Вĕрене

Вӗрене тӗсӗсенчен чылайӑшӗ 10—40 метр ҫӳллӗш йывӑҫсем шутланаҫҫӗ, анчах вӗсен хушшинче кӗпҫе никӗсӗнчен ӳсекен пысӑках мар туратсен ҫумӗпе 5—10 метр ҫӳллӗш тӗмсем те тӗл пулаҫҫӗ.

Тӗпрен илсен ҫулҫӑллӑ ӳсентӑрансем, Кӑнтӑр Азипе Вӑтаҫӗр тинӗсӗсенчи темиҫе тӗс ҫеҫ — ӗмӗрхи ешӗл.

Ҫулҫисем сурӑхлӑ, чылайӑшӗн тӗсӗсем дланевидлӑ (пӳрнеллӗ), кашни кӗреҫеллӗ (вӗсен шучӗ виҫҫӗрен пуҫласа тӑххӑрччен пиҫет) шӑнӑрӗсем чылаях мар, вӗсенчен пӗри варринче иртет. Сахал тӗсӗсен ҫеҫ ҫулҫисем кӑткӑс-пӳрнеллӗ, кӑткӑс-перине, тӗкӗ шӑнӑрлӑ е кӗреҫесӗр.

Темиҫе тӗсӗн, сӑмахран, тата, ҫулҫисем виҫҫӗллӗ (трилистниксем). Ҫулҫӑсен кӑткӑс-кӑткӑс тата виҫҫӗ, пиллӗк, ҫичӗ, сайра тӑхӑр ҫулҫӑран тӑма пултараҫҫӗ. Ҫулҫӑсен ахаль тата вӑрӑм шӑнӑрлӑ, грабсем аса илтереҫҫӗ.

Пилӗк симметриллӗ вырнаҫнӑ ҫеҫкесене киҫтӗке, щитока е сунчӑка пуҫтарнӑ. Вӗсен пилӗк чашӑк ҫулҫи, 1-рен пуҫласа 6 мм тӑршшӗ пилӗк ҫеҫпӗл, вун икӗ кавӑн 6—10 мм тата тӗрлӗ йышши икӗ пестика пур. Ҫыхӑну ҫӳлерех вырнаҫнӑ тата икӗ пулӑхлӑ, унӑн ҫуначӗсем чечекрен тӑсӑлаҫҫӗ — ҫак паллӑпа хӗрарӑм мӗнле чечек пулнине палӑртма ҫӑмӑл. Вӗренесем хӗл вӗҫӗнче е ҫуркунне иртерех ҫеҫке ҫураҫҫӗ, чылайӑшӗн тӗсӗсем ҫулҫӑсем тухсан тӳрех, хӑшӗсен тата до ­ ку ­ мент. Чечекӗсем ешӗл, сарӑ, сарӑ е хӗрлӗ, кашниех питӗ пӗчӗк пулсан та, хӑшпӗр тӗссем чечеке ларсан, ҫын инҫетрен пӑхсан, пӗтӗмпех чечекленекен йывӑҫ пек курӑнать.

Нектарник лаптак ункӑ пулса тӑрать те ҫеҫкесемпе кавӑнсем хушшинче вырнаҫнӑ, шӗвӗр ҫулҫӑллӑ вӗрене ҫумӗнче вӑл тӗвӗленсе ҫитичченех тӑсӑлать, кавӑнсен никӗсӗсем ун ӑшне путнӑ.

Икӗ ҫунатлӑ ҫимӗҫ икӗ пӗр пек пайран тӑрать, ӳкнӗ чухне вӑрлӑха чылай хушӑ илсе кайса ҫаврӑнать. Ҫимӗҫ чечеке ларнӑ хыҫҫӑн икӗ эрнерен пуҫласа ултӑ эрне таран пиҫсе ҫитет.

Вӗренесем Ҫурҫӗр ҫур чӑмӑрӗнче, Европӑпа Ҫурҫӗр Америкӑн поляр облаҫӗсенчен пуҫласа Тӗп Америкӑн тата Кӑнтӑр Азин тропик районӗсем таран анлӑ сарӑлнӑ. Тӗпрен илсен, виҫеллӗ широтасенче сарӑлнӑ, тропиксенче темиҫе тӗс кӑна паллӑ, Кӑнтӑр ҫур чӑмӑрӗнче вара пӗр тӗсӗ ҫеҫ — Индонезири Тимор утравӗ (10° кӑнтӑр широти) патне ҫитекен Влён лавровый. Африка территоринче вӗренесем чи ҫурҫӗрте, Вӑтаҫӗр тинӗсӗ хӗррипе кӑна пур, Кӑнтӑр Америкӑпа Австралире вара пачах ҫук.

Раҫҫей Федераци территоринче ҫирӗме яхӑн вӗрене тӗсӗ паллӑ, вӗсен хушшинче анлӑ сарӑлнӑ, тата. Тӗпрен илсен вӗсем Раҫҫейӗн Европа пайӗнче ӳсеҫҫӗ, Ҫӗпӗрте вара Ҫурҫӗр Америкӑран илсе килнӗскер, питӗ агрессивлӑ инвази тӗсӗ питӗ сарӑлнӑ. Раҫҫейӗн Хӗрлӗ кӗнекине кӗртнӗ.

Ареалӑн кӑнтӑр пайӗнчи вӗренесем ытларах ту районӗсене кӑмӑллаҫҫӗ, Гималайри тинӗс шайӗнчен 3000 м ҫӳллӗшне ҫити хӑпараҫҫӗ. Тӳремлӗхре сахал тӗс ӳсет. Ҫак йывӑҫсем пӗчченшерӗн е пысӑках мар ушкӑнӑн-ушкӑнӑн ӳсеҫҫӗ, хӑйсем тӗллӗн ӳсекен вӑрмансем питӗ сайра пулаҫҫӗ.

Раҫҫейӗн Европа пайӗнче тӑватӑ тӗс ӳсет:

, — Ӑна Мускав ҫывӑхӗнчи Хӗрлӗ кӗнекене кӗртнӗ, ун урлӑ ӑна ареалӑн ҫурҫӗр чикки иртет.

Вӗсенчен юлашки тӗсӗ кӑна анлӑ сарӑлнӑ (ҫурҫӗрелле — 62° ҫити).

Раҫҫейӗн Инҫет Хӗвелтухӑҫӗнче ҫаксем тӗл пулаҫҫӗ:

, Тинӗсҫум Енӗнче микрозибольдсен вӗренне тупнӑ, вӑл суя зибольдовӑн вӗрени пулать пулӗ.

Вӗрене-хурӑн, е — Тинӗсҫум тата Амур таврашӗнче,

тата — тӗпрен илсен Тинӗсҫум тӑрӑхӗнче, — Курилах (Кунашир) ҫинче,

, — Сахалин облаҫӗн кӑнтӑрӗ, Тинӗсҫум тӑрӑхӗнче унӑн кӗҫӗн тӗсӗ ӳсет (?) Комаров вӗрени,

Крымра ҫакна ҫеҫ пӗлеҫҫӗ:

Кавказ вӗрене тӗсӗсемпе питӗ пуян — ҫӳлерех асӑннӑ европа тӗсӗсемсӗр пуҫне кунта ҫаплах тӗл пулаҫҫӗ: — Раҫҫейре сӑнне палӑртман, — Азербайджан тата Дагестан,

, — Краснодар крайӗн Хӗрлӗ кӗнекине кӗртнӗ.

Суя платан вӗрене ҫывӑх тӗсӗ, Гренландири тата Шпицбергенри олигоцен тата Сахалинри миоценри паллӑ, плиоценкӑллӑ каяшсенче ӑна Алтайра тупнӑ. Кунтах унпа ҫывӑх е тождественный тупӑннӑ, ӑна И. Ф. Шмальгаузен хальхи яппунсемпе ҫыхӑнтарать.

Еврази территоринче Ҫурҫӗр Америкӑран ҫуралнӑ иккӗмӗш хут пысӑк ареал тунӑ. Маларах Раҫҫейре Европа пайӗнчи, Ҫӗпӗрти, Вӑтам Азири тата Инҫет Тухӑҫри тӗп облаҫсенчи парксене, садсене, скверсене симӗслетес ӗҫре анлӑ усӑ курнӑ. Халӗ самосев пулса сарӑлать.

Вӗрене ҫулҫисем хупӑ ҫунатлисен нумай тӗсӗсен личинкисене ҫиеҫҫӗ (см. Вӗренесемпе тӑранса пурӑнакан чешуеҫунатлисен тӗсӗсен списокӗ). Тля та ҫак йывӑҫсем ҫине час-часах вырнаҫать. Хурт-кӑпшанкӑсемпе культурӑра вӗрене ӗрчетнӗ чухне диметоата салатнипе кӗрешеҫҫӗ.

АПШпа Канадӑра вӗренен пур тӗсӗ те тӗлӗнтерет. Ҫак сӑтӑрҫӑ Иллинойсри, Массачусетсри, Нью-Джерсири тата Нью-Йорк штатӗнчи пин-пин вӗрене тата йывӑҫсен ытти тӗсӗсем пӗтнине пула пулса тӑнӑ.

Вӗрене тӗрлӗ кӑмпа чирӗпе чирленӗ. Нумайӑшӗшӗн Verticillium ӑратӗнчи кӑмпасен тӗрлӗ тӗсӗсемпе тулнӑ вертициллёз шанӑҫӗ характерлӑ, вӑл вӗрене популяцине пысӑк сиен кӳме пултарать. Тӗссемпе йыхӑракан хуппин хура пӑнтӑхӗ йывӑҫсене вӗлерме пултарать, вӗсене типӗ ҫанталӑка пула стреса ӳкернӗ. Хутран-ситрен вӗрене тӗсӗсемпе е тӗсӗсемпе ҫӗрнипе тымар янӑран пӗтет. Кая юлса ҫулла тата кӗркунне вӗрене ҫулҫисене ытларах чухне «сӑмала пӑнчисемпе» чӑпарлатнӑ, вӗсен сӑлтавӗ — тӗссем, ҫӑнӑх сывлӑмӗ те, тӗсӗсем те пулаҫҫӗ, ҫапах та ҫак чирсем ытларах чухне йывӑҫсен сывлӑхне пысӑк та нумай вӑхӑт сиен кӳмеҫҫӗ.

Вӗренесене декоративлӑ сад ӗрчетессинче тата паркостроенире крона илемӗшӗн, хуппин хӗллехи тӗсӗшӗн, ажурлӑ ҫулҫӑшӑн, кӗрхи ҫап-ҫутӑ нарядшӑн хаклаҫҫӗ. Вӗрене тӗсӗсемпе пурте тенӗ пекех декоративлӑ йывӑҫсем пек усӑ кураҫҫӗ, час-часах ландшафт дизайнӗнче солитёр пулса.

Вӗрене хӑшпӗр тӗсӗсене вӗрене сиропӗ тата сахӑр илме усӑ кураҫҫӗ. Ҫурхи вӗрене сӗткенӗнче сахӑр пур, унӑн содержанийӗ — 3 %. Сахӑр сӗткенӗн (Acer saccharum) сӗткенӗ тата та тутлӑрах — 4 % ытла, ҫавӑнпа та унпа сахӑр тума (уйрӑмах Канадӑра) промӑҫлӑ масштабсенче усӑ кураҫҫӗ, ҫавна пула вӗрене ҫак ҫӗршывӑн туризм палли пулса тӑрать). Сӗткенне яланхи меслетпе вулӑ касӑкӗсене пуҫтараҫҫӗ, унтан сироп пуличчен пӗҫерсе ҫитереҫҫӗ. Вӗрене сахӑрӗн хӑйӗн тути, чылайӑшӗ ӑна чӗкӗнтӗрпе ытти сахӑр тӗсне кӑмӑллать.

Ҫурҫӗр Америкӑри йывӑҫ вырӑнне сахӑр вӗрени, Европӑра вӗрене шурӑ, е псевдоплатан (Acer pseudoplatanus) усӑ кураҫҫӗ. Вӗрене йывӑҫӗн йывӑр та ҫирӗп, тачӑ та ҫирӗп, вӗтӗ аркӑллӑ йывӑҫӗ илемлӗ ӳкерчӗклӗ, ӑна уйрӑм декоративлӑх кӳрекен тӗксӗм чӗре пайӑркисемпе илемлетет. Вӗрене авӑрлӑ сӗтел-пукан, музыка инструменчӗсем (параппан, гитара, сӗрме купӑс, вӗрсе каламалли инструментсем) тума столяр ӗҫӗнче усӑ курнӑ, линеек, йӗлтӗр, кӗнчеле, арман кустӑрмисен чышкисем, пӑшал ложӗсем тунӑ; вӗрене атӑ пӑтисем, аш-какай пучахӗсем, кӑшӑлсем ҫине ларнӑ. пуртӑ аврисем (чи лайӑххисем — тутарла вӗренерен). Ӗлӗк-авал вӗренерен кухньӑри приборсемпе кӗсменсем ӑсталанӑ. Сахӑр савӑтӗнчен боулинг валли кегли, бейсбол битисем (каврӑҫран е гикорирен сайрарах пулсан та) тӑваҫҫӗ.

Уйрӑм тӗссен хӑвӑлӗ декоративлӑ хумлӑ текстурӑллӑ, ӑна пӑчкӑпа кассан ҫеҫ палӑртма пулать. Ӑна шпон туса кӑларма, сӗтел-пукана декоративлӑ уйӑрма усӑ кураҫҫӗ.

Вӗрене — питӗ лайӑх медонос. Вӗренесем пыльца тата пыл хурчӗсемшӗн ҫуркунне чи кирлӗ ҫӑлкуҫсем шутланаҫҫӗ. Вӗренесем пыл хурчӗсем пурӑнма питӗ кирлӗ пулнӑран вӗсене утар ҫывӑхне час-часах антарса лартаҫҫӗ.

Вӗрене ҫулҫисемпе нумай лӗпӗш личинкисем тӑранса пурӑнаҫҫӗ.

• Канадӑн патшалӑх ялавӗ ҫинче вӗрене ҫулҫине стилизациленӗ ӳкерчӗк пур, вӑл ҫаплах ҫак ҫӗршывӑн наци символӗ шутланать. Вӗрене ҫулҫин ӳкерчӗкне Канада орденӗ хӑй ҫинче йӑтса пырать.
• Стилилизациленӗ вӗрене ҫулҫи «Торонто Мейпл Лифсл» хоккей командин логотипӗнче пур.
• Вӗрене ҫулҫин ӳкерчӗкне ҫаплах MapleStory компьютер вӑййин логотипӗнче усӑ кураҫҫӗ.
• В России популярен романс «Клён ты мой опавшиййй» на стихи С. Есенина.
• Раҫҫейре ВИА «Кӑвак кайӑк» (Вӗрене кашланӑ ҫӗрте) юррине популярлӑ. Солист Сергей Дроздов. Пӗрремӗш шӑрантараканӗсем Людмила Зыкина тата «Калинка» ВИА.
• В России популярна песня А. Пахмутовой на слова М. Матусовского «Старый клён», первый прозвучавчавчатавшая в фильме Н. Погодина и Л. Овчинниковой.
• 1973 ҫулхи совет илемлӗ фильмӗнче "В бой идут одни "" старики"Раскудрявый клён зеленный, лист резной …" юрӑпа янӑрать, сюжетпа пӗр киногероя «Смуглянка» ят панӑ.
• Совет ҫулӗсенче Н. Караченцова кӗвӗленӗ «Кленовый листка» кинофильмри «Маленькое одолжение» (1984) юрра халӑх кӑмӑлланӑ.
• 2003 ҫулта В. Леонтьевӑн «Вӗрене ҫулҫи» студи альбомне кӑларнӑ, унта Н. Денисов сӑмахӗсемпе пӗр ятлӑ юрӑ кӗнӗ.
• Литвара вӗрене ҫулҫи ҫыпӑҫтарнӑ наклейкӑпа опытсӑр водителе палӑртма усӑ кураҫҫӗ (ҫулҫӳрев стажӗ 2 ҫултан сахалрах).

Вĕрене 10-40 метр çӳллĕше çити ӳсме пултарать. Вуллин диаметăрĕ пĕр метра çити сарaлать. Çаплах 5-10 м çӳллĕшлĕ тĕмĕллĕ верене те çутçанталăкра пулать. Вĕрене сулхaнран, сивĕрен хăрамасть.

Вĕрене хутăш варманта хурăнпа, ăвăспа, юманпа, çирĕкпе юнашар ӳсме юратать. Унăн çулçи сарлака, вулли таса та яка.

Вĕренене парксенче, кyлĕсемпе пĕвесем хĕррине лартаççĕ. Вăл уйрăмах кĕркунне хăйне евĕр илемлĕ. Çулçисем тĕксĕм хĕрлĕ е ылтăн тĕслĕ. Хитре пулнăшăнах вĕрене çулçине хваттере илсе килетĕн те кăкшăма лартать.

Çĕр çинче 150 яхăн тăрлă вĕрене. Пирĕн çĕршывра вĕренен 29 тĕрлĕ тĕсĕ тымар янă. Пирĕн енче тăватă тĕслĕ вĕрене сарaлнă: шĕвĕр çулçăлли (Acer platanoides L.), уй (Acer campestre L.), тутар (Acer tataricum L.) тата суя платан (Acer pseudoplatanus L.) вĕрени. Вĕсенчен пĕр кăна — шĕвĕр çулли тĕсĕ — çурçĕрелле, 62° çитичченех тымар ярать.

Тутар вĕрени

Вĕренен çак тĕсĕсем пур:

Вĕрене парксенче, кӳлĕсемпе пĕвесем хĕррине лартаççĕ.

• Вĕрене: информаци GRIN сайтĕнче(акăлч.)(2009 çулхи авӑнӑн 15-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
• «Ацер» статья, ЭСБЕ
• Вĕрене çемйи 2009 ҫулхи нарӑсӑн 1-мӗшӗнче архивланӑ. («Ӳсен- тăран кун-çулĕ»)
• Вĕрене тĕсĕсем Китайра 2006 ҫулхи авӑнӑн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
• Вĕрене тĕслĕлĕхĕ
• UVSC Гербари — Вĕренесем 2006 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
• америка тĕсĕсене танлаштарни 2006 ҫулхи чӳкӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ. bioimages.vanderbilt.edu сайтĕнче