалӑхӑн тӗрлӗ программисене пурнӑҫланине тӗрӗслесе тӑраҫҫӗ, е ятарлӑ хушусем пурнӑҫлаҫҫӗ) тата министерство должноҫӗ ҫук ведомствӑсен пуҫлӑхӗсем (официаллӑ майпа министрсен статусӗллисем) кӗреҫҫӗ. Правительствӑн йышне тата тытӑмне саккун йӗркипе палӑртман, ҫак ӗҫе президент палӑртать.

Суд влаҫне судсем кӑна пурнӑҫлаҫҫӗ: Конституци сучӗ, Аслӑ суд ертсе пыракан пӗтӗмӗшле юрисдикци сучӗсем тата Аслӑ суд ертсе пыракан арбитраж сучӗсем. Раҫҫей Федерацийӗн хӑш-пӗр субъекчӗсенче конституци (устав) сучӗсем ӗҫлеҫҫӗ. Федераци субъекчӗсен суд системине ҫавӑн пекех миравай судьясем кӗреҫҫӗ.

Патшалӑх органӗсемпе должноҫри ҫынсен ӗҫ-хӗлӗнче ҫыннӑн прависемпе ирӗклӗхӗсене пӑсманнине Раҫҫей Федерацийӗнчи ҫын прависене хӳтӗлекен уполномоченнӑйӗн (омбудсменӑн(выр.)чăв.) тӗрӗслесе тӑмалла. Асӑннӑ института Раҫҫей практикинче пӗрремӗш хут 1993 ҫулта кӗртнӗ Раҫҫей Федераци Конституцийӗ (103-мӗш статьян 1-мӗш пайӗн «е пункчӗ») кӗртнӗ, унпа килӗшӳллӗн ҫын прависене хӳтӗлекен уполномоченнӑя Патшалӑх думи лартать, хӑйӗн ӗҫне вӑл федерацин конституци саккунӗпе килӗшӳллӗн пурнӑҫлать. Ҫын прависене хӳтӗлекен уполномоченнӑй хӑйӗн ӗҫ-хӗлне пурнӑҫланӑ чухне нимӗнле патшалӑх органӗсемпе должноҫри ҫынсене те пӑхӑнмасть.

2020 ҫулхи утӑн 6-мӗшӗ тӗлне 44 партие шута илнӗ, вӗсенчен Патшалӑх думинче улттӑшӗ ҫеҫ пур:

• «Пӗрлӗхлӗ Раҫҫей» партийӗ, 2001 ҫулта «Единство» тата «Тӑван Ҫӗршыв — Пӗтӗм Раҫҫей» политика юхӑмӗсем пӗрлешнипейӗркеленнӗ. Либераллӑ консерватизм никӗсӗ ҫинче тӑрать. Парти йышӗ — 2 млн ҫын (2012 ҫул). 2016 ҫулхи Патшалӑх Думин суйлавӗнче чи нумай вырӑн йышӑнакан парти ятне упраса хӑварса 343 вырӑн йышӑннӑ. Парти председателӗ — Д. А. Медведев.
• Раҫҫей Федерацийӗн коммунистсен партийӗ (КПРФ), 1993 ҫулта ҫӗнӗрен йӗркеленӗ РСФСР Компартийӗ пек никӗсленӗ. Хӑйне КПСС-ӑн тӳрӗ еткерӗ пек палӑртать. Парти шучӗ — 156 пин ҫын (2012 ҫул). 2016 ҫулхи суйлавра 42 вырӑн йышӑннӑ. Партин ТК председателӗ — Г. А. Зюганов.
• ЛДПР (Раҫҫейри либерал-демократсен партийӗ), 1992 ҫулта никӗсленӗ. Национализм, патриотизм тата хутӑш экономика теорийӗн идейисене тытса пырать. Парти йышӗ — 247 пин ҫын (2016 ҫул). 2016 ҫулхи суйлавра 39 вырӑн йышӑннӑ. Парти председателӗ — Л. Э. Слуцкий(выр.)чăв..
• «Тӳрӗ кӑмӑллӑ Раҫҫей» («эсерсем») парти, 2006 ҫулта никӗсленӗ. Социализм интернационал шутне кӗрет. Социал-демократи позицийӗсен никӗсӗ ҫинче тӑрать. Парти йышӗ — 160 пин ҫын (2016 ҫул). 2016 ҫулхи суйлавра 23 вырӑн йышӑннӑ. Парти председателӗ — С. М. Миронов(выр.)чăв..
• «Родина» парти(выр.)чăв., 2004 ҫулта никӗсленӗ. Сулахай национализм идеологине тытса пырать. Парти шучӗ — 135 пин ҫын (2004 ҫул). 2016 ҫулхи суйлавра пӗр вырӑн йышӑннӑ. Парти председателӗ — А. А. Журавлёв(выр.)чăв..
• «Граждансен платформи» парти, 2012 ҫулта никӗсленӗ. Консерватизм тата экономикӑри либерализм идеологине тытса пырать. Парти йышӗ — 26 пин ҫын (2014 ҫул). 2016 ҫулхи суйлавра пӗр вырӑн илнӗ. Партин Федераллӑ политика комитечӗн председателӗ — Р. Г. Шайхутдинов(выр.)чăв..

Тӗнчери хутшӑнусенче Раҫҫей СССР-а малалла тӑсакан патшалӑх пек тытса пырать^{[109][110][111]}.

Раҫҫей — тӗнче шайӗнчи хутшӑнусен тӗп патшалӑхсенчен пӗри, ПНО Хӑрушсӑрлӑх канашӗн пилӗк яланхи пайташӗсенчен пӗри тата G20-ре («Пысӑк ҫирӗмре») вырӑн йышӑнать; Раҫҫей тӗнчери тӑнӑҫлӑхпа хӑрушсӑрлӑха тытса пырассишӗн яваплӑ. 1996–2022 ҫулсенче ҫӗршыв Европа Канашӗн членӗ пулнӑ, 1997—2014 ҫулсенче ҫавӑн пекех «Пысӑк саккӑр» (G8) шутне кӗнӗ — экономика тӗлӗшӗнчен аталаннӑ патшалӑхсен формаллӑ мар пӗрлешӗвӗ. Тӗнчери ытти чылай организацисен пайташӗ шутланать. Вӗсен хушшинче СССР лаптӑкӗнче йӗркеленӗ организисем, тӗпрен илсен Раҫҫей хӑйне ертсе пыракан вӑй пек палӑртаканнисем, пур: СНГ, ОДКБ, ШОС. Раҫҫей Беларуҫпе пӗрле Союзлӑ патшалӑх йӗркеленӗ.

2014 ҫулта Беларуҫпе тата Казахстанпа пӗрле Еврази экономика союзне (ЕАЭС) йӗркеленӗ, ӑна ЕврАзЭС Таможня союзӗн никӗсӗ ҫинче йӗркеленӗ, вӑл тӗнче шайӗнче интеграциллӗ экономика пӗрлешӗвӗ (союз) шутланать, 2015 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗнчен ӗҫлет.

Раҫҫейӗн тулаш политикине ҫӗршыв президенчӗ палӑртать, ӑна Раҫҫейӗн Ют ҫӗршыв ӗҫӗсен министерстви пурнӑҫлать. Раҫҫей 188 патшалӑхпа (ПНО пайташӗсемпе), икӗ кӑшт йышӑннӑ патшалӑхпа тата ПНО ҫумӗнчи виҫӗ сӑнавҫӑпа дипломати хутшӑнӑвӗсене тытса тӑрать; 144 ҫӗршывра дипломати элчисем вырнаҫнӑ. Раҫҫейӗн Грузипе (2008 ҫултанпа), Украинӑпа (2022 ҫултанпа), Микронезипе (2022 ҫултанпа), Бутанпа, Соломон Утравӗсемпе дипломати хутшӑнӑвӗсем ҫук.

Раҫҫейӗн ют ҫӗршыв паспорчӗпе тӗнчери 70 ытла патшалӑха визӑсӑр кӗме пулать, 32 патшалӑхра ҫитсен тӳрех виза илме май пур. Ытти патшалӑхсене, ҫав шутра Европӗрлӗхе, АПШ-на, Канадӑна, Аслӑ Британие, Китая, Японие тата ытти ҫӗршывсене кӗмелли визӑна маларах илсе кӗмелле. Тӗнчери патшалӑхсемпе виза режимне Раҫҫей пӗр-пӗринпе калаҫса татӑлса йӗркелет^[112].

Раҫҫей Федерацин Хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсем (РФ ХВ) — Раҫҫей Федерацийӗн хӳтӗлев никӗсне йӗркелекен патшалӑх ҫар организацийӗ. 1996 ҫулхи ҫӑвӑн 31-мӗшӗнчи 61-ФЗ №-лӗ «Хӗтӗлев ҫинчен» федераллӑ саккунпа килӗшӳллӗн, Хӗҫпӑшаллӑ вӑйсене Раҫҫей Федерацине хирӗҫ пыракан агрессие пусарма, Раҫҫей Федерацийӗн территорине упрама тата унӑн калӑпӑшне хӳтӗлеме, ҫавӑн пекех федераци саккунӗсемпе тата Раҫҫей Федерацийӗн тӗнче шайӗнчи килӗшӗвӗсемпе килӗшӳллӗн тӗрлӗ тӗллевсене пурнӑҫлама юрать.

Хӗҫпӑшаллӑ вӑйсен Аслӑ ҫарпуҫӗ — Раҫҫей Федерацийӗн президенчӗ. 2023 ҫулхи раштав уйӑхӗнче Хӳтӗлев министерстви пӗлтернӗ тӑрӑх, Раҫҫейӗн хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсен шучӗ 1,32 млн ҫын (тӗнчере 4-мӗш вырӑн) пулнӑ^[113].

Раҫҫей хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсем виҫҫӗ тӗсе пайланаҫҫӗ: тип ҫӗр ҫарӗсем, сывлӑшпа космос вӑйӗсем, тинӗс ҫар флочӗ, ҫавӑн пекех икӗ уйрӑм ҫар пур: стратеги тӗллевӗллӗ ракета ҫарӗсем тата сывлӑш десанчӗн ҫарӗсем. Унсӑр пуҫне вӗсен шутне пурлӑхпа техника тивӗҫтерӗвӗн (МТО) тата хӗсметре тӑма юракан Хӗҫпӑшаллӑ вӑйсен ҫарӗсен шутне кӗмен ҫарсем, ҫар пӗрлешӗвӗсем тата органсем кӗреҫҫӗ:

• Раҫҫей Федерацийӗн наци гвардийӗн ҫарӗсен федераллӑ служби;
• Раҫҫей МЧСӗн(выр.)чăв. граждан хӳтӗлев ҫарӗсем;
• Раҫҫей Федерацийӗн тулаш разведкин служби;
• Раҫҫей ФСБ органӗсем (ҫав шутра ФСБ чикӗ хуралӗн служби);
• Раҫҫей ФСО органӗсем (ҫав шутра ятарлӑ ҫыхӑну тата информаци служби).

Хӗҫпӑшаллӑ вӑйсене комплектлассине хутӑш меслетпе пурнӑҫлаҫҫӗ: граждансене территорине пӑхӑнман принциппа ҫар хӗсметне чӗнсе илесси тата Раҫҫей Федерацийӗпе ют ҫӗршыв гражданӗсене ҫар службине хӑйсен ирӗкӗпе йышӑнни.

Граждансене ҫар службине йышӑнассине 1998 ҫулхи пуш уйӑхӗн 28-мӗшӗнчи 53-ФЗ №-лӗ «Ҫар тивӗҫӗпе ҫар хӗсмечӗ ҫинчен» федераллӑ саккунпа килӗшӳллӗн пурнӑҫлаҫҫӗ. Ҫара 18 ҫултан пуҫласа 27 ҫулчченхи арҫынсене илеҫҫӗ. 2008 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗнчен хӗсметре тӑмалли вӑхӑт — 12 уйӑх.

1992—2022 ҫулсенче контракт мелӗпе ҫар хӗсметне Раҫҫей Федерацийӗн 18 ҫултан пуҫласа 40 ҫулчченхи гражданӗсене тата ют ҫӗршыв гражданӗсене 18 ҫултан пуҫласа 30 ҫулччен йышӑннӑ. Контракт вӑхӑчӗ виҫӗ, пилӗк е вунӑ ҫул пулнӑ. 2022 ҫулта Раҫҫейре ҫар хӗсметне тӑма пӗрремӗш контракта йышӑнмашкӑн ӳсӗм чиккисене улӑштарнӑ, ҫапла май контракт йӗркелеме 18 ҫултан пуҫласа 50 ҫулчченхи пур ҫынсем те йӗркелеме пултараҫҫӗ^[114]. 2023 ҫулхи ҫӗртмен 24-мӗшӗнче мобилизаци тапхӑрӗнче контракт йӗркелеме май парассине аслӑ офицерсемшӗн 70 ҫул таран тата ытти ҫар званийӗсемшӗн 65 ҫул таран ӳстерекен саккун вӑя кӗнӗ.

РФ Финанс министерстви(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх 2024 ҫулта ҫӗршыва хӳтӗлеме патшалӑх бюджечӗн тӑкакӗсем 10,8 трлн тенкӗпе танлашнӑ, наци хӑрушсӑрлӑхӗпе право йӗркине хураламалли ӗҫ валли — 3,4 трлн тенкӗпе. Патшалӑха хӳтӗлеме хыснаран пӗтӗмӗшле 14,2 трлн тӑкакланӑ — ку вӑл бюджетӑн мӗнпур тӑкаксен 38,6 % (36,6 трлн), е ВВП-ран 9% яхӑн пулать^[115].

Раҫҫей Федерацийӗн ядерлӑ вӑйӗсем типҫӗр, тинӗс тата авиаци тӗсӗсем(выр.)чăв. ҫине пайланаҫҫӗ, вӗсем ытти патшалӑхсем Раҫҫее хирӗҫ вӑрҫӑпа тухассинчен хӳтӗлекен тӗп гарант пулса тӑраҫҫӗ. Ҫар доктринипе килӗшӳллӗн Раҫҫей Федерацийӗ ядерлӑ хӗҫпӑшалпа ҫакӑн чухне усӑ курма пултарать: патшалӑха хирӗҫ йышлӑ арканусем тӑвакан хӗҫ-пӑшалӗпе усӑ куракан агресси; патшалӑх тытӑмне хӑрушлӑха кӑларса тӑратма пултаракан ахаль хӗҫпӑшалпа усӑ курса тапӑнни^[116].

2017 ҫултанпа Раҫҫейӗн ядерлӑ боеголовокисен шучӗ 1400-тен пуҫласа 1600 единица таран (СНВ-III стандарчӗпе килӗшӳллӗн) тытӑнса тӑрать. Ҫак кӑтартупа Раҫҫей АПШпа тан тӑрать, икӗ ҫӗршыв та ку енӗпе ытти патшалӑхсенчен чылай малта пыраҫҫӗ — тӗнчере виҫҫӗмӗш вырӑн йышӑнакан Китайӑн ядерлӑ боеголовкӑсен шучӗпе 500 яхӑн единица кӑна^[117].

2023 ҫул пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх, Пӗтӗм тӗнчери валюта фончӗ Шалти пӗтӗм продукт калӑпӑшӗпе (3,55 %) тата туянма май пур паритетпа тӗнчере 4-мӗш вырӑна вырнаҫтарнӑ. МВФ рейтингӗнчи пӗрремӗш йӗркесене Китай, АПШ тата Инди йышӑннӑ. Раҫҫей пӗрремӗш хут Японирен мала тухнӑ^[118].

2022 ҫулта Раҫҫей экономики аяларах йӗркере тӑнӑ, ВВП туянма май пур паритет (ППС) тӗлӗшӗпе тӗнчери мӗнпур ҫӗршывсен хушшинче 5-мӗш тата Европӑри ҫӗршывсен хушшинче 1-мӗш вырӑн йышӑннӑ, ку кӑтарту 5,33 трлн долларпа танлашнӑ. Ҫӗршывӑн тӗнче экономикине хывакан тӳпе ун чухне 3,24 % пулнӑ^[119]. Туянма май пур паритетӑн шалти пӗтӗм продукт калӑпӑшӗпе пӗр ҫыр пуҫне пырса тивекен виҫепе 2022 ҫулта Раҫҫей 58-мӗш вырӑн йышӑннӑ, ку енӗпе вӑл СНГ йышне кӗрекен мӗнпур патшалӑхсенчен ирттернӗ. Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх статистикин федераллӑ служби пӗлтернӗ тӑрӑх, 2023 ҫулхи номиналлӑ шалти пӗтӗм продукт калӑпӑшӗпе 172,15 трлн тенкӗпе танлашнӑ^[13].

Раҫҫей этем вӑй-хӑвачӗн аталанӑвӗ питӗ ҫӳллӗ шайра тӑракан ҫӗршывсен ушкӑнне кӗрет, ВТО тата ЕАЭС членӗ шутланать. Expert Market компанин 2016 ҫулхи кӑтартӑвӗсемпе килӗшӳллӗн, ӗҫ тухӑҫлӑхӗ шайӗпе хатӗрленӗ ҫӗршывсен рейтингӗнче Раҫҫей СНГ пур ҫӗршывӗсенчен иртсе тӗнчере 32-мӗш вырӑнта тӑрать^[120].

2021 ҫулта Раҫҫей экономики 4,6 % ӳснӗ^[121]. 2021 ҫулта федераци бюджетне 514,8 млрд тенкӗ профицитпа тултарнӑ, ҫакӑ ВВП 0,4 % танлашнӑ^[122]. МВФ даннӑйӗсем тӑрӑх кашни ҫын пуҫне пырса тивекен шалти пӗтӗм продукт калӑпӑшӗн туянма май пур паритечӗ 30 431 АПШ долларӗпе танлашнӑ.

Раҫҫей ВВП отрасль тытӑмӗ (2020 ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх)^[123]:

• тирпейлекен производствӑсем — 14,8 %;
• оптла тата ваккӑн суту-илӳ; автотранспорт хатӗрӗсемпе мотоциклсене юсани — 13,1 %;
• куҫман пурлӑхпа ҫыхӑннӑ операцисен ӗҫӗ-хӗлӗ — 10,5 %;
• ҫӗр айӗнчи пурлӑха кӑларасси — 9,8 %;
• патшалӑх управленийӗ тата ҫар хӑрушсӑрлӑхне тивӗҫтересси; социаллӑ тивӗҫтерӳ — 8,3 %;
• транспортлани тата упрани — 6,5 %;
• ҫурт-йӗр тӑвасси — 5,7 %;
• финанс тата страхлав ӗҫ-хӗлӗ — 4,9 %;
• профессиллӗ, ӑслӑлӑхри тата техника енӗпе пурнӑҫлакан ӗҫ-хӗл — 4,5 %;
• ял, вӑрман хуҫалӑхӗ, сунар, пулӑ тытасси тата пулӑ ӗрчетесси — 4,1 %;
• сывлӑх сыхлавӗпе социаллӑ пулӑшу ӗҫӗсен енӗпе ӗҫ-хӗл — 3,9 %;
• вӗренӳ — 3,4 %;
• информаципе ҫыхӑну тытӑмӗнчи ӗҫ-хӗл — 2,8 %;
• электричество энергийӗпе, газпа тата пӑспа тивӗҫтересси; сывлӑша кондицилесси — 2,6 %;
• администрациллӗ тата хушма пулӑшупа ҫыхӑннӑ ӗҫ-хӗл — 2,0 %;
• культура, спорт, канупа вӑйӑ-кулӑ йӗркелес ӗҫри ӗҫ-хӗл — 0,9 %;
• хӑна ҫурчӗсемпе обществӑлла апатлану предприятийӗсен ӗҫ-хӗлӗ — 0,7 %;
• ытти енлӗ пулӑшупа тивӗҫтересси — 0,6 %;
• шывпа тивӗҫтересси; шыв кӑларасси, каяшсене пухассине тата утилизацилессине йӗркелесси, вараланчӑксене пӗтерес ӗҫ-хӗл — 0,5 %;
• ӗҫпе тивӗҫтерекен шайӗнчи килти хуҫалӑхсен ӗҫӗ-хӗлӗ; уйрӑм кил хуҫалӑхӗсен тавар туса кӑларасси тата хӑйсене валли кирлӗ пулӑшупа тивӗҫтересси — 0,4 %;

1999—2008 ҫулсенче шалти пӗтӗм продукт калӑпӑшӗ (ВВП) 93,8 % ӳснӗ, промышленность — 79,1 %, ял хуҫалӑхӗ — 39,7 %. 2008 ҫулта ҫӗршыври ВВП 1989 ҫулхипе танлаштарсан 107 % танлашнӑ, промышленность — 85 % (1990 ҫулта промышленность производстви, 1989 ҫулхипе танлаштарсан, 99,9 % танлашнӑ, 1991—2004 ҫулсенче тата 30 % чакнӑ^[124], 2005—2007 ҫулта 21,3 % ӳснӗ), ял хуҫалӑх производстви — 83,6 %.

Раҫҫей ВВП 2010—2011 ҫулсенчи 8,7 % ӳснӗ^[125]. 2011 ҫул пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх, Раҫҫейри инвестицисен калӑпӑшӗ малтанхи 20 ҫулпа танлаштарсан 370 млрд доллар таран ҫитнӗ, ку шай рекордлӑ шутланать. Ҫапла май кашни кун Раҫҫей экономикине 1 миллиард доллар ытла инвестици хывнӑ пулнӑ. Пӗтӗмпе 20 ҫул хушшинче, 1991 ҫултан пуҫласа, Раҫҫей экономикине 2,5 трлн доллар ытла инвестици хывнӑ^[126].

Укҫа виҫи — Раҫҫей тенки(выр.)чăв., 2021 ҫулхи унӑн вӑтам курсӗ 1 АПШ долларӗшӗн 73,66 тенкӗпе танлашнӑ^[127]. Вак единица — пӗр пус, вӑл тенкӗн пӗрре ҫӗрмӗш пайӗ пулать. Укҫа-тенкӗ эмиссине ҫӗршывӑн тӗп банкӗ — Раҫҫей банкӗ — пурнӑҫлать.

Ӗҫсӗрлӗх шайӗ — 3,2 % (2023 ҫулхи даннӑйсем), халӑха ӗҫпе тивӗҫтернин шайӗ — 60,1 % (2023 ҫулхи даннӑйсем)^[128]. Раҫҫейри ӗҫчене вӑтамран тӳлекен ӗҫ укҫин номиналлӑ виҫи 2021 ҫул пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх уйӑхне 57 244 тенкӗпе танлашнӑ^[129].

Раҫҫейре ӗҫпе тивӗҫтерекен чи пысӑк предприяти «Раҫҫей чукун ҫулӗсем» компани шутланать, 2019 ҫулта унта 711 пине яхӑн ҫын ӗҫленӗ^[130]. Монополист шайӗнчи мар компанисем хушшинче чи пысӑк ӗҫпе тивӗҫтерекен шутне Ростех кӗрет, унта 450 пин ҫын ӗҫлет^[131]. Ӗҫпе тивӗҫтерекен частнӑй компанисен хушшинче чи пысӑкси X5 Group шутланать — унта 340 пин ҫын тӑрмашать.

Росстат(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх 2022 ҫулта Раҫҫейре 102,7 млн м² ҫурт-йӗр хута янӑ. Ку вӑл Раҫҫей статистикин пӗтӗм историйӗнчи, ҫав шутра совет тапхӑрӗнчине илес пулсан та, абсолютлӑ рекорд^[132].

Раҫҫей 12 пысӑк экономика районӗ ҫине пайланать: Ҫурҫӗр-Анӑҫ, Ҫурҫӗр, Вӑтаҫӗр, Атӑл-Вятка, Вӑтаҫӗр-Хуратӑпра, Атӑлҫи, Ҫурҫӗр-Кавказ, Урал, Анӑҫ-Ҫӗпӗр, Тухӑҫ-Ҫӗпӗр, Инҫет Тухӑҫ тата Калининград.

Нефтьпе газа тӗпрен илсен Анӑҫ тата Тухӑҫ Ҫӗпӗрте кӑлараҫҫӗ^[133]; гидроэлектростанцисем, тӗрлӗ тӗслӗ металлурги тата вӑрман промышленноҫӗ Тухӑҫ Ҫӗпӗрте вырнаҫнӑ. Инҫет Тухӑҫ ылтӑн тата алмаз калрассипе, пулӑ тытассипе тата тинӗс апат-ҫимӗҫӗпе тивӗҫтерессипе палӑрса тӑрать. Ҫурҫӗр районти тӗп отрасльсем шутне кӑмрӑк, нефть, газ, апатит, никель тата ытти металл кӑларасси, ҫавӑн пекех вӑрман хатӗрлесси тата пулӑ тытасси кӗреҫҫӗ. Ҫурҫӗр-Анӑҫ, Вӑтаҫӗр, Атӑл-Вятка, Урал тата Атӑлҫи районӗсенче машина туса кӑларасси вӑйлӑ аталаннӑ, ҫавӑн пекех кунта хими, ҫӑмӑл, апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗ, энергетика тата пулӑшу сферисем вӑйлӑ ӗҫлеҫҫӗ. Вӑтаҫӗр Хуратӑпрапа Ҫурҫӗр Кавказ районӗсенче ял хуҫалӑхӗ тата апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗ аталаннӑ. Калининград облаҫӗнче пулӑшу сфери, пулӑ тытасси тата туризм вӑйлӑ.

2014 ҫула илес пулсан ВВП тытӑмӗнчи промышленноҫ производствин тӳпи 36,3 % пулнӑ. Промышленноҫра ӗҫлеме пултараканнисенчен 27,8 % халӑх вӑй хунӑ.

2007 ҫулта Раҫҫейӗн тирпейлекен промышленноҫри пӗтӗмӗшле хушма хакӗн (ВДС) калӑпӑшӗ 196 млрд АПШ долларӗпе танлашнӑ, ҫак кӑтартупа Раҫҫей тӗнчере 9-мӗш вырӑн йышӑнать^[134]. 2011 ҫул тӗлне ВДС 252 млрд доллар таран ӳснӗ. Раҫҫейри промышленноҫ производствинче тирпейлекен производствӑсен тӳпи — 66 % (2007 ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх)^[135].

2000-мӗш ҫулсенче Раҫҫейри тирпейлекен промышленность ӳссе пынӑ, ҫакӑ 2008—2009 ҫулсене пырса тивекен пӗтӗм тӗнчери экономика кризисӗн тапхӑрӗнче ҫеҫ татӑлнӑ. 1999–2011 ҫулсенче Раҫҫейри тирпейлекен производствӑсен индексӗ 82 % ӳснӗ, ҫав шутра апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗ — 80 %, машинӑсемпе тӗрлӗ хатӗр-хӗтӗр туса кӑларасси — 74 %, электрооборудовани, электронлӑ тата оптика оборудованийӗ туса кӑларасси — 231 %, транспорт хатӗрӗсемпе оборудованисем туса кӑларасси — 29 %, металлурги — 67 %, хими промышленноҫӗ — 62 %. Тӗнчери вӑтам кӑтартусенчен иртсе каякан ӳсӗм хӑвӑртлӑхне пула тӗнчери мӗнпур тирпейлекен промышленноҫӗн хушма хакӗнчи тӳпе Раҫҫейре 2002 ҫулта 0,9 % пулнӑ пулсан, 2010 ҫул тӗлне 2,1 % таран ӳстернӗ. Юлашки ҫулсенче ВДС калӑпӑшӗпе тирпейлекен промышленноҫра Раҫҫей Испани, Канада, Мексика, Индонези йышши ҫӗршывсене (2002 ҫулта ку ҫӗршывсем Раҫҫейрен малта пулнӑ) иртсе кайнӑ.

Туса кӑларнӑ калӑпӑш тӑрӑх Раҫҫейри тирпейлекен промышленность структури ҫакнашкал: (2009 ҫулхи даннӑйсем)^[136]:

• апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗ(выр.)чăв. — 19,3 %;
• машина туса кӑларасси — 19,1 %;
• кокс тата нефть продукчӗсем туса кӑларасси — 18,5 %;
• металлурги(выр.)чăв. — 16,7 %;
• хими производстви, резина тата пластмасса изделисем туса кӑларасси — 10,0 %;
• йывӑҫа тирпейлесси тата йывӑҫран япаласем туса кӑларасси, целлюлозӑпа хут производстви; издательствӑпа полиграфи ӗҫӗ — 5,0 %;
• ытти металл мар минераллӑ продукта туса кӑларасси — 4,8 %;
• ҫӑмӑл промышленность(выр.)чăв. — 1,3 %.

1991 ҫулпа танлаштарас пулсан Раҫҫейӗн мӗнпур промышленность отраслӗсенчен чи вӑйлисем: электрооборудовани, электронлӑ тата оптикӑллӑ хатӗр-хӗтӗр туса каларасси, хими производстви, тирпейлекен тата ытти производствӑсем, топливӑпа энергетика валли усӑллӑ пурлӑха кӑларасси; целлюлозӑпа хут туса кӑларасси (Раҫҫейӗн вӑрман пурлӑхӗ — тӗнчере чи пысӑкки); издательствӑпа полиграфи ӗҫӗ-хӗлӗ; металлурги ӗҫӗ-хӗлӗ тата хатӗр меттал япаласепм туса кӑларасси; хӳтӗлев промышленноҫӗ; электроэнерги, газ тата шыв туса кӑларасси тата потребительсем патне ҫитересси (2006 ҫулхи кӑтартусем)^[137].

2015 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче мӗнпур ял хуҫалӑх туса кӑларакансем ҫак тапхӑрти хаксемпе пурӗ 471,2 млрд тенкӗлӗх ял хуҫалӑх продукцине туса кӑларнӑ, 2015 ҫулхи кӑрлач-чӳк уйӑхӗсенче — 4740,5 млрд тенкӗлӗх^[138].

Раҫҫей ял хуҫалӑхӗнче, сунарта тата вӑрман хуҫалӑхӗнче пӗтӗмӗшле хушӑннӑ хакӑн калӑпӑшӗ — 1,53 трлн тенкӗ (2009 ҫул)^[139]. Росстат(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх, 2007 ҫулта Раҫҫейӗн пӗтӗмӗшле ял хуҫалӑхӗн продукчӗ 2099,6 млрд тенкӗпе танлашнӑ, вӗсенчен ӳсентӑран ӳстересси ҫине (ҫӗр ӗҫне) 1174,9 млрд (55,96 %) тенкӗ тивнӗ, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетесси сине — 924,7 млрд тенкӗ (44,04 %). Продукцие туса илекенсен категорийӗсем тӑрӑх пуринчен ытларах харпӑр хушма хуҫалӑхсем (48,75 % е 1023,6 млрд тенкӗлӗх) туса илнӗ; иккӗмӗш вырӑнта — 43,76 % е 918,7 млрд тенкӗ туса илнӗ ял хуҫалӑх организацийӗсем; сахалрах фермер хуҫалӑхӗсем туса кӑларнӑ — 7,49 % е 157,3 млрд тенкӗлӗх.

Раҫҫейре тӗнчери мӗнпур сухалама юрӑхлӑ ҫӗрӗн 10 % вырнаҫнӑ. Раҫҫейре ака-суха ирттермелли 4/5 ытла пайӗ Атӑлҫи тӑрӑхӗн тӗп пайне, Ҫурҫӗр Кавказа, Урала тата Анӑҫ Ҫӗпӗре тивет. Тӗп ял хуҫалӑх культурисем: пӗрчӗллӗ йышшисем, сахӑр кӑшманӗ, хӗвелҫаврӑнӑш, ҫӗрулми, йӗтӗн.

Раҫҫей тӗш тырӑ экспортлас енӗпе тӗнчере лидер шутланать^[140]. Раҫҫейӗн туллипе усӑ куракан ҫӗршывсен йышӗ Европӑри, Азири, Африкӑри тата Кӑнтӑр Америкӑри 84 патшалӑх таран ӳснӗ^[125].

Раҫҫейре выльӑх-чӗрлӗхе ашпа сӗт тата ҫӑм туса илме ӗрчетеҫҫӗ. 2000—2008 ҫулсенче Раҫҫейре ҫулсерен аш-какай туса илессин калӑпӑшӗ пӗрмай ӳссе пынӑ^[141]. 2008 ҫулта 2,9 млн тонна туса илнӗ, ку 1999 ҫулхи кӑтартуран 2,6 хут пысӑкрах пулнӑ. 2002 ҫултан пуҫласа 2008 ҫулччен Раҫҫейре чӑх какайне туса илесси ҫулталӑкне 2 млн тонна таран ҫитнӗ, ку кӑтарту виҫӗ хут ӳснӗ^[142].

2006 тата 2016 ҫулсенче ял хуҫалӑх ҫыравӗсем иртнӗ.

Пулӑшу сфери Раҫҫей экономикинче (ҫав шутра совет тапхӑрӗ те) пысӑках мар вырӑн йышӑннӑ, ҫакӑ йӑлана кӗнӗ япала пулнӑ, апла пулин те 1990-мӗш ҫулсенчен пуҫласа вӑл вӑйлӑ аталанма пуҫланӑ. 2015 ҫул тӗлне ВВП-ри пулӑшу сферин тӳпи 59,7 % танлашнӑ, ӗҫлеме пултаракан халӑхӑн ҫурри ытла (63 %) унта ӗҫленӗ.

1998—1999 ҫулсенчи кризис тапхӑрӗнчи йывӑр вӑхӑтсене тӳссе ирттернӗ хыҫҫӑн, пӗтӗмӗшле илсен, 2000-мӗш ҫулсен пӗрремӗш ҫурринче Раҫҫейӗн кредитпа финанс системи стабилизациленнӗ. 2005 ҫулта Раҫҫей Федерацийӗн Тӗп банкӗ нумай вӑхӑтлӑх программӑна пурнӑҫлама пуҫланӑ, унпа килӗшӳллӗн ҫӗршывра ӗҫлекен уйрӑм банк учрежденийӗсен йышне сахаллатма тытӑннӑ, ҫакна пӗчӗккисене пӗрлештерсе тата пысӑкраххисем пӗчӗккисене ҫӑтнипе пурнӑҫа кӗртнӗ.

2024 ҫул пуҫламӑшӗнче Раҫҫейӗн банк тытӑмӗнчи активсен калӑпӑшӗ 167,9 трлн тенкӗпе танлашнӑ^[143].

2017 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 1-мӗшӗ тӗлне Раҫҫейӗн тӗнчери резервӗсем 401 млрд долларпа (тӗнчере 7-мӗш вырӑн) танлашнӑ^[144]. 2015 ҫулхи пуш уйӑхӗн 1-мӗшӗ тӗлне Раҫҫейӗн патшалӑх тулаш парӑмӗ 54 млрд доллар пулнӑ^[145]. Ҫакӑ ҫӗршывӑн ВВП калӑпӑшӗн 3 % кӑна танлашать, тӗнчере ку чи пӗчӗк виҫесенчен пӗри шутланать.

Валюта курсӗ тӗнчери нефть хакӗпе ҫыхӑннине пӑрахӑҫлама тӑрӑшаҫҫӗ.

Росстат(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх, 2011 ҫул вӗҫӗ тӗлне Раҫҫей экономикинче ют ҫӗршыв инвестицийӗсене пухнӑ пӗтӗмӗшле калӑпӑшӗ 347 млрд долларпа танлашнӑ^[146][147]. «Пӗтӗм тӗнчери ЦРУ факчӗсен кӗнеки» тӑрӑх, 2014 ҫулхи раштавӑн 31-мӗшӗ тӗлне Раҫҫейре пухнӑ ют ҫӗршыв инвестицийӗсен калӑпӑшӗ 606 млрд долларпа (тӗнчере 16-мӗш вырӑнта) танлашнӑ.

Шалти туризм 2017 ҫулта 55 миллионпа танлашнӑ. Малта пыракан 10 регион хушшинче: Мускав облаҫӗ, Мускав, Тинӗсҫум крайӗ, Санкт-Петербург, Тутарстан Республики, Краснодар тата Алтай крайӗсем, Калининград, Волгоград тата Калуга облаҫӗсем.

2017 ҫулта Раҫҫейре санаторипе курорт пулӑшӑвӗсемпе усӑ куракансен йышӗ 9,5 % (5,59 млн таран) чакнӑ. 2014—2015 ҫулсенче халӑхӑн чӑн тупӑшӗ чакнине пула тата ют ҫӗршывсенчи путёвкӑсем хакланнине пула Крым, Краснодар, Ставрополь тата Алтай крайӗсен лаптӑкӗсенчи Раҫҫей санаторийӗсен пулӑшӑвӗпе усӑ курас енӗпе интерес ӳсни курӑнать.

2018 ҫулта Сочире иртнӗ Раҫҫей инвестици форумӗнче Раҫҫей правительствин вице-премьерӗ Ольга Голодец(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх, Раҫҫейӗ тӑрӑх 60 млн ҫын ҫул ҫӳренӗ, ҫакӑ 2017-мӗш ҫулхипе танлаштарсан 15 % ытларах.

Раҫҫей ФСБ Чикӗ служби пӗлтернӗ тӑрӑх, 2019 ҫулхи пӗрремӗш кварталта Раҫҫее ют ҫӗршывран килнисенчен ытларахӑшӗ — Совет Союзӗн лаптӑкӗнче пулнӑ ҫӗршывсенчен килнисем. Украинӑри халӑх Раҫҫее ытти ют ҫӗршыв ҫыннисенчен ытларах килнӗ (1,7 миллион ҫын, иртнӗ ҫулхи пӗрремӗш кварталӑн кӑтартӑвӗсенчен 10,4 % сахалрах). 870 пин ҫын Казахстанран (2,5 % ӳснӗ), 635 пин ҫын — Узбекистанран (15 % ӳснӗ), 689 пин — Таджикистанран (24,3 % ӳснӗ) килнӗ. 342 пин ҫын килнин катартӑвӗпе Китай Раҫҫее чи нумай килнӗ граждансен патшалӑхсен йышӗнче пиллӗкмӗш вырӑн йышӑнать^[148].

2019 ҫулхи кӑтартусемпе килӗшӳллӗн, ют ҫӗршыв турисчӗсен тӗп юхӑмӗ ҫак ҫӗршывсенчен йӗркеленет: Китай, Кӑнтӑр Корея, Израиль, Германи, Франци, Итали, Таиланд, Турци, АПШ тата Япони^[148]. 2020-мӗш ҫулсенче Раҫҫейри туризм отраслӗ ҫӗршыври ВВП-ран 3-7 % хӑвӑртрах ӳснӗ. Тӗслӗхрен, 2022 ҫултан пуҫласа 2023 ҫулччен ҫӗршыва килекен туристсен йышӗ 187 пинрен 600 пине ҫити ӳснӗ^[149]. 2023 ҫулта ҫавӑн пекех шалти туризм вӑйлӑ ӳснипе палӑрнӑ, унӑн кӑтартӑвӗ 75 млн ҫынна (хӑна ҫурчӗсенче, пансионатсенче, кану ҫурчӗсенче вырнаҫнисен шучӗпе) ҫитнӗ. 2024 ҫулхи пуш уйӑхӗн 28-мӗшӗнче Раҫҫей президенчӗ Владимир Путин 2034 ҫул тӗлне ВВП-ри шалти туризм тӳпине 5 % таран ӳстерме тӗллев лартнӑ^[150].

Электроэнергипе ҫӗршыври халӑхӑн 99 % яхӑн пайне тивӗҫтернӗ. Наци шайӗнче электричествӑпа тивӗҫтерессине пӗтӗмпех тенӗ пекех ҫершыври хӑватсемпе тивӗҫтереҫҫӗ, туса кӑларакан электроэнергин пӗчӗк пайне экспортлаҫҫӗ^[151].

Электроэнерги туса кӑларассин калӑпӑшӗпе Раҫҫей тӗнчере 3-мӗш вырӑн йышӑнать. Электроэнергин ытларах пайне — 67,8 % — ӑшӑпа тивӗҫтерекен электростанцисенче туса кӑлараҫҫӗ, ҫав шутра 44,9 % кӑмрӑкпа усӑ курса, 26,5 % — нефтьпе тата 15,8 % — ҫутҫанталӑк газӗпе. 20,35 % гидроэлектростанцисем туса кӑлараҫҫӗ, 11,8 % — атом станцийӗсем(выр.)чăв.. 0,03 % патнелле хӗвел энергеникипе усӑ курса туса кӑлараҫҫӗ, 0,01 % сахалрах — ҫил электростанцийӗсенче.

2025 ҫулхи юпа уйӑхӗ тӗлне Раҫҫей тӗнчери энергоресурссен рынокӗн 17 процентне тивӗҫтерет^[152].

2016 ҫулта тулашри суту-илӳ калӑпӑшӗ 424,4 млрд АПШ долларӗпе танлашнӑ, сальдо 94,2 млрд доллар пулнӑ. Экспорт калӑпӑшӗ — 259,3 млрд долл., импортӑн — 165,1 млрд долл. (тӗнчере 19-мӗш тата 24-мӗш вырӑнсем).

Экспортӑн тӗп статйисем — нефтьпе нефть продукчӗсем, ҫутҫанталӑк газӗ, металлсем, йывӑҫ вуллисемпе йывӑҫран хатӗрленӗ таварсем, химикатсем тата гражданла тата ҫар промышленноҫӗн продукцийӗн анлӑ спектрӗ. Тӗпрен илсен, техника, транспорт хатӗрӗсем, фармацевтика продукцийӗ, пластмассӑсем, металл ҫурмафабрикачӗсем, аш-какай, улма-ҫырлапа мӑйӑр, оптика тата медицина хатӗрӗсем, тимӗр, хурҫӑ импортлаҫҫӗ.

2015 ҫул тӗлне Раҫҫей экспорчӗ тӗпрен илсен Нидерланда (пӗтӗмӗшле калӑпӑшӑн 11,9 %), Китая (8,3 %), Германине (7,4 %), Италине (6,5 %), Турцине (5,6 %) ӑсанать. Импортӑн ытларах пайӗ Китайран (19,2 %), Германирен (11,2 %), АПШран (6,4 %), Беларуҫрен (4,8 %), Италирен (4,6 %) килет.

2016 ҫул тӗлне Раҫҫей экономикинчи ют ҫӗршыври тӳрӗ инвестицийӗсен калӑпӑшӗ 348 млрд долларпа танлашать, ку кӑтартупа чӗнчере 20-мӗш вырӑн йышӑнать. Раҫҫей инвесторӗсем чикӗ леш енче 359,3 млрд доллара яхӑн укҫа вырнаҫтарнӑ (тӗнчере 19-мӗш вырӑн).

Пӗтӗм тӗнчери банк 2015 ҫулта ирттернӗ тӗпчевпе килӗшӳллӗн, бизнеса ҫӑмӑллӑн йӗркелемелли рейтингра Раҫҫей 62-мӗш вырӑн йышӑннӑ, ҫав вӑхӑтрах 2014 ҫулта вӑл ку енӗпе 92-мӗш вырӑнта пулнӑ, 2019 ҫулта — 28-мӗш вырӑнта.

Раҫҫей экономики ҫине энергоресурссен хакӗ вӑйлӑ витӗм кӳни пирки шухӑш пур^[153]. Хӑш-пӗр экспертсен шухӑшӗпе Раҫҫей «Голланди чирӗпе» аптрать, урӑхла каласан, унӑн экономики пӗр-икӗ чӗртавар тӗсне экспортланипе питӗ вӑйлӑ ҫыхӑннӑ^[154]. Хӑш-пӗр экспертсем ҫутҫанталӑк ресурсӗсем чылай пулни производствӑна модернизацилеме чӑрмантарать тесе шутлаҫҫӗ. Ҫакна пула экономика «пурлӑх ылханӑвне» кӗрсе ӳкнӗ. Анчах 2003 ҫулта «Эксперт» журнал Раҫҫей экономикин ӳсӗмӗ нефть хакӗсемпе вӑйлӑ ҫыхӑнса тӑни суя пулни пирки ҫырнӑ. Журнал МВФ шутлавӗсене илсе кӑтартнӑ, унпа килӗшӳллӗн нефть хакӗсем Раҫҫей ӳсӗмӗн тӳпинче 40 % ытла мар йышӑнаҫҫӗ, ытти 60 % — шалти рынокӑн ӳсӗмӗ^[155]. Экономика аталанӑвӗн министерстви палӑртнӑ тӑрӑх, 2007 ҫулта Раҫҫей ВВП ӳсӗмне нефть хакӗсем 8,1 %-ран 1,4 % кӑна ӳстернӗ^[156]. 2020-мӗш ҫулсем тӗлне Раҫҫей Федерацийӗн бюджет статйисенче нефтьпе газ тупӑшӗ чакса пыни, ҫӗршыври ытти сферӑсенчен килекен укҫа-тенкӗ ӳсни лайӑх курӑнма пуҫланӑ. Тӗслӗхрен, 2023 ҫулта нефтьпе газ тупӑшӗ 2022 ҫулхипе танлаштарсан пӗтӗмӗшле 23,9% чакнӑ (ҫак секторти компанисенчен пурӗ 8,822 трлн тенкӗлӗх налук килнӗ), ытти тупӑшсем 25% ӳснӗ (пурӗ 20,3 трлн тенкӗ килнӗ)^[157].

Раҫҫейри чукун ҫул транспорчӗ XIX ӗмӗр варринче вӑйлӑ аталанма тытӑннӑ. Пӗрремӗш пысӑк чукун ҫулне 1851 ҫулта Санкт-Петербургпа Мускав хушшинче хута янӑ. Раҫҫейре тӗнчери чи вӑрӑм чукун ҫула — Трансҫӗпӗр магистральне — туса лартнӑ^[164].

2025 ҫул тӗлне, чукун ҫулсем Раҫҫейӗн 83 регионӗнчен 78-шӗнче пулнӑ. Усӑ куракан чукун ҫул тӑршшӗ 124 пин км танлашать^[165], ҫав шута пурте усӑ курма пултаракан 86 пин км (43 пин км электрификациленӗ)^[166][167] тата пурте усӑ курайман 38 пин км кӗрет (предприятисен территорийӗсемпе ҫӗр айӗнчи пурлӑха кӑлармалли вырӑнсем)^[165]. 1000 км² лаптӑк ҫине вӑтамран 7,3 км чукун ҫул килет^[168]. Чукун ҫулсен пӗтӗмӗшле тӑршшӗпе Раҫҫей 2-мӗш вырӑн йышӑнать, ку енӗпе кӑтарту АПШ-ран (194,7 пин км) кӑна пӗчӗкрех^[169], ҫав вӑхӑтрах электрифициленӗ ҫулсен тӑршшӗпе вӑл 1-мӗш вырӑн йышӑнать^[166][170].

Чукун ҫул транспорчӗпе Раҫҫейре 27 % яхӑн пассажир тата 45 % тиев турттараҫҫӗ (пӑрӑх транспортне шута илмесен — 87 %).

Раҫҫейре чукун ҫул анлӑшӗн тӗп стандарчӗ пек 1520 мм сарлакӑша йышӑннӑ. Рельссен стандартлӑ тӑршшӗ — 12,5 тата 25 метр, ҫавӑн пекех сыпӑксӑр ҫулсем те пур. Ҫӗршывӑн Европа пайӗнче чукун ҫулсем радиаллӑ сарӑлнӑ, вӗсем пит йышлӑ вырнаҫнӑ, чукун ҫулсем Мускав еннелле пӗрлешеҫҫӗ. Ази пайӗнче чукун ҫулсем инҫелле тӑсӑлаҫҫӗ, вӗсен йышлӑхӗ пысӑках мар.

Раҫҫейӗн чукун ҫулӗсем ҫинче 20 пине яхӑн локомотив ӗҫлет, 1 млн ытла тиев тата 70 пин пассажир вакунӗ чупса ҫӳрет.

Чукун ҫулсен ӗҫӗ-хӗлне саккунпа нормативлӑ майпа Раҫҫейӗн чукун ҫул транспорчӗн федераллӑ агентстви йӗркелет. Чукун ҫулсен ытларах пайӗнчи юхӑма тата хуҫалӑх ӗҫӗсене «Раҫҫей чукун ҫулӗсем» АУО пурнӑҫлать, вӑл тӗнчери чи пысӑк транспорт компанийӗсен шутне кӗрет тата Раҫҫейре ӗҫпе тивӗҫтерекен чи пысӑк предприяти (700 пин ытла ӗҫчен) шутланать^[171]. «РЖД» УАО йышне кӗрекен чукун ҫулсене унӑн вунултӑ филиалӗ хушшинче пайланӑ.

Пӗрремӗш пысӑк хӑвӑртлӑхлӑ ҫул 2028 ҫул тӗлне хута каймалла, ӑна Мускавпа Санкт-Петербург хушшинче йӗркелеҫҫӗ, унӑн тӑршшӗ 679 км пулӗ, унпа сехетре 400 км таран хӑвӑртлӑхпа ҫӳреме май пулӗ. Икӗ пысӑк хула хушшинче ирттермелли вӑхӑт 2 сехет те 15 минут пулмалла.

Пысӑк хуласенче ҫавӑн пекех трамвай тата троллейбус ҫыхӑнӑвӗсене йӗркеленӗ. Трамвай ҫулӗсен усӑ куракан тӑршшӗ 2,6 пин км, троллейбус ҫулӗсен тӑршшӗ 4,9 пин танлашать. Тӗнчери чи вӑрӑм трамвай ҫулӗсем Санкт-Петербургра (500 км) вырнаҫнӑ. Ҫӗршыври чи пысӑк ҫичӗ хулара — Мускавра, Санкт-Петербургра, Чулхулара, Самарта, Екатеринбургра, Ҫӗнҫӗпӗрте тата Хусанта — метрополитен пур. Метрополитен ҫулӗсен усӑ куракан пӗтӗмӗшле тӑршшӗ 475 ҫухрӑмпа танлашать^[165].

Раҫҫейӗн тинӗс транспорчӗ патшалӑхсем хушшинчи тиев ҫаврӑнӑшне йӗрккелекен тӗп вырӑн шутланать, унӑн пӗлтерӗшӗ Раҫҫей ҫыранӗсем виҫӗ океанӑн 12 тинӗсӗ(выр.)чăв. хӗррине тухнипе тата тинӗс чиккин вӑрӑмӑшӗ 42 пин км пулнипе ҫыхӑннӑ. 2021 ҫулта Раҫҫейри 67 тинӗс порчӗн пӗтӗмӗшле тиев ҫаврӑнӑшӗ 835 млн тоннӑпа танлашнӑ, тиевсен тӗп тӳпи нефтьпе нефть продукчӗсем ҫине тивет. Ҫурҫӗр Пӑрлӑ океан урлӑ Ҫурҫӗр тинӗс ҫулӗ иртет, вӑл Раҫҫейӗн Европа пайӗпе Инҫет Тухӑҫа кӗске тинӗс ҫулӗпе ҫыхӑнтарать.

Юханшыв транспорчӗ Раҫҫей хуҫалӑхӗнче пысӑк вырӑн йышӑнать. Карапсем ҫӳреме юрӑхлӑ шалти юханшыв ҫулӗсен тӑршшӗ 200 пин километрпа танлашать. Пӗтӗмӗшле тиев турттарнин калӑпӑшӗнчен юханшыв транспорчӗпе 3,9 % турттараҫҫӗ. 2006 ҫулта унӑн тиев ҫаврӑнӑшӗ 58 млрд тонно-ҫухрӑмпа танлашнӑ, пассажир ҫаврӑнӑшӗ — 0,6 млрд пассажир-ҫухрӑмпа. 6,5 пин тиев тата 600 пассажир тата грузпа пассажир юханшыв карапне регистрациленӗ пулнӑ.

Раҫҫейре тӗп вырӑнта Атӑлпа Чулман Атӑл юханшыв бассейнӗ йышӑнать, кунта юханшыв флочӗпе турттарнӑ калӑпӑшӑн 40 % пурнӑҫлаҫҫӗ. Атӑлпа Балти, Шурӑ тинӗспе Балти тата Атӑлпа Дон каналӗсене пула Атӑл Раҫҫейӗн Европа пайӗшӗн тӗп вырӑна йышӑннӑ, Мускав вара «пилӗк тинӗсӗн порчӗ» пулса тӑнӑ. Раҫҫейӗн Европа пайӗнчи ытти пӗлтерӗшлӗ юханшывӗсен шутне Ҫурҫӗр Двина, Сухона, Онега, Свирь, Нева кӗреҫҫӗ. Раҫҫейӗн Ази пайӗнче карапсем ҫӳрекен чи пӗлтерӗшлӗ юханшывсем шутне Обь, Енисей, Лена, Амур кӗреҫҫӗ.

2010 ҫул тӗлне Раҫҫейре автомобиль ҫулӗсен тӑршшӗ 1 млн км ытла пулнӑ, ҫав шутра хытӑ сийлӗ ҫулсен тӑршшӗ — 786 пин км^[158][172]. Федераци пӗлтерӗшлӗ ҫулсен тӑршшӗ 50 пин км^[158]. 2008 ҫулта автомобиль транспорчӗпе 6,9 млрд тонна тиев турттарнӑ, транспортпа тиев турттарнин ҫаврӑнӑшӗ 216 млрд тонна-км танлашнӑ^[166]. 2000 ҫултан пуҫласа 2008 ҫулччен автомобиль транспорчӗпе тиев турттармалли калӑпӑш 17 % ӳснӗ, тиев ҫаврӑнӑшӗ — 41 %^[166].

Раҫҫейри автомобиль ҫулӗсен пӗтӗмӗшле тӑршшӗ Европӑри пур ҫӗршывран та вӑрӑмрах (Францисӗр пуҫне), ку кӑтартупа тӗнчере 7-мӗш вырӑн йышӑнать^[173]. Раҫҫейри хытӑ сийлӗ автомобиль ҫулӗсен халӑх йышӑхӗ ҫине тивекен виҫи 1 пин ҫын пуҫне 5,3 яхӑн км танлашать^[174]. Автомобиль ҫулӗсемпе кӗперсем ҫитменни ҫавах палӑрать, ҫакӑ уйрӑмах ҫӗршывӑн тухӑҫ тата ҫурҫӗр регионӗсенче вӑйлӑ курӑнать.

Раҫҫейре халӑх автомобильсемпе пуянланса пыни вӑйлӑ ӳссе пырать. 2000 ҫулта ҫӑмӑл автомобильсен шучӗ 20 млн единица пулнӑ пулсан, 2010 ҫул тӗлне вӗсен шучӗ 34 млн таран ҫитнӗ^[175]. Ҫӗршывра официаллӑ майпа регистрациленӗ автомобильсен пӗтӗмӗшле йышӗ 2010 ҫул тӗлне 40 млн единица таран ҫитнӗ, вӗсенчен тиев машинисем 5,4 млн пулнӑ. 2009 ҫулта Раҫҫейре автомобильленессин шайӗ 1000 ҫын пуҫне 270 автомобиль пулнӑ^[175][176].

Ҫул ҫинчи транспорт инкекӗсен(выр.)чăв. (ДТП) шучӗ ҫулталӑкне 200 пине яхӑн пулса иртет, вӗсенче 27 пине яхӑн ҫын вилет, ҫул-йӗрти инкексен сиенӗ ВВП 2,5 % яхӑн витӗм кӳрет^[177][178]. 100 пин автомобиль шутне пырса тивекен вилӗм шучӗ СНГ ҫӗршывӗсенче чи пӗчӗккисенчен пӗри шутланать, юлашки ҫулсенче вӑл чакса пырать^[179]: 2004 ҫултан пуҫласа 2011 ҫулччен ҫӳл-йӗрти инкекре вилнисен шучӗ ҫав тапхӑрта автомобиль паркӗ 35 % ӳснӗ пулин те 19 % чакнӑ^[180].

Гражданла авиаҫыхӑнӑва XX ӗмӗрӗн пӗрремӗш чӗрӗкӗнче йӗркеленӗ: пӗрремӗш аэродрома (Мускаври Ходынка уйӗнче) 1910 ҫулта уҫнӑ. 2013 ҫул тӗлне ҫӗршывра 1218 аэропорт (тӗнчере 5-мӗш вырӑн), ҫавӑн пекех 49 вертодром пулнӑ. Ҫав вӑхӑтрах 594 аэропортӑн асфальтлӑ е бетонланӑ вӗҫсе-анмалли ҫулсем пур, 624-шӗн тӑпраллӑ кӑна.

Харпӑрлӑхӑн тӗрлӗ формиллӗ 46 авиакомпани(выр.)чăв. ӗҫлет^[181]. 2012 ҫулӑн пуҫламӑшӗ тӗлне Раҫҫей авиакомпанийӗсен ӗҫлекен паркӗ шутӗнче 605 магистраллӗ тата 340 регионлӑ пассажир самолёчӗ, 32 бизнес-джет класлӑ самолёт, ҫавӑн пекех 127 тиев самолёчӗ пулнӑ^[182].

2011 ҫулта авиатранспортпа тиев турттарассин калӑпӑшӗ 8339 млн тоннӑпа танлашнӑ, транспортӑн тиев ҫаврӑнӑшӗ 4916 млрд тонна-км танлашнӑ^[183]. 2011 ҫулта 64 млн ытла пассажир турттарнӑ, транспортӑн пассажир ҫаврӑнӑшӗ 166,7 млрд пассажир-ҫухрӑмпа танлашнӑ^[184].

Аяларах таблицӑра 2016 ҫулта 1,5 млн ытла ҫынна (пиншер пассажира) турттарнӑ Раҫҫейри чи пысӑк аэропортсене (пассажир ҫаврӑнӑшӗпе) асӑннӑ^[185]:

Халӑха ҫыхӑну мелӗсемпе тивӗҫтерес енӗпе Раҫҫей вӑтам аталаннӑ ҫӗршывсен аслӑ ушкӑнӗнче тӑрать, анчах 2000-мӗш ҫулсенче ҫак сектор питӗ вӑйлӑ аталаннӑ пулнӑ, уйрӑммӑн илсен вӑл вӑхӑтра телефон ҫыхӑнӑвӗ самай ӳснӗ. Карас ҫыхӑнӑвӗн шайӗ 2001 ҫулта 5 % пулнӑ пулсан хальхи вӑхӑтра вӑл пӗтӗм тавралӑха ярса илнӗ теме пулать^[126]. Ҫӗршывӑн телефон кочӗ(выр.)чăв. — +7.

Халӑха тӗнче тетелӗпе ҫыхӑнтарасси те питӗ хӑвӑрт аталанса пынӑ: 2000 ҫулта унпа халӑхӑн 1 % ытла кӑна ҫыхӑннӑ пулсан, 2007 ҫулта ку кӑтарту 8,9 %, 2009 ҫулта вара 16,1 % танлашнӑ.

Хальхи вӑхӑтра Раҫҫей тӗнче тетлӗпе усӑ куракансен шучӗпе Европӑри чи пысӑк ҫӗршыв шутланать. Ҫӗршыври халӑхӑн 58 % компьютерпа эрнере пӗр хутран кая мар усӑ курать, халӑхӑн ҫавнашкал пайӗ тӗнче тетелӗпе ҫыхӑнать. Асӑннӑ кӑтартусем Европӗрлӗхринчен кӑшт пӗчӗкрех пулин те вӑл хӑвӑрт кӗскелсе пырать. Интернетпа анлӑ ҫыхӑнупа Раҫҫейри халӑхӑн 40 % ытла (2010 ҫулта 35 % пулнӑ, 2009 ҫулта — 25 %) усӑ курать. Ҫав вӑхӑтрах Раҫҫейри анлӑ ҫыхӑнӑвӑн вӑтам хӑвӑртлӑхӗ тӗнчери вӑтам кӑтартусенчен чылай малта^[126]. Раҫҫейре тӗрлӗ йывӑр лару-тӑрура Раҫҫей лаптӑкӗнче тӗнче тетелӗн ӗҫӗн хӑрушсӑрлӑхне тивӗҫтерекен программа ӗҫлет^[187].

Рунет — Интернетӑн вырӑс чӗлхиллӗ пайӗ. Ансӑртарах ӑнлантарсан: Рунет — Раҫҫейӗн .ru тата .рф наци доменӗсен шутне кӗрекен Пӗтӗм тӗнчери тетелӗн пайӗ. Интернет-хостсен шучӗ: .ru зонӑра — 5 млн, .рф зонӑра — 682 пин (2021)^[188]. Тӗнче тетелӗпе усӑ куракансен шучӗ: 72 млн ҫын (2021)^[189].

Раҫҫейре историллӗ тата социаллӑ политика пӗрлӗхӗ, политика, е граждан нацийӗ йӗркеленнӗ, вӑл историллӗ Раҫҫей патшалӑхӗн никӗсӗ ҫинче пухӑннӑ. Ҫак пӗрлӗхе Раҫҫей ҫынни, Раҫҫей халӑхӗ тесе ят панӑ^[190]. Раҫҫейӗн культура политикин концепцийӗпе килӗшӳллӗн «нумай нациллӗ Раҫҫей халӑхӗн историллӗ ӑс-тӑнӗнче пӗрлештерекенни вырӑс чӗлхи, аслӑ вырӑс культури» шутланать, «хаклӑхсен тытӑмне йӗркелес ӗҫре православи тӗнӗ уйрӑмах пысӑк вырӑн йышӑннӑ»^[191].

Халӑх ыйтӑмӗсем кӑтартнӑ тӑрӑх, хӑйсене Раҫҫей ҫынни пек палӑртни («эпир — Раҫҫей ҫыннисем») ытти ушкӑнсен йышне кӗртсе палӑртнинчен малти вырӑнта тӑрать^[190].

Раҫҫей ҫыннисен комплекслӑ этнос тата тӗн йышӗ пур. Ун йышне 190 ытла этнос пӗрлӗхӗ кӗрет, вӗсенчен 80 % ытла вырӑссем (2010 ҫулхи халӑх ҫыравӗ тӑрӑх) йышӑнаҫҫӗ. Раҫҫей ҫыннисен 99,7 % вырӑсла пӗлет. Раҫҫей ҫыннисен 70 % яхӑн православи тӗнӗпе пурӑнать. Раҫҫейре ҫавӑн пекех ислам, буддизм, иудаизм тата ытти тӗнсем пур^[15].

Раҫҫей ятӗнчен пулнӑ Раҫҫей ҫынни текен ят — грексемпе Византире Руҫе палӑртнӑ ятран йӗркеленнӗскер, пӗрремӗш хут ӑна Максим Грек 1524 ҫулта асӑннӑ^[192][193].

2020 ҫулта ирттернӗ пӗрлехи ҫырав пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх, Раҫҫейри халӑх йышӗ 147 182 123 ҫынпа танлашнӑ^[194]. Росстат малтанлӑха палӑртнӑ тӑрӑх 2024 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗ тӗлне Раҫҫейре тӗпленсе пырӑнакан 146 203 613 ҫын пулнӑ, ку даннӑйсенче ҫӗнӗ регионсене шу илмен: ЛХР, ДНР, Херсон тата Запорожье облаҫӗсем^[195]. Ҫапла май Раҫҫей Европӑри халӑх йышлӑ пурӑнакан чи пысӑк ҫӗршыв шутланать, кунта пурӑнакансен шучӗпе вӑл тӗнчере тӑххӑрмӗш вырӑн йышӑнать.

Халӑх йышлӑхӗ — 8,44 ҫын /км² (2022). Халӑх ҫыршывра ытла та тикӗссӗн мар сарӑлнӑ: Раҫҫей ҫыннисен 68,56 % ҫӗршывӑн Европа пайӗнче (вӑл 20,69 % йышӑнать) пурӑнать. Федераци субъекчӗсене илес пулсан чи пысӑк йышлӑха Мускавра регистрациленӗ — 4932,61 ҫын/км², чи пӗчӗккине — Чукотка автономи округӗнче — 0,07 ҫын/км² (2022).

Ҫӗршывӑн географи центрӗ, пурӑнма хатӗрленӗ ҫӗрсен центрӗ тата халӑх саланакан центрӗ хушшинче пысӑк уйрӑмлӑх пур: енчен те ҫӗршывӑн географи центрӗ Эвенкире вырнаҫнӑ пулсан, пурӑнма хатӗрленӗ ҫӗрсен центрӗ Ҫӗнҫӗпӗрпе Омск хушшинчи выртать пулсан, халӑх йывӑрӑшӗн центрӗ вара юлашки ҫулсенче Пушкӑртстанри Шуратӑл юханшывӗнчен кӑнтӑр-анӑҫалла куҫать^[196].

Хула халӑхӗ 74,9 % (109,605 млн ҫын) йышӑнать, ялта 25,1 % (36,597 млн ҫын) пурӑнать (2022 ҫул валли)^[197]. 2020 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗ тӗлне 173 хулара 100 пин ытла ҫын пурӑннӑ, ҫав вӑхӑтрах 15 хулара халӑх йышӗ пӗр миллион ҫын ытла пулнӑ, 38 хулара — ҫур миллион ытла^[198].

Раҫҫейре совет тапхӑрӗ хыҫҫӑнхи вӑхӑтра ытларах чухне халӑх йышӗ чакса пынӑ. 2013 ҫултанпа 2015-мӗш ҫулччен кӑшт ӳснине сӑнанӑ. Ҫирӗм пӗрремӗш ӗмӗрти 20-мӗш ҫулсенче халӑх йышӗ чакни кӑшӑлвирус пандемийӗпе ҫыхӑннӑ. 2023 ҫулта 2020 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫейри халӑх ҫыравӗн кӑтартӑвӗсене тӗпе хурса хатӗрленӗ Росстат прогнозӗпе килӗшӳллӗн, 2046 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗ тӗлне ҫӗршыври халӑх йышӗ 138,77 млн пулмалла. Ача-пӑча ытларах ҫӳралма пуҫланипе 2045 ҫул тӗлне халӑх йышӗ чакнине пӗрре ҫурӑ таран пӗчӗкленмелле, ку кӑтарту 402 пин ҫынна ҫитмелле^[220].

Халӑхӑн ӳсӗм тытӑмӗ: Раҫҫейре пурӑнакан ҫынсен вӑтам ӳсӗмӗ 40,7 ҫулпа танлашать^[197].

Арлӑх енӗпе кӑтарту — 1 хӗрарӑм пуҫне 0,86 арҫын тивет^[223]. Тӗрлӗ ӳсӗмри ушкӑнсенче ҫак кӑтарту улшӑнӑвӗсем тӗнчери пӗтӗмӗшле тенденципе килӗшсе тӑраҫҫӗ: ҫуралсан 1,06, 15 ҫултан кӗҫӗнреххисемшӗн 1,06, 15 ҫултан пуҫласа 64 ҫулчченхисемшӗн 0, 91 тата 65 ҫултан аслӑраххисемшӗн — 0,43.

Ӳсӗмсен тытӑмӗ:

• 0—14 ҫулхисем: 15,1 % (арҫынсем — 11,9 млн; хӗрарӑмсем — 10,4 млн)
• 15—64 ҫулхисем: 72,0 % (арҫынсем — 48,9 млн; хӗрарӑмсем — 53,3 млн)
• 65 ҫулхисем тата аслӑраххисем: 12,9 % (арҫынсем — 5,7 млн; хӗрарӑмсем — 12,6 млн) (2010)^[223]

Вӑтам ӳсӗм:

• пӗтӗмӗшле: 38,7 ҫул
• арҫынсен: 35,5 ҫул
• хӗрарӑмсен: 41,9 ҫул (2011)

Социаллӑ тытӑм(выр.)чăв.: граждансенчен чылай пайӗ — вӑтам тупӑшлӑ тара кӗрӗшсе ӗҫлекенсем; пӗчӗк тата питӗ пӗчӗк тупӑшлӑ социаллӑ ушкӑн шутне халӑхӑн йышӗн 30 % яхӑн кӗрет, укҫа-тенкӗллӗ граждансен шучӗ кӑшт ӳсни курӑнать. Вертикаллӗ майпа социаллӑ ӳсес енӗпе (социаллӑ лифт) сӑтам социаллӑ ушкӑнсем палӑраҫҫӗ, ҫав вӑхӑтрах ҫӳллӗ шайри социаллӑ ушкӑнсем хупӑ юлаҫҫӗ^{[224][225][226]}.

Росстат пӗлтернӗ тӑрӑх, 2024 ҫул пӗтӗмлетӗвӗсемпе Раҫҫейри халӑх йышӗ чакни 596,2 пин ҫынпа танлашнӑ. 2024 ҫулта ҫуралнӑ ачасен шучӗ ҫулталӑк хушшинче 3,4 % чакнӑ — 1,222 млн таран. 2023 ҫулхипе танлаштарсан 2024 ҫулта вилнисен шучӗ 3,3 % ӳснӗ, ку кӑтарту 1,819 млн ҫитнӗ^[227].

2024—2025 ҫулсенче ача ҫуралассипе, пӗрремӗш вырӑна Раҫҫейре Чечня йышӑнать, иккӗмӗш вырӑнта Тыва тӑрать, виҫҫӗмӗшӗнче — Ямал-Ненец автономи округӗ^[228].

2010 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫейри халӑх ҫыравӗн кӑтартӑвӗсемпе килӗшӳллӗн, Раҫҫейре 200 ытла наци тата этнос ушкӑнӗсен ҫыннисем пурӑнаҫҫӗ^[231]. Ҫак фактӑн пӗлтерӗшне Раҫҫей Конституцийӗн преамбулинче асӑннӑ. Раҫҫейри халӑхӑн 80 % ытла пайне вырӑссем йышӑнаҫҫӗ.

Раҫҫей халӑхӗсем индоевропа, алтай тата урал чӗлхе ҫемйисен, кавказ тата палеоази чӗлхе ушкӑнӗсен шутне кӗрекен 100 ытла чӗлхепе тата диалектпа калаҫаҫҫӗ. Чи анлӑ сарӑлнӑ чӗлхесем — вырӑс, тутар, чечен, пушкӑрт, украин тата чӑваш чӗлхисем.

Раҫҫейре чи анлӑ сарӑлнӑ чӗлхе — вырӑс чӗлхи. Вӑл Раҫҫейри 130 млн яхӑн ҫыннишӗн (Раҫҫей халӑхӗн 92 %) тӑван чӗлхе шутланать. Ҫав вӑхӑтрах вырӑс чӗлхи, Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗн 68-мӗш статйипе килӗшӳллӗн, Раҫҫейӗн патшалӑх чӗлхи те.

Вырӑс чӗлхи — тӗнче пӗлтерӗшлӗ чӗлхе, ПНО, ЮНЕСКО тата тӗнчери ытти организацисен ултӑ официаллӑ тата ӗҫ чӗлхисенчен пӗри.

Раҫҫейре тата сакӑр чӗлхене пӗлекенсен шучӗ пӗр миллионтан иртет. Республикӑсем хӑйсен патшалӑх чӗлхисене палӑртма пултараҫҫӗ, ҫапла вара, сӑмахран, Карачай-Черкес Республикинче, вырӑс чӗлхисӗр пуҫне, патшалӑх чӗлхин статусӗ абазин, карачай, нухай тата черкес чӗлхисем пур.

2009 ҫулта ЮНЕСКО Раҫҫей территорийӗнчи 136 чӗлхене ҫухалас хӑрушлӑхра пулнине палӑртнӑ^[232].

Федераци субъекчӗсен патшалӑх чӗлхисен пурин те кириллица графикиллӗ ҫырулӑх пулмалла^[233].

Ют чӗлхесенчен чи палли акӑлчан чӗлхи, ҫавӑн пекех сахалрах нимӗҫ, хрантсус тата испан чӗлхисене пӗлеҫҫӗ. 2021 ҫултанпа китай тата яппун чӗлхисен популярлӑхӗ ӳсет^[234][235].

Де-юре Раҫҫей тӗнпе ҫыхӑнман патшалӑх шутланать. Конституци «совесть ирӗклӗхне, тӗне ӗненекенсен ирӗклӗхне, ҫав шутрах уйрӑм е ыттисемпе пӗрле кирек мӗнле тӗне те тытса пымалли е нимӗнле тӗне те тытса пымалла маррине те, ирӗклӗн суйласа илмеллине те, тӗн тата ытти ӗненӳсене тытса тӑмаллине те, нимипе килӗшӳллӗн ӗҫлемеллине те» гарантилет. Раҫҫей Федерацийӗн Уголовлӑ кодексӗн(выр.)чăв. 148-мӗш статйипе уилӗшӳллӗн «тӗн организацийӗсен ӗҫ-хӗлне е тӗн йӑли-йӗркине тытса пырассине саккунсӑр майпа чарса лартнӑшӑн» уголовлӑ майпа явап тыттармалла. 2001 ҫулхи утӑн 11-мӗшӗнче йышӑннӑ «Порлитика партийӗсем ҫинчен» федераллӑ саккунпа килӗшӳллӗн «тӗнпе ҫыхӑннӑ» партисене йӗркелеме чарать.

Раҫҫейре христиансем (тӗпрен илсен православи тӗнӗпе пурӑнакансем), мӑсӑльмансем, буддистсем, иудейсем, ҫавӑн пекех ытти тӗн конфессийӗсен ҫыннисем пурӑнаҫҫӗ.

Ҫынсем мӗнле тӗнпе пурӑннине Раҫҫейри официаллӑ статистика палӑртман (юлашки хут мӗнле тӗне ӗненин ыйтӑвне 1937 ҫулхи халӑх ҫыравӗнче ыйтнӑ); апла пулин те ВЦИОМ(выр.)чăв. хаклавӗпе 2007 ҫулхи ҫурла—авӑн уйӑхӗсенче^[236], Раҫҫей гражданӗсен ҫурри хӑйсене ӗненекен ҫын тесе шутланӑ, вӗсен шутӗнче 10 % тӑтӑшах чиркӗве ҫӳрет, йӑла-йӗркене пӑхӑнать, ритуалсем ирттерет, 43 % вара чиркӗве уявсенче кӑна ҫӳрет, мӗнпур йӑла-йӗркене тата ритуалсене пурнӑҫламасть. Респондентсен пӗрре виҫҫӗмӗш пайӗ (31 %) Турӑ пур тесе шухӑшлать, анчах та чиркӳ пурнӑҫӗпе сахал интересленет. Атеистсем 6 % ҫеҫ йышӑнаҫҫӗ. Унсӑр пуҫне ыйтӑма хутшӑннӑ 8 % тӗн пирки ытлах шухӑшламан.

2010 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче ирттернӗ ВЦИОМ ыйтӑмӗпе килӗшӳллӗн, хӑйсене православи тӗнӗпе пурӑнакан тесе шутлакан Раҫҫей гражданӗсен тӳпи 2009 ҫулта 70-тен 75 % таран ӳснӗ^[21].

Маларах, 2007—2008 ҫулсенче ирттернӗ ыйтӑм тӑрӑх, православи тӗнне тытса пыракансем шутне 66—67 % кӗртнӗ, 5—6 % хӑйсене мӑсӑльмансем тенӗ. Пӗр-пӗр урӑх тӗне ӗненекенсен шутне хӑйсене 1—2 % ытла ҫын кӗртнӗ^[237].

1990-мӗш ҫулсен вӗҫӗнчен пуҫласа «Православи культурин никӗсӗ»(выр.)чăв. патшалӑх шкулӗсен программисене кӗртме юранипе юраманни ҫинчен обществӑра тавлашу пырать^[238]. Предмета 2010 ҫулхи акан 1-мӗшӗнчен пуҫласа 19 регионта экспериментлӑ майпа вӗрентме пуҫланӑ.

Раҫҫей гражданӗсен сывлӑхне сыхласси — политика, экономика, право, социаллӑ, культура, ӑслӑлӑх, медицина, санитарипе гигиена тата эпидеми характерлӑ мерӑсен пӗрлӗхӗ, вӗсем кашни ҫыннӑн вӑй-халӗпе психика сывлӑхне упраса хӑварма тата ҫирӗплетме, унӑн пурнӑҫне вӑрӑмлатма, сывлӑх хавшатсан медицина пулӑшӑвӗпе тивӗҫтерме пулӑшаҫҫӗ^[239].

2007 ҫул вӗҫӗнче 6,8 пине яхӑн пульница учрежденийӗ, 1522 пин пульница койки (10 пин ҫын пуҫне 107,2 вырӑн) пулнӑ^[240]. 2017 ҫул тӗлне пульница койкисен шучӗ 1,2 миллион таран чакнӑ^[241]. 2000 ҫултан пуҫласа 2015 ҫулччен Раҫҫейри пульницӑсен шучӗ икӗ хут чакнӑ — 10,7-рен 5,4 пин таран^[242].

Уйрӑм ҫынсен клиникисен шучӗ Раҫҫейре вӗсен пӗтӗмӗшле йышӗнчен 5—10 % ытла мар^[243]. Раҫҫейре тӗрлӗ специальность илнӗ 707 пин тухтӑр (2007 ҫул вӗҫне)^[244]; Раҫҫей Сывлӑх министерстви пӗлтернӗ тӑрӑх (2016), Раҫҫейре тӗрлӗ специальноҫлӗ 543,6 пин тухтӑр пур^[245][246].

2016 ҫулта Раҫҫейре сывлӑх сыхлавӗ валли уйӑракан тӑкакӗсем ВВП-ра 3,6 % яхӑн пулнӑ, ҫакӑ ЕС (7,2 %) тата ОЭСР (6,5 %) йышне кӗрекен ҫӗршывсен вӑтам пӗлтерӗшрен пӗчӗкрех пулнӑ, БРИКС-а кӗрекен патшалӑхсене илсен кӑтарту Китайринчен (ВВП 3,1 %) тата Индиринчен (ВВП 1,4 %) пысӑкрах пулнӑ. Койка фондне чакакарнӑ пулин те, 1000 ҫын пуҫне пырса тивекен пульница койкисен шучӗ Раҫҫейре Европӗрлӗхри ҫӗршывсенчи вӑтам кӑтартуран 1,6 хут пысӑкрах. 2011—2017 ҫулсенче пепкесен вилӗмӗ 36 % чакнӑ. 2011—2017 ҫулсенче «Сывлӑх» наци проекчӗ шайӗнче 300 яхӑн поликлиника, 1800 яхӑн фельдшер пункчӗ, инфарктпа инсульт пулсан пулӑшу кӳрекен 600 яхӑн ятарлӑ пункт туса лартнӑ^[247].

Bloomberg консалтинг компанийӗ хатӗрленӗ 2014 ҫулхи отчётпа килӗшӳллӗн Раҫҫей сывлӑх сыхлавӗн пахалӑхӗпе тухӑҫлӑ ӗҫлени тӑрӑх юлашки 51-мӗш вырӑна йышӑннӑ, ҫав вӑхӑтрах 2013 ҫулта вӑл рейтинг критерийӗсене тивӗҫтермен пулнӑ; 2015 ҫулхи отчётра сывлӑха сыхлас ӗҫӗн наци системи рейтингра 1—2 позици мала ҫӗкленнӗ те 49—50-мӗш вырӑн йышӑннӑ^[248].

2010—2014 ҫулсен тапхӑрӗнче пепкесем вилнин шайӗ самай чакнӑ; Раҫҫейре пепкесем вилесси Европӑри чылай ҫӗршывринчен пӗчӗкрех пулса тӑнӑ, ҫакӑ асӑннӑ облаҫри сывлӑх сыхлав тытӑмӗ аталанса пынине пӗлтерет^[249].

Халӑх пурнӑҫӗн вӑрӑмӑшӗпе Раҫҫей 110-мӗш (2015 ҫул) — 105-мӗш (2017 ҫул) вырӑн йышӑнать^[250], Раҫҫейри сывлӑх сыхлавӗ валли тӑкаксем пӗтӗмӗшле пӗчӗк пулине кӑтартса парать. Анчах та юлашки 12 ҫулта Раҫҫейри вӑтам пурнӑҫ тӑршшӗ ултӑ ҫула яхӑн ӳснӗ те 1989 ҫулхи Совет Союзӗн кӑтартӑвӗсене ҫитнӗ. 2016 ҫулта кӑтарту 71,87 ҫулпа танлашнӑ^[251].

2016 ҫул тӗлне The Lancet медицина журналӗ пӗлтернӗ тӑрӑх, Раҫҫей халӑх сывлӑхӗн рейтингӗнче тӗнчери ҫӗршывсен хушшинче 119-мӗш вырӑнта вырнаҫнӑ^[252]. Стратегиллӗ разработкӑсен центрӗн пуҫлӑхӗ А. Л. Кудрин ҫирӗплетнӗ тӑрӑх, арҫын сывлӑхӗн шайӗпе Раҫҫей аутсайдерсен хушшинче тӑрать^[253]. Тӗнче шайенчи The Economist Intelligence Unit аналитика компанийӗн тӗпчевӗ (2016 ҫул) тӑрӑх, эффективлӑхпа результатшӑн ӗҫлес тӗлӗшпе Раҫҫейӗн сывлӑх сыхлав моделӗ рейтинг вӗҫӗнче — Нигери, Бразили тата ЮАР шайӗнче — вырнаҫнӑ, ҫакна Раҫҫей сывлӑх сыхлавне чӑн укҫа-тенкӗпе тивӗҫтерессине чакарнипе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ку пурнӑҫ пахалӑхӗн шайне витӗм кӳрет, ҫак кӑтартупа Раҫҫей асӑннӑ рейтингра 72-мӗш вырӑн (80-ран) йышӑнать^[254]. ПНО доклачӗпе килӗшӳллӗн, ҫӗршыври хӑрушсӑрлӑха, сывлӑха, вӗренӗве, пурнӑҫ шайне хаклакан комплекслӑ кӑтартусен хисепне тӗпе хурса «телей шайне» хаклакан докладра Раҫҫей 2017 ҫулта 49-мӗш вырӑн йышӑннӑ, вӑл СССР йышне кӗнӗ мӗнпур республикӑсенчен, Прибалтика ҫӗршывӗсемсӗр пуҫне, иртнӗ; 2018 ҫулта Раҫҫей 59-мӗш вырӑна аннӑ.

Росстат(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх, 2016 ҫулхи I квартал вӗҫӗ тӗлне Раҫҫейре пурӑнмалли минимумран пӗчӗкрех тупӑшлӑ 23 млн ҫын шутланнӑ, ку вӑл ҫӗршыври пӗтӗм халӑхӑн 15,4 % яхӑн пулнӑ.

«Ромир» тӗпчев холдингӗ ҫӳлсерен ирттерекен ыйтӑмӗсем палӑртнӑ тӑрӑх, Раҫҫейри виҫӗ ҫынран тӑракан вӑтам ҫемьене валли «йӗркеллӗ пурнӑҫпа» пурӑнма уйӑхсерен 70-тен пуҫласа 80 пин тенкӗ таран кирлӗ, е ҫемьери кашни ҫын пуҫне уйӑхсерен 23 пинрен пуҫласа 27 пин тенкӗ таран ӗҫлесе илмелле. Росстат пӗлтернӗ тӑрӑх, 2015 ҫулта уйӑхне 15 пин тенкӗрен сахалрах тупӑшпа халӑхӑн 29,4 %, е 43 млн яхӑн гражданинӗ пурӑннӑ — ҫакӑ официаллӑ чухӑнлӑх кӑтартӑвӗнчен икӗ хута яхӑн пысӑкрах пулнӑ^[255].

Пенсионерсем валли хӑтлӑх шайӗпе Раҫҫей рейтингра 43 вырӑнтан 40-мӗш вырӑна йышӑнать^[256]. Чи пуян сийсем хушшинчи уйрӑмлӑхӗ — халӑхӑн ҫӳлти 10 % чи чухӑн 10 % танлаштарнӑ чухне — 2013 ҫулта 16 хут пулнӑ, ҫирӗм ҫул хушшинче вӗсен хушшинчи расналӑх тӑватӑ хут ӳснӗ^[257].

Росстат пӗлтернӗ тӑрӑх 2023 ҫулта Раҫҫей Федерацийӗнчи чухӑнлӑх шайӗ историри чи пӗчӗк шая ҫитнӗ те 9,3 % (13,5 млн ҫын) танлашнӑ^[258]. Ҫав вӑхӑтрах Раҫҫей Президенчӗ Владимир Путин федераллӑ пухӑва янӑ Ҫырура 2030 ҫул тӗлне чухӑнлӑх шайне 7 % таран чакарма тӗллев лартнӑ.

Раҫҫей ШӖМӗ пӗлтернӗ тӑрӑх, 2020 ҫулхи кӑрлач-авӑн уйӑхӗсенче 1540,2 пин преступление шута илнӗ, ку 2019 ҫулхи тапхӑртинчен 1,2 % нумайрах. Преступлени тунине пула 17,5 пин ҫын вилнӗ, 27,1 пин ҫын сывлӑхне йывӑр сиен кӳнӗ. Ял тӑрӑхӗнче вилнисен 39,3 % (6,9 пин ҫын) тивет; хуласемпе хула евӗрлӗ посёлоксенче сывлӑха йывӑр сиен кӳнӗ мӗнпур ҫынсен 67,6 % (18,3 пин ҫын) пайӗ килет^[259].

Танлаштарма, 2011 ҫулта шалти ӗҫсен органӗсем 24,6 млн заявлени, пӗлтерӳ тата пӑтӑрмах пирки ытти информаци пӑхса тухнӑ. Кашни вуниккӗмӗш пӗлтерӳ зыҫҫӑн тенӗ пекех (8,1 %) пуҫиле ӗҫ пуҫарма йышӑну тунӑ. Преступленине пула 40,1 пин ҫын (4,5 %) вилнӗ, 49,4 пин ҫын сывлӑхне йывӑр сиен кӳнӗ (2,8 %). Ял тӑрӑхӗнче 41,0 % (16,4 пин ҫын) вилнӗ ; федераци субъекчӗсен центрӗ шутланман хуласемпе посёлоксенче — 35,8 %; сывлӑха йывӑр сиен кӳнӗ ҫынсен йышӗ — 17,7 пин ҫын^[260].

Росстат(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх, 2010 ҫулта Раҫҫейре 100 пин ҫын пуҫне 1800 преступление шута илнӗ^[261][262], мӗнпур халӑх пуҫне 2,63 млн преступлени тунӑ. 2011 ҫулта 16,4 пин ҫынна вӗлернине шута илнӗ, ку 2010 ҫулхинчен 12 % сахалрах^[263][264].

Раҫҫейри ӗҫпе тӗвӗҫтернин шайӗ совет саманинченех пысӑк шайра тӑрать. Ун чухне ача ҫураласси чакнӑ, экономикӑра ӗҫлекен хӗрарӑмсен шучӗ вара ӳссех пынӑ.

1990-мӗш ҫулсенчи «шок терапиийӗ» пынӑ май ӗҫ рынокӗнчи кризис пулса иртнӗ хыҫҫӑн экономика ӳсме пуҫланӑ май ӗҫсӗрлӗх шайне чакарма тата халӑха ӗҫпе тивӗҫтерессине ӳстерме май килнӗ. 2023 ҫулхи раштав уйӑхӗ тӗлне Раҫҫейре экономика тӗлӗшӗнчен активлӑ халӑх йышӗ 75,2 млн ҫын (ку ҫӗршывӑн пӗтӗмӗшле йышӗн 53 % патнелле) пулнӑ. Ҫав шутра 74,2 млн ҫын экономикӑра ӗҫленӗ, тепӗр 2,3 млн ҫын (3,2 %) ӗҫе вырнаҫман пулин те хӑйсене валли ӗҫ шыранӑ, ҫакӑ ӗҫсӗрлӗх шайӗ валли 1992 ҫултан пуҫласа питӗ пӗчӗк пулнине палӑртнӑ^[265]. Ҫав вӑхӑтрах Раҫҫейӗн тӗрлӗ регионӗсем ӗҫпе тивӗҫтересси, ӗҫсӗрлӗх тата ют ҫӗршыври ӗҫ вӑйне явӑҫтарасси шайӗпе вӑйлӑ уйрӑлса тӑраҫҫӗ^[266]. Росстат(выр.)чăв. пӗлтернӗ тӑрӑх 2023 ҫулта Раҫҫейре 2,276 млн ӗҫсӗр ҫын шутланнӑ^[267].

Ӗҫсӗрлӗх шайӗ пӗчӗк пулсан та Раҫҫейре ӗҫпе тивӗҫтерессинче йӗркеленнӗ йывӑрлӑхсенче пӗри «перестройка» хыҫҫӑн экономикӑн «палӑртман» секторӗнче ӗҫлесси самаях анлӑ сарӑлни шутланать. Ку феноменӑн хӑйӗн лайӑх тата япӑх енӗсем пур. 2019 ҫулта хӑйсем тӗллӗн ӗҫлекенсем валли ҫӑмӑллатнӑ налук режимне ӗҫе кӗртни 2020 ҫултах курӑнман сектортан 130 млрд тенкӗ тупӑш, 3,5 млрд тенкӗ налук илме май панӑ^[268]. 2022 ҫулта хӑй тӗллӗн ӗҫлекенсен пӗтӗмӗшле тупӑшӗ 932 млрд тенкӗпе танлашнӑ, Федерацин налук служби пӗлтернӗ тӑрӑх 2023 ҫул тӗлне вӗсен йышӗ 6 780 000 ҫынна ҫитнӗ^[269].

ВЦИОМ ыйтӑмӗпе килӗшӳллӗн, ӗҫсӗрлӗх Раҫҫейри халӑха хумхантаракан социаллӑ йывӑрлӑхсенчен пӗри шутланать^[270].

Раҫҫейри космос тӗпчевӗсем енӗпе тунӑ ҫитӗнӳсем теори космонавтикин ашшӗ шутланакан Константин Циолковскийпе ҫыхӑннӑ. Унӑн ӗҫӗсем ертсе пыракан совет саманин ракета тӑвакансене, сӑмахран, С. П. Королёв, В. П. Глушко тата ыттисене хавхалантарнӑ, вӗсем тӑрӑшни тӗнче уҫлӑхӗнче хӑвалассин малтанхи тапхӑрӗсенче совет космос программине ӑнӑҫлӑ пурнӑҫлама пулӑшнӑ.

1957 ҫулта тӗнчери пӗрремӗш алӑпа тунӑ уҫлӑхташа — Спутник-1 — вӗҫтерсе янӑ; 1961 ҫулта тӗнчере пӗрремӗш ҫын тӗнче уҫлӑхне вӗҫсе хӑпарнӑ, ку ӗҫе Юрий Гагарин ӑнӑҫлӑ пурнӑҫланӑ. Совет тата Раҫҫей космонавтикин ҫитӗнӗвӗсен шутне ҫавӑн пекех тӗнчери пӗрремӗш хӗрарӑм-космонавта Валентина Терешковӑна (1963 ҫул) тата Алексей Леонов космонавт чи малтанхи хут уҫӑ тӗнче уҫлӑхне тухнине (1965 ҫул) кӗртме пулать. Луна-9 Уйӑх ҫине анса ларнӑ пӗрремӗш космос аппарачӗ пулса тӑнӑ, Венера-7 урӑх планета ҫине (Венера ҫине) ларнӑ пӗрремӗш анса ларнӑ, Марс-3 чи малтан Марс ҫине ҫемҫен анса ларнӑ. Кунсӑр пуҫне тӗнчере чи малтан Луноход-1 планетоход хута янӑ, «Салют» орбита станцийӗсем тата нумай модуллӗ «Мир» орбита станцийӗ пулнӑ.

Совет Союзӗ арканнӑ хыҫҫӑн правительство тӗнче уҫлӑхне алла илме пулӑшакан хӑш-пӗр программӑна, ҫав шутра «Буран» космос челнокӗн» программине те, хупнӑ, ҫав вӑхӑтрах Раҫҫейри ракетӑпа космос отраслӗ коммерциллӗ ӗҫ-хӗле хутшӑнас тата халӑхсем хушшинчи ҫыхӑнӑва аталантарас енӗпе хастартарах ӗҫлеме пуҫӑннӑ. 2011 ҫулта «Спейс шаттл» космос вӗҫевӗсен америка программи вӗҫленнӗ хыҫҫӑн «Союз» ракета Пӗтӗм тӗнчери космос станцине(выр.)чăв. космонавтсемпе тиевсем илсе ҫитермелли пӗртен-пӗр мел пулса тӑнӑ.

Роскосмос 2029 ҫулта Уйӑх орбити ҫине экипажпа кӑларма палӑртакан «Орёл» космос карапне хатӗрлет. 2019 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче Раҫҫей 2031 ҫулта Уйӑх ҫине экипажа антарма палӑртнӑ хӑйӗн пӗрремӗш миссине хатӗрлесси пирки пӗлтернӗ^[296].

Хӑш-пӗр тӗпчевҫӗсен шухӑшӗпе^[301][302], литература Раҫҫей аталанӑвӗнче самай пусӑк йӗр хӑварнӑ, ӑна пула тӗнчери интеллектуаллӑ элита Раҫҫее «тискер те варварсен патшалӑхӗ» пек курма пӑрахнӑ, ӑна пӗр-пӗр культура тӗслӗхӗ евӗр курма пуҫланӑ, Раҫҫей культурине тӗнчери чи пӗлтерӗшлӗ культура пек палӑртнӑ.

Пирӗн вӑхӑтчен авалхи вырӑс литературин тӗн^[303] е калуллӑ хайлавӗсем кӑштах ҫитнӗ, вӗсен хушшинче чи паллисем «Повесть временных лет», «Саккунпа тивлет ҫинчен каланӑ сӑмах», «Владимир кнеҫе асра тытса мухтани», «Житие Феодосия Печерского», «Сказание о Борисе и Глебе», «Владимир Мономах вӗрентсе каланисем», «Игорь полкӗ ҫинчен хывнӑ юрӑ», «Моление Даниила Заточника», «Задонщина», «Повесть о житии Александра Невского» тата ыттисем те. Пирӗн вӑхӑтчен эпистолярлӑ жанрӗн хӑш-пӗр тӗслӗхӗсем упранса юлнӑ, сӑмахран «Послание Климента Смолятича пресвитеру Смоленскому Фоме». XVI ӗмӗрпе ҫыхӑнтаракан «Иван Грозный патша Курбский кнеҫпе ҫыру ҫӳретни» ятлӑ эпистолярлӑ жанрӗн паха ӗҫӗ пур^[304]. Ун чухнех поляксем урлӑ майӗпен анӑҫ европа литературипе паллашма пуҫланӑ. Халӑх пултарулӑхӗ йышне былинӑсен хӑйнеевӗрлӗ жанрӗ тата юмахсем кӗреҫҫӗ. Тӗнпе ҫыхӑнман литература Раҫҫейре XVII ӗмӗрте ҫеҫ ҫӳралнӑ. Ҫакӑн йышши пӗрремӗш паллӑ хайлав — «Житие протопопа Аввакума». Ҫак вӑхӑталла вырӑс поэзийӗ те ҫуралма пуҫлать (вырӑс силлабика поэзийӗн чи паллӑ ҫннисем — Симеон Полоцкий(выр.)чăв. тата Сильвестр Медведев(выр.)чăв.).

XVIII ӗмӗрте Раҫҫейре тӗнче ҫыхӑнман ҫыравҫӑсемпе сӑвӑҫсем палӑрма пуҫланӑ. Вӗсен шутӗнче — В. К. Тредиаковский, А. Д. Кантемир, М. В. Ломоносов, Г. Р. Державин, Н. М. Карамзин поэтсемпе писательсем; А. П. Сумароковпа Д. И. Фонвизин(выр.)чăв. драматургсем. Литературӑн илемлӗх стилӗпе тивӗҫтерекенни вӑл вӑхӑтра классицизм пулнӑ^[305]. Ун вырӑнне малалла сентиментализм (М. М. Херасков, М. Н. Муравьёв(выр.)чăв., Н. М. Карамзин, И. И. Дмитриев тата ыт.) аталанма пуҫланӑ.

XIX тата XX ӗмӗрсенче тӗнче шайӗнче палӑрнӑ вырӑс ҫыравҫисемпе драматургӗсем: А. С. Грибоедов, Н. В. Гоголь, А. И. Герцен, И. А. Гончаров, А. Н. Островский, Д. В. Григорович(выр.)чăв., М. Е. Салтыков-Щедрин, Ф. М. Достоевский, И. С. Тургенев, Л. Н. Толстой, А. П. Чехов, М. Горький, И. А. Бунин, А. И. Куприн(выр.)чăв., И. Э. Бабель, М. А. Булгаков, В. В. Набоков, В. Г. Короленко, А. П. Платонов, К. Г. Паустовский, В. Ф. Тендряков, А. И. Солженицын(выр.)чăв., В. П. Астафьев, В. Г. Распутин, В. Н. Войнович, Ф. А. Искандер, братья Стругацкие, С. Д. Довлатов тата ыттисем те нумай. Вӗсен хайлавӗсене тӗнчери хальхи тӗп чӗлхесене пурне те куҫарнӑ, вӗсем тӗнче культурин уйрӑлми пайӗ пулса тӑнӑ.

Тӗнче шайӗнче чи паллӑ вырӑс поэчӗсем ҫаксем пулаҫҫӗ: В. А. Жуковский, К. Н. Батюшков, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, А. В. Кольцов, Е. А. Баратынский, А. А. Фет(выр.)чăв., И. Ф. Анненский, Ф. И. Тютчев, Н. А. Некрасов, А. А. Блок, С. А. Есенин, К. Д. Бальмонт, А. Белый, В. Я. Брюсов, Д. С. Мережковский, Н. С. Гумилёв, И. Северянин, О. Э. Мандельштам, В. В. Маяковский, Э. Г. Багрицкий, М. И. Цветаева, М. А., С. Чёрный, Б. Л. Пастернак, А. А. Ахматова, В. Хлебников, Н. А. Заболоцкий, И. А. Бродский, Н. М. Рубцов, А. Т. Твардовский, К. М. Симонов, А. А. Тарковский, В. С. Высоцкий, Е. А. Евтушенко, Р. И. Рождественский, А. А. Вознесенский(выр.)чăв., Б. А. Ахмадулина, Я. В. Смеляков, Э. А. Асадов, Ю. В. Друнина, Л. А. Рубальская, Ю. И. Визбор, Б. Ш. Окуджава, Р. Г. Гамзатов тата ыттисем те.

Тӑватӑ вырӑс ҫыравҫи литература енӗпе Нобель премине тивӗҫнӗ: Иван Бунин(выр.)чăв. (1933 ҫул, эмиграцире), Борис Пастернак (1958 ҫул), Михаил Шолохов (1965 ҫул) тата Александр Солженицын(выр.)чăв. (1970 ҫул). 1987 ҫулта литературӑпа енӗпе Нобель премине Иосиф Бродский поэт илнӗ.

Вырӑс сӑнарлӑ ӳнерӗн чи авалхи тӗсӗ — турӑшсем ӳкересси. Ку ӳнерӗн тымарӗсем византи ӑстисен ӑсталӑхӗнчен пырать, ҫав вӑхӑтрах вырӑс турӑшӗсен хӑйсен стилӗ пур^[306]. Вӗсемшӗн реализм кӑна мар, символизм та палӑрса тӑрать; вырӑс иконопиҫӗн символизмӗ нумай художника витӗм кӳнӗ, сӑмахран, вырӑс турӑшӗ пултарулӑхра витӗм кӳни пирки Анри Матисс каланӑ^[307]. Вырӑс иконопиҫӗн тӗп теми шайӗнче пӗтӗмешле каҫару пулса тӑнӑ. Вырӑс турӑшӗсем ҫинче Турӑпа сӑваплӑ ҫынсем кӑна мар, ахаль вилӗмлисем те пур. Вырӑс иконопиҫӗнче малтан варринчен пуҫласа ӳкереҫҫӗ, унта тӗп сӑнар вырнаҫать, ун тавра вара иккӗмӗш планри кӗлеткесем симметриллӗ вырнаҫаҫҫӗ^[308], кунсӑр пуҫне уйрӑм тӗслӗ гаммӑпа усӑ кураҫҫӗ тата, византи йӑлипе танлаштарсан, пурпур тӗсӗпе — император тӗсӗпе — усӑ курмаҫҫӗ^[309]. Алипий Печерский, Григорий Иконописец, Андрей Рублёв, Даниил Чёрный(выр.)чăв., Дионисий, Гурий Никитин, Симон Ушаков, Фёдор Зубов(выр.)чăв. тата ыттисем вырӑс турӑшне ӳкерессин шайне тӗнче шайне ҫӗкленӗ.

Пӗрремӗш реализмла портречӗсене Раҫҫейре XVII ӗмӗрте хатӗрленӗ. XVIII ӗмӗр варипе вӗҫӗнче Раҫҫейре Д. Г. Левицкий тата В. Л. Боровиковский пек аслӑ живописецсем палӑрнӑ. Вырӑс живопиҫӗ ҫак вӑхӑтран пуҫласа пӗтӗм тӗнчери тенденцисене пӑхӑнса аталаннӑ. XIX ӗмӗрти паллӑ вырӑс художникӗсем: Ф. А. Бруни(выр.)чăв., С. Ф. Щедрин, О. А. Кипренский, К. П. Брюллов, А. А. Иванов, И. К. Айвазовский(выр.)чăв., А. И. Куинджи, В. А. Тропинин, А. Г. Венецианов, П. А. Федотов(выр.)чăв.. Ҫак вӑхӑтри живопиҫре ытларах академилле ӗҫлени палӑрать. XIX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурри — реализмла живопись аталанӑвӗ (А. К. Саврасов, В. Д. Поленов). Передвижниксем живопиҫре критикла реализмӗ енӗпе ӗҫлессине аталантараҫҫӗ, вӗсен ӗҫӗсенче час-часах социаллӑ ыйтусене ҫӗкленӗ. Критикла реализмӑн чи паллӑ художникӗ Илья Репин пулать. XIX ӗмӗр вӗҫнелле Раҫҫейре Франци импрессионизмне тӑванлӑ юхӑмсем аталанаҫҫӗ. Реализм енӗпе ӗҫлеме пӑрахмасӑр художниксем ирӗклӗрех те виртуаллӑрах ӗҫлеме пуҫлаҫҫӗ, ҫакӑ Валентин Серов ӗҫӗсенче питӗ уҫӑмлӑ курӑнать. Василий Верещагин вырӑс ҫарӗн вӑтам Ази похочӗсене хутшӑннӑ чи паллӑ вырӑс художник-баталисчӗсенчен пӗри.

XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Раҫҫей художникӗсем ҫӗнӗ ӳнер хурмисене шыраса тупас тенӗ, нумай ҫӗнӗ ӳнер тӗсӗ йӗркеленнӗ, Тӗслӗхрен, символизм (М. А. Врубель, М. В. Добужинский), модерн евӗр декоративлӑ ӗҫсем, авангардлӑ ӳнер (В. В. Кандинский, К. С. Малевич). XX ӗмӗр варринче тата ӗмӗр вӗҫнелле И. Э. Грабарь, А. А. Рылов, М. Шагал, Н. П. Крымов, И. И. Бродский(выр.)чăв., Б. В. Иогансон, С. В. Герасимов, М. А. Фейгин, З. Е. Серебрякова, В. Ф. Стожаров, Ю. А. Васнецов(выр.)чăв., Е. Е. Моисеенко, П. П. Кончаловский, Д. Д. Жилинский, В. М. Орешников, Г. Г. Ряжский, Т. Н. Яблонская, К. Ф. Юон, В. В. Мешков, А. А. Пластов, Н. М. Ромадин, П. П. Осский, С. А. Чуйков(выр.)чăв., А. А. Дейнека, М. С. Сарьян, Ф. П. Решетников, А. А. Мыльников, Н. И. Нестерова, Б. Я. Ряузов, О. П. Филатчев, О. Г. Верейский, Э. Г. Браговский, К. А. Васильев, М. М. Шемякин(выр.)чăв., Э. К. Я. Окас. Д. Ромас, В. С. Алфеевский художниксен ячӗсем чапа тухнӑ.

Авалхи вырӑс архитектури пӗр енчен Византирех йӗркеленнӗ йӑлапа ӗҫленӗ, тепӗр енчен, вырӑссен хӑйне евӗр йывӑҫ зодчествине аталантарнӑ. Византирен вырӑссен храмӗсем анӑҫ— тухӑҫ тӗнӗлпе притвор е трапезӑна, наоспа алтаре вырнаҫтарасси килнӗ. Вырӑс хармӗсен хӑйне евӗр уйрӑмлӑхӗсем: пуҫӗсем сухан пуҫӗ евӗр, тата вӗсем темиҫе. Вырӑс хӳтӗлев зодчествине аван кӑтартакан тӗслӗх — кремльсем. Вӑтам ӗмӗрсенчи йӑлана кӗнӗ вырӑс хресченӗсен ҫурчӗ пӗренерен тунӑ икӗ е тӑватӑ енлӗ тӑрӑллӑ пӳрт пулнӑ. Пуян ҫынсем хоромӑсем туса лартнӑ.

Малалла вырӑс архитектурине Анӑҫ Европӑри барокко тата классицизм стилӗсен архитектури пысӑк витӗм кӳнӗ. Тӗслӗх пек Санкт-Петербургпа унӑн таврашӗнчи ҫуртсене илсе кӑтартма пулать. XIX ӗмӗр варринчен пуҫласа Раҫҫей империйӗн художникӗсемпе архитекторӗсем вырӑс тата неовырӑс стилӗсене ӑсталанӑ, ҫакна вӗсем авалхи вырӑс зодчествин витӗмӗпе пурнӑҫланӑ^[310].

СССР архитектурин кун-ҫулӗнче хула-садсем, ҫурт-коммунӑсем, пурӑнмалли комбинатсем, конструктивизмпа рационализм енӗпе туса лартнӑ соцхуласем евӗр авангард проектсем пурнӑҫа кӗртни питӗ курӑмлӑ пулса тӑнӑ. 1930-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче политика конъюнктури улшӑннипе авангардлӑ архитектурӑпа усӑ курма чарнӑ, унпа пӗрлех пурӑнмалли ҫуртсемпе комплекссен пӗрлешӳллӗ йӑлаллӑ проекчӗсене те «сулахаялла пӑрӑнни» тесе пӗлтернӗ, Сталин архитектурин тапхӑрӗ пуҫланнӑ. Н. С. Хрущёв вӑхӑтӗнче типлӑ ҫурт-йӗре йышлӑн хӑпартни «хрущёвка» текен ӑнлава ҫуратнӑ.

Санкт-Петербургӑн историллӗ центрне, Кижӑри чиркӳсен комплексне, Мускав Кремлӗпе Хӗрлӗ тӳреме, Новгородӑн историллӗ палӑкӗсене, Дербентри Нарын-кала крепоҫе ЮНЕСКО Пӗтӗм тӗнчери еткерлӗхӗн списокне кӗртнӗ. Вырӑс архитектурин слависчӗ тата историкӗ У. К. Брумфилд вырӑс йывӑҫ зодчествипе конструктивизмне вырӑс архитектурин чи пӗлтерӗшлӗ ҫитӗнӗвӗсем тесе палӑртнӑ^[311]. Унсӑр пуҫне Раҫҫейре Кавказ халӑхӗсен авалхи ҫурчӗсем (осетин(выр.)чăв., рутуль(выр.)чăв. архитектури) сыхланса юлнӑ; хӑйнеевӗр сӑн-сӑпачӗ тутар архитектурин пур.

Раҫҫейӗн музыка культури тӗнче культурин чи пӗлтерӗшлӗ тӗп пайӗсенчен пӗри шутланать, ун шутне Раҫҫейри пур халӑхӑн музыка еткерӗ те кӗрет. Ку ӑнлав XVI—XX ӗмӗрсенчи вырӑс тата совет композиторӗсен пултарулӑхне, вырӑс музыка фольклорне, вырӑс романсне, совет тата совет самани хыҫҫӑнхи тапхӑрӗнчи халӑх кӑмӑллакан кӗвве, вырӑс рок-кӗввине, бардсен пултарулӑхне пӗрлештерет.

• Ялавпа юрлани. Чи паллӑ композиторсем: Василий Рогов, Фёдор Хресчен (Христианин)(выр.)чăв. тата Иван Нос.
• Вырӑс халӑх кӗвви. Паллӑрах юрлакансем: Надежда Плевицкая, Лидия Русланова, Фёдор Шаляпин, Ольга Воронец, Людмила Зыкина, Евгения Смольянинова тата ыттисем те.
• Вырӑс симфони кӗвви. Раҫҫей симфони музыка жанрӗн классикӗсем пулса тӑнӑ нумай композиторсен тӑван ҫӗршывӗ шутланать. Вӗсен шутне А. А. Алябьев, М. И. Глинка(выр.)чăв., А. П. Бородин, П. П. Булахов, М. П. Мусоргский, П. И. Чайковский, Н. А. Римский-Корсаков, А. К. Глазунов, А. Н. Скрябин, С. В. Рахманинов, С. С. Прокофьев. Ф. Стравинский, Д. Д. Шостакович(выр.)чăв., Н. Я. Мясковский, Г. В. Свиридов, А. И. Хачатурян, Э. В. Денисов, С. А. Губайдулина, Р. К. Щедрин, А. Г. Шнитке тата ыттисем те кӗреҫҫӗ. Ҫавӑн пекех, Раҫҫейӗн музыка культурин аталанӑвне Д. Ф. Ойстрах, М. Л. Ростропович, Ю. А. Башмет(выр.)чăв., В. А. Гергиев, Е. В. Образцова, Д. А. Хворостовский, С. П. Ролдугин тата ыттисем те калама ҫук пысӑк тӳпе хывнӑ.
• Вырӑс романсӗ. Чи паллӑ композиторсем: А. А. Алябьев, А. Е. Варламов(выр.)чăв., А. Л. Гурилёв, М. И. Глинка(выр.)чăв., А. С. Даргомыжский, А. П. Бородин, М. П. Мусоргский, П. И. Чайковский, Н. А. Римский-Корсаков, С. В. Раманинов. Совет саманинче палӑрнӑ: Г. В. Свиридов, Ю. А. Шапорин, Д. Д. Шостакович(выр.)чăв., С. С. Прокофьев тата ыттисем.
• Раҫҫей поп-музыки. Паллӑрах юрлакансем: Иосиф Кобзон, Муслим Магомаев, Эдуард Хиль, Эдита Пьеха, Олег Анофриев, Юрий Антонов, Лев Лещенко(выр.)чăв., София Ротару(выр.)чăв., Алла Пугачёва, Валерий Леонтьев, Филипп Киркоров(выр.)чăв., Дима Билан тата ыттисем те.
• Автор юрри. Автор юррин жанрӗ СССРта XX ӗмӗр варринче ҫуралнӑ. Ҫак жанрӑн пӗлтерӗш мелӗсемпе тата уйрӑмлӑхӗ поэзи тексчӗ пӗлтерӗшлӗ тата унта паха сюжет вырнаҫнинче, сӑмахӗсемпе кӗвви ҫӑмӑл пулни тата кӗвӗ материалӗн функциӗ килӗшӳллӗ вырнаҫни. Паллӑрах юрӑҫсем: Владимир Высоцкий, Александр Галич, Булат Окуджава, Александр Городницкий, Юрий Визбор, Юлий Ким, Александр Дольский, Татьянӑпа Сергей Никитинсем, Алексей Иващенко тата Георгий Васильев («Иваси»), Олег Митяев(выр.)чăв. тата ыттисем те.
• Вырӑс рокӗ — вырӑс чӗлхиллӗ авторсемпе юрлакансем, музыкантсемпе ушкӑнӗсем хатӗрлекен тата юрлакан вырӑс чӗлхиллӗ рок-музыкӑна (малтан СССРта, малалла СНГ тата ытти ҫӗршывсенче) пӗрлештерекен ӑнлав. Чи малтанах вырӑс рокӗ анӑҫ рок-музыкин, ҫавӑн пекех акустика гитарипе юрлакан вырӑс автор юррин витӗмӗпе йӗркеленнӗ. Паллӑрах ушкӑнсем: «Машина времени», «Воскресение», «Аквариум», Nautilus Pompilius, «Кино», «Алиса», «Агата Кристина», «Ария», «Кипелов», «Чиж & Co», «ДДТ», «Гражданская оборона», «Король и Шут»(выр.)чăв., «НАИВ», «Би-2».
• Вырӑс рэпӗ — рэп стилӗпе хатӗрленӗ вырӑс чӗлхиллӗ юрӑ. Ҫак жанрпа пӗрремӗш юрлакансем Совет Союзӗнче 1980-мӗш ҫулсен иккӗмӗш ҫурринче палӑрнӑ. Вӗсенчен паллӑраххисем: Bad Balance, Богдан Титомир(выр.)чăв. тата «Мальчишник». Хальхи вырӑс рэпне юрлакансенчен чи паллисем: Моргенштерн, Тимати(выр.)чăв., Егор Крид(выр.)чăв., Oxxxymiron, Мот, Баста, Макс Корж, Джиган, Слава КПСС тата ыттисем те.
• «Блатной юрӑсем». Раҫҫей (ҫавӑн пекех совет саманин) музыка жанрӗ, уголовнӑй пурнӑҫӗн йӑла-йӗркине каласа парать, чи малтан преступниксене ҫывӑх ҫынсен аудиторие шанса аталаннӑ. Вӑхӑт иртнӗҫемӗн «блатной юрӑ» жанрӗнче криминаллӑ тематика тулашне те тухакан ӗҫсем хатӗрлеме пуҫланӑ, анчах вӗсенче характерлӑ уйрӑмлӑхсем (кӗвӗ, жаргон, каласа пани, тӗнче курӑмӗ) упранса юлаҫҫӗ. 1990-мӗш ҫулсенчег пуҫласа Раҫҫей музыка индустрийӗнче ӑна «шансон» ятпа калаҫҫӗ («Ҫулталӑк шансонӗ» музыка премийӗ пур).

XI ӗмӗртенпе вӑтам ӗмӗрсенчи вырӑс актёрӗсем — скоморохсем — паллӑ. Вӗсен хушшинче музыкантсем, юрӑҫсем, ташӑҫӑсем, шӳт ӑстисем, тискер чӗрчунсене алла хӑнӑхтаракансем пулнӑ.

Хальхи вӑхӑтри ӑнлав пек театр Раҫҫейре ют ҫӗршыв ҫыннисене пула палӑрнӑ. Театр ӗҫне аталантарас енӗпе Алексей Михайлович патша, I Пётр император ӗҫленӗ. Пӗрремӗш Петр вилнӗ хыҫҫӑн Раҫҫейри театр ӳнерӗ пӗтме пуҫланӑ. Анчах Елизавета Петровна императрица патшара ларнӑ чухне музыка тата театр ӗҫӗ ҫӗнӗрен чӗрӗлнӗ: 1756 ҫулхи ҫурлан 30-мӗшӗнче Санкт-Петербургра (халӗ Александр театрӗ) театр йӗркеленӗ. II Кӗтерне императрица театрӑн воспитанипе вӗрентӳ пӗлтерӗшлӗ пысӑк пулнине ӗненнӗ, анчах та вӑл вӑхӑтри вырӑс театрӗ ытларах енӗпе пысӑк шайти пуҫлӑхсем валли вӑйӑпа кулӑ вырӑнӗ кӑна пулнӑ.

1896 ҫулхи ака уйӑхӗнче, Парижра пӗрремӗш кинематографи сеансӗсем иртнӗ хыҫҫӑн 4 уйӑхран, Раҫҫейре пӗрремӗш кинематографи аппарачӗсем ӗҫлеме пуҫланӑ. Ҫав ҫулах ҫу уйӑхӗнче Камилл Серф Раҫҫейре пӗрремӗш документлӑ кинематографине ӳкернӗ, унта вӑл II Николай императора патшала чысласа лартнӑ саманта сӑнласа панӑ. Кино кӑтартасси питӗ хӑвӑрт модӑна кӗрсе кайнӑ, пӗрремӗш ялан ӗҫлекен кинотеатр Санкт-Петербургра 1896 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче Нева проспектӗнче уҫӑлнӑ.

Раҫҫейӗн пӗрремӗш илемлӗ лентисенче вырӑс литературин классикӑлла хайлавӗсен фрагменчӗсене экранизациленӗ («Песнь про купца Калашникова», «Идиот», «Бахчисарайскйи фонтан», халӑх юррисене («Ухарь-купец») е Раҫҫей историйӗнчи эпизодсене иллюстрациленӗ («Смерть Иоанна Грозного», «Пётр Великий»). 1911 ҫулта Раҫҫейри экрансем ҫине пӗрремӗш тулли метражлӑ «Оборона Севастополя» фильм тухнӑ.

1925 ҫулта Сергей Эйзенштейн режиссёр «Броненосец «Потёмкин» фильм ӳкернӗ, ӳнер критикӗсем ӑна пур вӑхӑтри тата мӗнпур халӑхсен чи лайӑх фильмӗсенчен пӗри тесе палӑртнӑ^[312][313].

«Ют чӗлхеллӗ чи лайӑх фильм» категорире виҫӗ совет тата пӗр Раҫҫей фильмӗ «Оскара» тивӗҫнӗ (скобкӑсенче — «Оскар» премине илнӗ ҫул):

• Сергей Бондарчукӑн «Вӑрҫӑпа тӗнче» (1969 ҫул);
• Акира Куросавӑн «Дерсу Узала» (СССРпа Япони пӗрле хатӗрленӗ) (1976 ҫул);
• Владимир Меньшовӑн «Мускав куҫуле ӗненмест» (1981 ҫул);
• Никита Михалковӑн «Хӗвелпе пиҫӗхнисем» (1995 ҫул).

Совет саманинче мультипликаци ӑнӑҫлӑ аталаннӑ. 140 кинокритикпа тӗрлӗ ҫӗршывсенчи мультипликаторсенчен ыйтса пӗлтнӗ тӑрӑх Юрий Норштейнӑн «Ёжик в тумане» мультфильмне Токиора 2003 ҫулта пур вӑхӑтри тата мӗнпур халӑхсен чи лайӑх мультфильмӗ тесе йышӑннӑ.

Раҫҫейри балет чӑннипе те вӑйлӑ аталанса ҫитнӗ, ҫакна тӗнче йышӑннӑ, вӑл тӗнче балечӗн никӗсӗ пулса тӑнӑ тата вырӑс культурин визит карточки шутланать^[314]. Тӗнче шайӗнче чапа тухнӑ вырӑс балечӗн ҫыннисем — Матильда Кшесинская, Ольга Спесивцева, Вацлав Нижинский, Анна Павлова, Тамара Карсавина, Джордж Баланчин (Америка балечӗпе хальхи неоклассика балет ӳнерӗн никӗҫне хывнӑ), Марис Лиепа, Рудольф Нуреев, Галина Уланова, Константин Сергеев, Майя Плисецкая тата ыттисем те.

Раҫҫейре культура эткерлӗхӗн тӗнчери чи пысӑк музей фончӗсенчен пӗри упранать. Раҫҫей музейӗсем тӗнчери чи нумай ҫӳрекен музейсен пӗрремӗш теҫеткине кӗреҫҫӗ^[315].

Историпе культура еткерлӗхне упраса хӑварас тата тӗпчес ӗҫре истори профильлӗ музейсем уйрӑм вырӑн йышӑнаҫҫӗ^[316][317]. Раҫҫейӗн хальхи музейсен никӗсне Раҫҫей Федерацийӗн Культура министерствин тытӑмӗнчи 2027 музей кӗрет, вӗсенче 60 млн яхӑн япала пухнӑ, вӗсемпе паллашма ҫулсерен 70 млн яхӑн ҫын килсе ҫӳрет^[318]. Раҫҫей тӗнчери чи пысӑк музейсен списокне кӗнӗ музейсен шучӗпе тӗнче лидерӗ шутланать^[319]: Санкт-Петербургри Кунсткамера(выр.)чăв.^[320], А. С. Пушкин ячӗллӗ сӑнарлӑ ӳнер музейӗ^[321], Третьяков галерейи, Пӑшал палати, Вырӑс музейӗ (тӗнчери вырӑс ӳнерӗн чи пысӑк музейӗ)^[322]. Патшалӑх Эрмитажӗ тӗнчери чи лайӑх 10 музей списокне кӗрет, National Geographic журналӑн шухӑшӗпе^[323], Патшалӑх истори музейӗ(выр.)чăв. — Раҫҫейӗн чи пысӑк наци истори музейӗ.

Раҫҫей библиотека фончӗн калӑпӑшӗпе тӗнчере малта пуракансен шутӗнче: ҫӗршывра 39 пине яхӑн библиотека ӗҫлет^[324][325], унта ҫӗршывӑн 30 % яхӑн халӑхӗ ҫӳрет^[326]. Ҫӗршывра тӗнче шайӗнчи темиҫе библиотека ӗҫлет, Раҫҫей наци вулавӑшӗ(выр.)чăв., World atlas аналитика компанийӗн шухӑшӗпе, хӑйӗн библиотека фончӗн калӑпӑшӗпе тӗнчере пиллӗкмӗш вырӑн йышӑнать^[327].

Раҫҫейре федераци, регион тата вырӑнти шайри архивсен системи ӗҫлет^[328][329]. Раҫҫей архивӗсем тӗнчери чи пысӑк архивсен шутне кӗреҫҫӗ^[330].

Раҫҫейре пурӑнакан халӑхсемшӗн характерлӑ халӑх былинисене, юмахсене пирӗн несӗлсем ӗмӗрсем витӗр ҫитернӗ, унта халӑхсен ӑсӗ упранса юлнӑ^[331].

Раҫҫейри илемлӗх промыслисем халӑх пултарулӑхне тӗпе хурса йӗркеленнӗ, профессиллӗ художниксемпе купсасем тӑрӑшнине пула XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл профессиллӗ декораци ӳнерӗ пулса тӑнӑ: кунта дымково тетти, филимон тетти, оренбург мамӑк тутри, палех миниатюри(выр.)чăв., апаш тетти, хохлома, гжель, хлуднево тетти(выр.)чăв., городецк роспиҫӗ, богородск касӑмӗ кӗреҫҫӗ.

Раҫҫейри пӗрремӗш периодика кӑларӑмӗсем XVIII ӗмӗрте тухма пуҫланӑ, анчах пичетленсе тухакан массӑллӑ информаци хатӗрӗсем XIX ӗмӗр вӗҫӗнче кӑна анлӑ аталанма пуҫланӑ.

2000-мӗш ҫулсен вӗҫӗ тӗлне Раҫҫейре 170 ытла куллен тухакан хаҫат — тӗп хулара, тата регисонсенче тухакансем — вӗсен пӗтӗмӗшле тиражӗ 4,8 млн яхӑн экземплярпа танлашать, ҫавӑн пекех куллен мар 425 ытла хаҫат-журнал тухать, вӗсен пӗтӗмӗшле тиражӗ 7,8 млн яхӑн экземплярпа танлашать. Чи пысӑк наци хаҫачӗсем (пӗр номер тиражӗ, пин экз.): «Известия» (150 пин экз.), 1917 ҫулта никӗсленӗ, Совет влаҫӗн ертсе пыракан учрежденисен пичет органӗ пулнӑ; «Коммерсантъ» (125 пин экз.), 1989 ҫулта никӗсленӗ; «Комсомольская правда» (955 пин экз.), 1925 ҫулта никӗсленӗ, ВЛКСМ Тӗп комитечӗн пичет органӗ пулнӑ; «Московский комсомолец» (700 пин экз.), 1919 ҫулта никӗсленӗ, ВЛКСМ Мускав хула комитечӗн пичет органӗ пулнӑ; «Независимая газета» (40 пин экз.), 1990 ҫулта никӗсленӗ; «Новая газета» (284 пин экз.), 1993 ҫулта никӗсленӗ; «Новый взгляд» (307 пин экз.), 1992 ҫулта никӗсленӗ; «Парламентская газета» (56,5 пин экз.), 1996 ҫулта никӗсленӗ, Раҫҫейӗн Федераци пухӑвӗн пичет органӗ; «Правда» (100 пин экз.), 1912 ҫулта никӗсленӗ, КПРФ Тӗп комитечӗн пичет органӗ; «Российская газета» (166 пин экз.), 1990 ҫулта никӗсленӗ, Раҫҫей Федерацийӗн Правительствин(выр.)чăв. пичет органӗ; «Советский спорт» (180 пин экз.), 1924 ҫулта никӗсленӗ.

Раҫҫейӗн ертсе пыракан информаци агентствисем: ТАСС (1904 ҫулта никӗсленӗ); «Россия сегодня» (2013 ҫулта никӗсленӗ); «Интерфакс» (1989 ҫулта никӗсленӗ).

Раҫҫей пичечӗн патшалӑх библиографийӗпе статистикин центрӗ Раҫҫей кӗнеке палати(выр.)чăв. шутланать. ТАСС филиалӗ пулнӑ май палата библиографи кӑтартмӑшӗсене системӑласа кӑларать. Пичет продукцине кӑларни ҫинчен пӗлтерекен пӗтӗмлетӳллӗ даннӑйсене «Ежегодный библиографический указатель книг России» (1954 ҫултан)» ҫӳлсерен тухакан статистикӑлла кӑларӑмра пичетленеҫҫӗ. Республика шайӗнчи кӗнеке палатисем Пушкӑртстанра, Чӑваш Республикинче тата Тутарстанра пур.

Раҫҫей ӑсчахӗ А. С. Попов пӗрремӗш радио шутласа кӑлараканӗсенчен пӗри шутланать, вӑл Раҫҫейре пӗрремӗш хут электромагнит хумӗсене инҫете куҫарнӑ^[332]. Радиовещание Раҫҫейре 1924 ҫултанпа, телекурав вещанине — 1931 ҫултанпа — йӗркеленӗ.

1991 ҫулчен телекуравпа тата радиовещанине Гостелерадио ертсе пынӑ, кӑларӑмсене пӗтӗм союза ҫыхӑнтаракан виҫӗ радио тата икӗ телевидени программипе кӑларнӑ. Вырӑнти телекурав передачисене вырӑнти телекурав студийӗсем 2-мӗш программӑпа кӑларнӑ. Ҫакӑ Ленинградри телекурав студийӗпе Тӗп телекуравӑн Мускавпа Мускав облаҫӗн передачисен тӗп редакцине пырса тивмен, вӗсем хӑйсен «виҫҫӗмӗш» программисемпе вырӑнти радиопередачӑсене, вырӑнти телекуравпа радиовещани комитечӗ хатӗрлекенсене, 1-мӗш программӑпа ҫитернӗ. Проводлӑ радиовещани пулнӑ: 1-мӗш программа хутӑш шутланнӑ унта Пӗрремӗш пӗтӗм союзри программӑн тата вырӑнти передачисем кӗнӗ, 2-мӗш программӑпа Иккӗмӗш пӗтӗм союзри программа тухнӑ, 3-мӗшпе — Пӗтӗм союзри виҫҫӗмӗш программа^{[333][334][335][336][337]}.

1992—1995 ҫулсенче 1-мӗш федераллӑ телеканалпа, 1-мӗш («Радио 1» ятпа) тата 2-мӗш («Маяк» ятпа) федераллӑ радиоканалсене «Останкино» Раҫҫей патшалӑх телерадиокомпанийӗ (РГТРК «Останкино») пурнӑҫланӑ. 2-мӗш федераллӑ каналпа («Российское телевидение», «РТР», «Россия» ятпа) тата 3-му федераллӑ радиоканалпа («Радио России» ятпа) — Пӗтӗм Раҫҫейри патшалӑх телерадиокомпанийӗ(выр.)чăв. (ВГТРК) пурнӑҫланӑ. Вырӑнти радио- тата телекурав передачисене 2-мӗш теле- тата 3-мӗш радиоканалпа вырӑнти патшалӑх телерадиокомпанисем (2004 ҫултанпа — ВГТРК филиалӗсем) ертсе пынӑ. Мускавпа(выр.)чăв. Санкт-Петербургрисем(выр.)чăв. хӑйсен «виҫҫӗмӗш» телевидени каналӗсемпе ӗҫленӗ^[338]. Проводлӑ радиовещани малалла ӗҫленӗ: пӗрремӗш канал ҫаплах хутӑш пулнӑ, унта вырӑнти кӑларӑмсемпе федерацин виҫҫӗмӗш радиоканалӗн кӑларӑмӗсем тухнӑ, иккӗмӗш каналпа федерацин иккӗмӗш радиоканалӗ тухнӑ, виҫҫӗмӗшпе — пӗрремӗш федераллӑ радиокана.

1995 ҫулта РГТРК «Останкинона» пӑрахӑҫланӑ, ун вырӑнне «Общественное российское телевидение» патшалӑхӑн акционерлӑ обществине тата Пӗтӗм Раҫҫейри «Маяк» патшалӑх радиокомпанине (1998 ҫулта ВГТРК йышне кӗртнӗ панӑ, 2004 ҫултанпа — унӑн филиалӗ шутланать) тата Пӗтӗм Раҫҫейри «Радио 1» радиостанцине (1997 ҫулта пӑрахӑҫланӑ, пӑралуклӑ радион пӗрремӗш радиоканалпа виҫҫӗмӗш каналне тӗрлӗ коммерциллӗ радиостанцисене панӑ) туса хунӑ. Ют ҫӗршывсенче Раҫҫей патшалӑх радиокомпанийӗ «Голос России» калаҫать, 2014 ҫулта унӑн ятне Пӗтӗм тӗнчери «Россия сегодня» информаци агентстви ҫине улӑштарнӑ. Ҫав вӑхӑтрах коммерциллӗ телекурав анлӑ сарӑлнӑ, вӗсен йышне «Телекомпания НТВ»(выр.)чăв., «Московская независимая вещательная корпорация» (2002 ҫулта ӗҫлеме пӑрахнӑ), «Телекомпания REN TV» евӗр тата ытти компанисем кӗреҫҫӗ. Ҫавӑн пекех коммерциллӗ радиовещани пур. Пралуклӑ (кабельлӗ) телекуравӑн темиҫе сечӗ пур.