Тĕмен

Хула Анăç Çĕпĕрте, Турă шывĕ çинче вырнаçнă. Мускава çитме 2144 çухрăм. Çĕр лаптăкĕ 235 çм². Кунта Çĕпĕрвитĕр магистралĕн чукун çул çыххи, юханшыв порчĕ, тĕнче аэропорчĕ — «Рощино», вырăнти — «Плеханово» пур.

Климачĕ континенталлă, пĕрмай хăвăрт улшăнуллă çанталăк. Вăтам температура кăрлачра −17 °С (чи сивви −49 °С). Вăтам температура утăра +18 °С, чи шăрăххи +38 °С.

1586 çулхи утӑ, 29 Чимги-Тура (Чинги-Тура) карманĕ патĕнче, Фёдор Иванович патша хушнипе Тĕмен сыхлавне никĕсленĕ. Ун çинчен çапла çырнă:

«Лета 7093 (1586) посланы воеводы с Москвы Василие Борисов Сукин, да Иван Мясной, да письменный голова Данило Чулков с тремя сты человек, поставиша град Тюмень июля в 29 день, еже Чимги слых…»

Карман валли анлă сăмсаха суйласа илнĕ, анăç енчен — çырмасем, Тĕмен шывĕ, тухăç енче — Турă шывĕ.

Тĕмен Вăтам Азирен Атăлçине пыракан авалхи караван çулĕ çинче ларать. Вăл çулăн пайне «Тĕмен туртăмĕ» тенĕ, уншăн Кăнтăр Çĕпĕрти куçса çӳрекенсем пĕр-пĕринпе ĕмĕр-ĕмĕрĕпе кĕрешнĕ. Шыв çулĕсемпе Тĕмен хули Аякри Çурçĕр тата Инçе Тухăç çĕрĕсемпе çыхăнать. Малтан хулара хĕсмет çыннисем пурăнннă: боярсем, стрелецсем, казаксем. Кунтах 1605 çулта Ҫӗпӗрти пĕрремĕш Ям слободине никĕсленĕ.

XVIII ӗмӗр пуçламăшĕнче Тĕмен Раççей Çĕпĕрĕн Китайпа сутă-илӳ тумалли çыхăнăвĕн çыххи пулса тăнă. Хула хăй йышăннă çĕр лаптăкне анлăлатнă. Тимĕрçĕ ĕçĕ, чансем шăратас, сăран промыçлĕ ĕçĕ хăвăрт аталана тытăннă. XIX ӗмӗрте хулан аталану ярăмĕ пуçланать. Çак вырăнтан материк варрине пĕрремĕш çĕруçакансем тухса кайнă, Çĕпĕрти пĕрремĕш пăрахутсем кунтан шыва тухнă, Тĕменре пĕрремĕш православи храмĕсем уçăлнă, чукун çул, шыв пăрăхĕсем хунă, телеграфа ĕçе кĕртнĕ. Паянкунхи Тĕмен — пысăк промыçлă тĕпĕ, тĕпчев, культура тата спорт хули. Юлашки çулсенче хула питĕ хытă улшăнса кайнă. Çĕнĕ микрорайонсем, автомобиль çулĕсем, кĕперсем тунă, урамсене сарлăлатнă.

• Тĕменĕн Официаллă сайчĕ
• Карта-справочник, Тĕмен хули
• Тĕмен хулин ресурссен каталогĕ 2006 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗнче архивланӑ.
• Тĕмен официаллă мар порталĕ, ĕç вырăнĕсем
• Тĕмен Патшалăх Университечĕ
• Тĕменти нефтьпе газ Патшалăх Университечĕ
• Городище 72 — История и истории о Тюмени и тюменцах (паллӑ мар). оригиналтан архивланӑ 2017 ҫулхи юпан 15-мӗшӗ. www.gorod72.info
• Малый бизнес Тюмени (паллӑ мар). Пӑхнӑ кун: 2009 ҫулхи юпан 31-мӗшӗ.
• Проект «Тюмень свысока»
• Проект «Фото Тюмени» (паллӑ мар). Фото Тюмени. Пӑхнӑ кун: 2009 ҫулхи чӳкӗн 22-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2011 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗ.
• Виртуальная летопись Тюмени 2020 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗнче архивланӑ.