Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Букасов Сергей Михайлович

Букасов Сергей Михайлович (1891 ҫулхи авӑнӑн 13-мӗшӗ [25-мӗшӗ], Анат Пены[d], Курск кӗпӗрни[d] — 1983 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ, Санкт-Петербург[d])[2] — совет саманин ботаникӗ, селекционерӗ.

Биологи тата ял хуҫалӑх ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, профессор, ВАСХНИЛ академикӗ (1956).

Пурнӑҫӗ

1891 ҫулхи авӑнӑн 25-мӗшӗнче (кивӗ стильпе 13-мӗшӗнче) Курск кӗпӗрнинчи Обоянь уесӗнчи Анат Пены ялӗнче (халӗ Белгород облаҫӗнчи Ракитнӑй районне кӗрет) ҫуралнӑ[2][3].

1913 ҫулта Петербург университетӗнчи физика тата математика факультетӗнчи ҫутҫанталӑк уйрӑмне вӗренсе пӗтернӗ[2].

1918 ҫултанпа Пӗтӗм Союзри ӳсентӑран ӗрчетес ӗҫӗн ӑслӑлӑхпа тӗпчев институтӗнче ӗҫленӗ: Хутшӑнса ӗҫлекен ботаника бюровӗн ӗҫченӗ (1918—1931), пахча-ҫимӗҫ тата бахча культурисен ушкӑнӗн ӑслӑлӑх ертӳҫи (1931—1946), ҫӗрулми евӗрлисен уйрӑмӗн ертӳҫи (1946—1974), ӑслӑлӑх консультанчӗ (1974—1983) пулнӑ[3].

1925–1928 ҫулсенче Н. И. Вавилов хушнипе Мексикӑра, Гватемалӑра, Кубӑра, Панамӑра, Колумбире тата Венесуэлӑра культурӑлла ӳсентӑрансен тӗнчери фондне тӗпчесе пухакан экспедицисене хутшӑннӑ[3][4]. Мексикӑра кукурус, фасоль, кавӑн йышши ӳсентӑрансем, томат, пӑрӑҫ, мамӑк ӳсентӑранӗсем пуҫланса кайнӑ центрсене палӑртнӑ; Колумбире ӑслӑлӑха маларах паллӑ пулман культурӑлла ҫӗрулми тӗсӗсене тупнӑ. Вырӑнти культурӑлла ӳсентӑрансен вӑррисен 5 пин ытла тӗслӗхне пухнӑ[3], ҫав шутра фитофтороза, ҫӗрулми ракне, паршана, хура урана, вируссемпе ҫӗрулми нематодине чӑтӑмлискерсене[4].

С. В. Юзепчукпа пӗрле Латин Америкинче ӳстерекен ҫӗрулмин тискер 60 яхӑн тӗсне тата примитивлӑ культурӑлла 20 яхӑн тӗсне ҫырса кӑтартнӑ. Вӗсенчен пӗр тӗсне «Юзепчук солянумӗ» тесе, теприне — С. М. Букасов ятне панӑ. 1955–1957 ҫулсенче Solanum йӑхӗн классификацине пичетлесе кӑларнӑ. Н. Е. Ширинӑпа пӗрле «История картофеля» (1938 ҫул) кӗнеке кӑларнӑ[5].

1941–1943 ҫулсенче, института Красноуфимска (Урал) эвакуациленӗ вӑхӑтра, ҫӗрулмин тӗнчери коллекцийӗнчи чи хаклӑ тӗслӗхӗсене сыхласа хӑварнӑ[4].

Мексикӑри географи обществин (1925 ҫул) тата Мексикӑри ӑслӑлӑхсен академийӗн член-корреспонденчӗ, Лондонри Линней обществин ют ҫӗршыври пайташӗ (1965 ҫул)[2]. 1969 ҫулта Перури Наци университечӗн кӑларӑмне С. М. Букасов ятне панӑ[4].

1983 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗнче Ленинградра вилнӗ.

Ӑслӑлӑхри ӗҫӗ-хӗлӗ

Ӑслӑлӑхра вӑл ҫак сферӑпа ӗҫленӗ: ҫӗрулмин систематики, генетики, эволюцийӗ тата селекцийӗ. С. М. Букасов селекци практикине тӗссем хушшинчи гибридизаци меслетне кӗртнӗ. Ҫӗрулми тӗсӗсен тытӑмне хатӗрлесе кӑларнӑ, ҫак ӗҫе вӑл пурнӑҫӗн юлашки ҫулӗсемчченех туса пынӑ[4].

Ӑслӑлӑх ӗҫӗсем

200 яхӑн ӑслӑлӑх ӗҫӗн авторӗ, ҫав шутра 30 ытла кӗнекепе брошюра. Нумай ӗҫне ют ҫӗршывсенче пичетленӗ[2].

Тӗп публикацийӗсем:

  • «Картофель (Сортоведение и селекция)» (1925 ҫул);
  • «Возделываемые растения Мексики, Гватемалы и Колумбии» (1930 ҫул)[6];
  • «Картофели Южной Америки и их селекционное использование» (1933 ҫул)[7];
  • «Селекция картофеля» (1948 ҫул, А. Я. Камеразпа пӗрле);
  • «Основы селекции картофеля» (1959 ҫул, А. Я. Камеразпа пӗрле);
  • «Система видов картофеля» (1955 ҫул);
  • «Культурная флора» («Картофель» томӗ, 1971 ҫул, С. М. Букасов редакциленӗ);
  • «Селекция и семеноводство картофеля» (1972 ҫул, А. Я. Камеразпа пӗрле)[4].

Ӑслӑлӑх шкулӗ

С. М. Букасов ертсе пынипе 40 яхӑн кандидат тата доктор диссертацине, ҫав шутра ют ҫӗршывсенче те, хатӗрлесе хӳтӗленӗ[4][8].

Хисепӗсем

  • Социализмла Ӗҫ Паттӑрӗ (1971 ҫул)[2];
  • икӗ Ленин орденӗ (1954, 1971 ҫулсем), Ӗҫлӗх Хӗрлӗ Ялав орденӗ (1966 ҫул)[3];
  • «Тӑван Ҫӗршывӑн 1941—1945 ҫҫ. Аслӑ вӑрҫинче хастар ӗҫленӗшӗн» (1945 ҫул), «Хастар ӗҫленӗшӗн. Владимир Ильич Ленин ҫуралнӑранпа 100 ҫул ҫитнине халалласа» (1970 ҫул) медальсем;
  • ВСХВ тата ВДНХ ылтӑн медалӗсем;
  • 1-мӗш степеньлӗ Сталин премийӗ (1949 ҫул) — ҫӗрулми селекцийӗ енӗпе пурнӑҫланӑ ӗҫсемшӗн[2][4];
  • Ленин премийӗ (1971 ҫул);
  • РСФСР тава тивӗҫлӗ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ.

Букасов ҫырса кӑтартнӑ хӑш-пӗр ӳсен-тӑрансем

Ӑнлантарусем

  1. ^ БУКАСОВ // Большая российская энциклопедия (выр.) — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 Букасов Сергей Михайлович // Пысӑк Раҫҫей энциклопедийӗ : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  3. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Букасов Сергей Михайлович — статья из Биографической энциклопедии РАСХН, ВАСХНИЛ
  4. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 Сергей Михайлович Букасов (выр.). ВИР им. Н.И. Вавилова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  5. ^ Небесный С. И. Необыкновенное в обыкновенных овощах. — Московский рабочий, 1970. — С. 31. — 160 с.
  6. ^ Букасов Сергей Михайлович (выр.). Биографика СПбГУ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  7. ^ Букасов С. М. Картофели Южной Америки и их селекционное использование: сб. материалов экспедиции ВИР в Центральную и Южную Америку в 1925–1928 гг. — Л.: ВИР, 1933. — 144 с.
  8. ^ 130 лет назад родился ВИРовец Сергей Букасов (выр.). ВИР им. Н.И. Вавилова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 4-мӗшӗ.
  9. ^ С. А. Меликова 2006 оценка генетического разнообразия сортов картофеля и родственных видов Solanum методом анализа умеренно повторяющихся последовательностей генома( ӗҫлемен каҫӑ)
  10. ^ Contreras A.Germoplasma chileno de papas (Solanum spp.) , Wayback Machine çинчи 2007 ҫулхи утӑн 15-мӗшӗнчи копийӗ
  11. ^ Solanum tuberosum L.(акăлч.)
  12. ^ Feddes Repert 101(5-6): 218. 1990

Категорисем