Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Бударин Николай Петрович

РАН экспертизи

Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех
Aprove.svg

РАН экспертизи

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех

Бударин Николай Петрович (1910 ҫулхи ҫӑвӑн 19-мӗшӗ — 1943 ҫулхи чӳкӗн 6-мӗшӗ[1]) — совет офицерӗ, Совет-финн вӑрҫипе Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑскер, Тӗп фронтри 60-мӗш ҫарӑн 30-мӗш стрелоксен корпусӗн 75-мӗш гварди стрелоксен дивизийӗн 241-мӗш гварди стрелоксен полкӗн командирӗ, Бударин гварди подполковникӗ, Совет Союзӗн Паттӑрӗ (1943)[2].

Пурнӑҫӗ

1910 ҫулхи ҫӑвӑн 19-мӗшӗнче Чакино станцинче (халӗ Тамбов облаҫӗнчи Ржакса районӗ) рабочи ҫемйинче ҫуралнӑ. 1914 ҫулта вӗсен ҫемйи Омск хулине куҫнӑ. Шкулти ҫичӗ класа вӗренсе пӗтернӗ, грузчик, лашапа япала турттаракан, сутуҫӑ вӗренекенӗ пулса ӗҫленӗ, монтёрсен курсне вӗренсе пӗтернӗ.

1928 ҫулта комсомола кӗнӗ, общество ӗҫӗпе хастар аппаланнӑ, йӗркелӳҫӗ пек хӑйӗн пысӑк пултарулӑхне кӑтартнӑ, ҫавна пула ӑна комсомол ячейкин секретарӗ пулма суйланӑ. Вӑл физкультурӑна питӗ юратнӑ, конькипе илемлӗ ярӑнас енӗпе Ҫӗпӗр ҫар округӗн призёрӗ, спортӑн темиҫе тӗсӗпе Ҫӗпӗр чемпионӗ пулнӑ[3], альпинизмпа[4] аппаланнӑ. 1929 ҫулта Ҫӗнӗ Омск (кайран Киров) районӗн физкультура канашне ертсе пынӑ.

1932–1934 ҫулсенче Хӗрлӗ Ҫарта хӗсметре тӑнӑ. Хӗсметрен таврӑнсан Ҫар-политика курсӗсене вӗренсе пӗтернӗ те ӑна запасри политрук вырӑнӗнче ӗҫе илнӗ. Омск хулинчи тата облаҫри физкультура канашӗсене ертсе пынӑ, Омск облаҫӗнчи спорт организацийӗ Ҫӗпӗрте чи вӑйлисене йышне кӗме нумай ӗҫленӗ.

1938 ҫултанпа КПСС членӗ, комсомолӑн тата партин яваплӑ ӗҫӗсенче тӑрӑшнӑ. 1939 ҫулччен Омскри ял хуҫалӑх техникумӗнче вӗреннӗ, Совет-финн вӑрҫи пуҫлансан хӑй ирӗкӗпе йӗлтӗрҫӗсен батальонне кайнӑ.

Совет-финн вӑрҫи вӑхӑтӗнче

Омск хулинчи хӑйсен ирӗкӗпе хутшӑнакансенчен йӗркеленӗ йӗлтӗрҫӗсен батальонӗн политрукӗ пулса, Н. П. Бударин Карели пырӗнчи ҫапӑҫусенче хӑйне питӗ лайӑх кӑтартнӑ. Ҫапӑҫусем вӑхӑтӗнче вӑл ҫӗпӗр йӗлтӗрҫисемпе пӗрле тӑшман тылне разведкӑна ҫӳренӗ тата тӑшманӑн тӗп вырӑнӗсене штурмлама хутшӑннӑ[5]. Ҫар ӗҫӗсем пӗтсен Омска таврӑннӑ, Омскри пехота училищинче офицерсен йышӗн пӗлӗвне тепӗр хут ӳстерекен курссене вӗренсе пӗтернӗ (1939 ҫул). Ӑна Хӗрлӗ Ҫарӑн Омскри гарнизон ҫурчӗн пуҫлӑхне лартнӑ[3][6][7], ҫур ҫул хушшинче вӑл ӑна Ҫӗпӗр ҫар округӗнче чи лайӑххисен йышне кӑларнӑ.

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи ҫулӗсенче

Вӑрҫӑ пуҫламӑшӗ тата Сталинград ҫапӑҫӗвӗ

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине Н. П. Бударин Омск хулинчи ВКП(б) райкомӗн ҫар уйрӑмӗн заведующийӗ пулса кӗтсе илнӗ[3]. 1941 ҫулхи ҫӗртмен 22-мӗшӗнче вӑл рапортра ҫапла ҫырнӑ: «Мана фронта яма ыйтатӑп. Манпа пӗрле хӑй ирӗкӗпе манӑн шӑллӑм каять»[6]. Чӑн ҫарта вӑрҫӑ пуҫланнӑранпа. Хӑш-пӗр даннӑйсем тӑрӑх, вӑл политработник пулнӑ, Мускав патӗнчи ҫапӑҫӑва хутшӑннӑ.

1942 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче Бударин майор 95-мӗш стрелоксен дивизийӗн 241-мӗш стрелоксен полкӗн 1-мӗш стрелоксен батальонне ертсе пынӑ[8][9]. Сталинград хулине хӳтӗлессишӗн пынӑ ҫапӑҫусене хутшӑннӑ, унта вӑл хӑйне хӑюллӑ, паттӑр, маттур командир пек кӑтартнӑ, ҫавӑншӑн ӑна Хӗрлӗ Ялав орденӗпе чысланӑ.

Хулашӑн пынӑ ҫапӑҫусенче Мамай курганне тапӑнма хастар хутшӑннӑ, хула кварталӗсенче тата Сталинград савучӗсен территорийӗнче йывӑр ҫапӑҫусем ирттернӗ[8]. Штурмлакан ушкӑнӑн командирӗ пулса, вӑл хӑйӗн салтакӗсемпе пӗрле пилӗк дзот тытса илнӗ, тӑшманӑн 20 ытла салтакне пӗтернӗ[9].

Полк командирӗ Селимов майор чыслав хутӗнче ҫапла ҫырнӑ[10]:

1942 ҫулхи раштавӑн 22-мӗшӗнче штурмлакан ушкӑнсемпе Атӑл ҫыранне тӑшманран тасатнӑ, нимӗҫсем хупӑрласа илнӗ 138-мӗш стрелоксен дивизийӗпе пӗрлешнӗ, кун чухне 14 дзот, 26 блиндаж, 9 пулемёт, 140 винтовка тытса илнӗ, тыткӑна илнисем те пур. 150 гитлеровеца яхӑн вӗлернӗ. 1943 ҫулхи кӑрлачӑн 10-мӗшӗнчен пуҫласа 13-мӗшӗччен, ун умне тӑратнӑ ҫар заданине пурнӑҫласа, хӑйӗн подразделенийӗсене йӗркелесе хай атакӑна ертсе кайнӑ, тӑшманӑн вӑйлӑ ҫирӗплетнӗ вырӑнне йышӑннӑ. Ун чухне 17 дзот, 40 ытла блиндаж, 24 пулемёт, миномётсем тытса илнӗ ҫынсене тыткӑна илнӗ. Ҫак ҫапӑҫура вӑл хӑй пӗр дзот, 2 пулемёт алла илнӗ, тӑшманӑн 10 салтакӗпе офицерне вӗлернӗ, ҫавӑн пекех тӑшманӑн 4 салтакне тыткӑна илнӗ.

Сталинграда хӳтӗленӗшӗн 95-мӗш стрелоксен дивизине 75-мӗш гварди ятне панӑ, 241-мӗш стрелоксен полкӗ те гварди полкӗ пулса тӑнӑ, Бударин гварди подполковникӗ вара — унӑн командирӗ.

Курск пӗкки

Курск пӗккинчи ҫапӑҫура 241-мӗш гварди стрелоксен полкӗ Поныри-Ольховатка районӗнче ӗҫленӗ, малтан питӗ нумай танксемпе нимӗҫсен йышлӑ тапӑнӑвне сирсе янӑ, унтан тӑшмана аркатма тата хӑвалама хутшӑннӑ. Курск пӗккинчи ҫапӑҫусемшӗн, нимӗҫсен тапӑнса килекен ҫарӗсене хирӗҫле ҫапӑҫу фронтӗнче командованин ҫар заданийӗсене тӗслӗхлӗ пурнӑҫланӑшӑн тата ҫав хушӑра паттӑрлӑхпа маттурлӑх кӑтартнӑшӑн 13-мӗш Ҫарӑн 1943 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗнчи 88/н №-лӗ приказӗпе Н. П. Бударина иккӗмӗш Хӗрлӗ Ялав орденӗпе чысланӑ.

Днепршӑн пынӑ ҫапӑҫу тата вилӗмӗ

1943 ҫулхи кӗркунне Н. П. Бударин гварди подполковникӗ 75-мӗш гварди стрелоксен дивизийӗн 241-мӗш гварди стрелоксен полкне ертсе пынӑ, ку полк Киеврен ҫурҫӗререх Днепр урлӑ каҫнӑ чухне, Днепрӑн сылтӑм ҫыранӗнчи Глебовка тата Ясногородка (Киев облаҫӗн Вышгород районӗ) ялӗсен районӗнче плацдарма тытса илессишӗн тата сыхласа хӑварассишӗн пынӑ ҫапӑҫусенче палӑрнӑ. Чыслав хутӗнче дивизи командирӗ В. А. Горишний гварди генерал-майорӗ ҫапла ҫырнӑ[11]:

Бударин подполковник Днепр урлӑ каҫнӑ чухне кӑткӑсланнӑ условисенче полка ертсе пыма пултарнине, паттӑрлӑхпа хӑюллӑх тӗслӗхӗсене кӑтартнӑ.

1943 ҫулхи авӑнӑн 23-мӗшӗнче 212-мӗш гварди стрелоксен полкӗн подразделенийӗсем Днепр урлӑ каҫнӑ хыҫҫӑн пуҫланнӑ лару-тӑрупа тата вӑхӑтпа ӑста усӑ курса, Тарасовичи районӗнче полкӑн пӗчӗк йышӗпе артиллерине Днепрӑн анӑҫ ҫыранне каҫарнӑ. Вӑхӑта ҫухатас мар тесе, Бударин подполковник Днепрӑн кивӗ линийӗ урлӑ шывра каҫма приказ парать тата каҫассине хӑй ертсе пырать. Анӑҫ ҫыранра каҫакан салтаксемпе офицерсене нимӗҫсен пайӗсем кӗтсе илнӗ, пирӗннисем тумланма та ӗлкӗреймесӗр алӑпа йывӑр ҫапӑҫӑва кӗнӗ, ҫакӑн хыҫҫӑн тӑшман, пысӑк ҫухатусем тӳссе, каялла чакнӑ.

Полк подразделенийӗсем, тӑшмана аркатса, анӑҫ ҫыранта ҫирӗпленсе юлнӑ, нимӗҫсен контратакисене тата нимӗҫсен самолёчӗсем ҫапӑҫу линийӗсемпе каҫмалли вырӑнсене хаяррӑн бомбӑланине пӑхмасӑр, дивизин ытти подразделенийӗсене Днепр урлӑ каҫма май туса панӑ.

СССР Аслӑ Канаш Президиумӗн 1943 ҫулхи юпан 17-мӗшӗнчи Указӗпе Киеврен ҫурҫӗререх Днепр урлӑ ӑнӑҫлӑ каҫнӑшӑн, Днепрӑн анӑҫ ҫыранӗнче плацдарма ҫирӗп тытса юлнӑшӑн тата ҫак хушӑра паттӑрлӑхпа маттурлӑх кӑтартнӑшӑн Бударин Николай Петрович гварди подполковникне Ленин орденӗпе «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медаль парса Совет Союзӗн Паттӑрӗ хисеплӗ ят панӑ[12].

Тӑванӗсене ҫырнӑ ҫырура Николай Петрович ҫапла палӑртнӑ:

Манӑн хаклӑ ҫыннӑмсем! Манӑн пурнӑҫра пысӑк пулӑм... Мана Совет Союзӗн Паттӑрӗ ятне пачӗҫ. Ку маншӑн тата пирӗн ҫемьешӗн чи пысӑк хисеп. Ҫак ят мана тӑшмана аркатас ӗҫе тата ытларах вӑй-хӑватпа хӑюллӑх кӑтартма хистет. Ку ҫапла пуласса эсир иккӗленмессе те пултаратӑр. Пирӗн хушамат мухтавлӑ пулса тӑчӗ, эпир, виҫӗ тӑван, ӑна Тӑван Ҫӗршыв умӗнче намӑса кӗртмерӗмӗр. Манӑн мухтавлӑ полк, полкра мухтавлӑ ҫынсем, эпӗ вӗсемпе — Днепр паттӑрӗсемпе — мӑнаҫланатӑп. Эпир Иртыш ҫинче ӳсрӗмӗр, анчах Деснапа Днепра питӗ лайӑх пӗлетпӗр. Тӑшмансем ҫакна ҫителӗклӗ ӗненчӗҫ. Маншӑн савӑнӑҫлӑ кун! Ахаль рабочипе тарҫӑ ывӑлӗн кӑкӑрне, малтан грузчикпе лашапа япала турттараканӑн кӑкӑрне икӗ Хӗрлӗ Ялав орденӗ, Ленин орденӗ, Ылтӑн Ҫӑлтӑр тата «Сталинграда хӳтӗленӗшӗн» медаль илемлетеҫҫӗ. Эпӗ кирлӗ пулсан юратнӑ Тӑван Ҫӗршывшӑн ҫак кӑкӑра пуля айне хурӑп. Ҫапӑҫусем малалла пыраҫҫӗ. Эпир фашистсене Украинӑра ҫапатпӑр, тӑван ҫӗре ку усал-тӗселтен тасатӑпӑр[13].

Темиҫе кунтан, 1943 ҫулхи чӳкӗн 6-мӗшӗнче Фелициаловка (халӗ Здвижевка) ялӗшӗн пынӑ ҫапӑҫура, салтакӗсене атакана ҫӗкленӗ чухне, Н. П. Бударин кӑкӑрне йывӑррӑн аманнӑ[14][15], ЦАМО даннӑйӗсем тӑрӑх, 1943 ҫулхи чӳкӗн 6-мӗшӗнче сурансенчен вилнӗ[16]. Ӑна Дымерти сакӑр ҫул вӗренмелли шкул ҫумӗнчи паркра ҫар хисепӗсемпе пытарнӑ. 1966 ҫулта ҫурт-йӗр тунӑ пирки Дымер хулине ирӗке кӑларнӑ чухне пуҫӗсене хунӑ 75-мӗш гварди стрелоксен дивизийӗн салтакӗсен хула варринчи скверта вырнаҫнӑ тӑванла вилтӑприне куҫарса пытарнӑ.

Хисепӗсем

undefined

Астӑвӑм

  • Дымер хулинче Н. П. Бударина пытарнӑ тӑванла вилтӑпри ҫинче палӑк тата мемориал хӑми вырнаҫтарнӑ[19] .
  • Омск хулинче Н. П. Бударин пурӑннӑ урам унӑн ячӗпе хисепленет[20] тата кунта асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ[21] .
  • Омск хулинчи пӗр шкула унӑн ятне панӑ (малтан Дымер хулинчи шкул та унӑн ячӗпе хисепленнӗ, халӗ вӑл 1-мӗш лицей пулса тӑнӑ, паттӑрӑн ятне хӑварман). Омскри 105-мӗш шкулта «Бударинец» ҫар-патриот клубӗ йӗркеленӗ[22] тата асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ[23].
  • Омск хулинче Совет Союзӗн Паттӑрне Н. П. Бударина халалласа йӗлтӗрпе чупассипе йӑлана кӗнӗ муниципалитет ӑмӑртӑвӗсене ирттереҫҫӗ (ҫав шутра 2024 тата 2025 ҫулсенче те)[24][25][26][27].
  • Украина Хӗҫпӑшаллӑ вӑйӗсен Ҫӗр ҫинчи ҫарӗсен «Десна» вӗренӳ центрӗнче Паттӑрӑн бюстне лартнӑ.
  • СССР Хӳтӗлев министерствин 1975 ҫулхи акан 23-мӗшӗнчи 102-мӗш приказӗпе Н. П. Бударина ӗмӗрлӗхе ҫар пайӗн списокне кӗртнӗ.

Ӑнлантарусем

  1. ^ Донесение о безвозвратных потерях. Память народа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  2. ^ Должность и воинское звание приведены на дату совершения подвига
  3. ^ 1, 2, 3 http://www.lib.omsk.ru/csmb.php?page=list52 , Wayback Machine çинчи 2014 ҫулхи раштавӑн 20-мӗшӗнчи копийӗ Герой земли русской
  4. ^ Рототаев П.С. К вершинам. Хроника советского альпинизма.. — Физкультура и спорт, 1977. — 272 с.
  5. ^ Бударин Николай Петрович. Герои страны. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  6. ^ 1, 2 http://nashomsk55.ru/omskgeroi/281-2010-12-29-18-06-32 , Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи ҫӑвӑн 1-мӗшӗнчи копийӗ Наш Омск
  7. ^ Солдаты Победы. Приложение. — Омск: ОАО «Омский дом печати», 2011. — 208 с.
  8. ^ 1, 2 Сегодня исполняется 110 лет со дня рождения Николая Бударина. Аргументы и Факты (Омск). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  9. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Золотая Звезда за форсирование Днепра. Полк Николая Бударина обеспечил переправу другим частям. Газета Ржакса. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  10. ^ http://www.podvignaroda.mil.ru/ - Фонд 33. - Оп.682525, д.190, запись 4010300 , стр. 21.
  11. ^ http://www.podvignaroda.mil.ru/ - Фонд 33. - Оп.793756, д.7, запись 150004210 , стр. 145.
  12. ^ http://www.podvignaroda.mil.ru/ - Фонд 33. - Оп.682525, д.48, запись 12057300.
  13. ^ http://nashomsk55.ru/omskgeroi/281-2010-12-29-18-06-32 , Wayback Machine çинчи 2012 ҫулхи ҫӑвӑн 1-мӗшӗнчи копийӗ Омичи — герои СССР и России
  14. ^ Николай Петрович Бударин. Трамплин. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  15. ^ Бударин Николай Петрович: Карточка ранения. Память народа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  16. ^ Бударин Николай Петрович: Документ о смерти. Память народа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  17. ^ 1, 2 Бударин Николай Петрович. Память народа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  18. ^ 1, 2 Бударин Николай Петрович. Aftershock. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  19. ^ Волюнтарист 9
  20. ^ http://www.omskmap.ru/point/omsk/lore/172 , Wayback Machine çинчи 2011 ҫулхи нарӑсӑн 18-мӗшӗнчи копийӗ Улицы и районы Омска
  21. ^ http://fotki.yandex.ru/users/universman/view/240747/?page=1 Фото мемориальной доски
  22. ^ http://rosgenea.ru/?alf=2&serchcatal=Бударин&name=Николай%20Петрович&r=5 , Wayback Machine çинчи 2016 ҫулхи чӳкӗн 19-мӗшӗнчи копийӗ ЦГИ
  23. ^ Не просто имя. В школе № 105 новый учебный год начался с открытия памятной доски // «Четверг». № 36 (1292). 8 сентября 2016. Омск
  24. ^ Положения о соревнованиях 2024. clsomsk.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  25. ^ Протокол соревнований 20.01.2024. clsomsk.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  26. ^ Результаты соревнований. skiomsk.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 18-мӗшӗ.
  27. ^ Архивированная копия. Пӑхнӑ кун: 2012 ҫулхи кӑрлачӑн 4-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2016 ҫулхи чӳкӗн 4-мӗшӗ. 55sport

Вуламалли

  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
  • Днепр — река героев. — 2-е изд., доп. — Изд. полит. лит. Украины, 1988. — ISBN 5-319-00085-5.
  • [www.litmir.co/bd/?b=264404 О войне и товарищах. Сборник воспоминаний.] — Красноград: АО «КМП», 1996. — 208 с. с илл. — 950 экз.
  • Солдаты Победы. Приложение. — Омск: ОАО «Омский дом печати», 2011. — 208 с. ISBN 978-5-86849-043-9
  • Капитонов Е. Г. [www.litmir.co/bd/?b=265262 Падение «Цитадели».] — Кингисеп: Кингисепская типография, 1996.— 116 с. с илл. — 500 экз.

Каҫӑсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем