Вий (фильм, 1967)

Бурсаксене(выр.)чăв. каникула яраҫҫӗ, вӗсенчен виҫҫӗшӗ, вӗсен хушшинче Хома Брут та пур, ҫӗрле ҫултан пӑрӑнса аташса каяҫҫӗ. Ҫулҫӳревҫӗсем хутора пырса тӑрӑнаҫҫӗ, ватӑ хӗрарӑм патӗнче ҫӗр каҫма юлаҫҫӗ. Вӑл тухатмӑш иккен, Хомана йӗнерлесе, унпа сывлӑшра вӗҫет. Хоман ҫӑлӑнса тухатмӑша виличчен хӗнесе пӗтерме май килет, ҫав вӑхӑтрах карчӑк хӗр пулса тӑрать. Хытӑ айӑпласран хӑраса, Хома каялла бурсӑна тарать. Унта ректор ӑна панночка — Киевран 50 ҫухрӑмри хутор хуҫин, паллӑ сотникӑн, хӗрӗ — вилни ҫинченкалать, унӑн чи юлашки ӗмӗчӗ ӑна юлашки ҫула ӑсатма Хома кӗлӗ вуламалли пулни ҫинчен пӗлтерет. Хомӑн ирӗксӗрех каймалла пулать, ҫул ҫинче пӗрле пыракан сотник ҫыннисенчен тарма хӑтланать, анчах тараймасть.

Сотник Хомаран лешӗ унӑн хӗрӗпе мӗнле паллашни ҫинчен ыйтать, анчах хурав илеймест. Малти пӳлӗмре вилнӗ хӗрарӑма курсан, Хома хӑй вӗлернӗ тухатмӑш иккенне ӗненет. Сотник вилнӗ хӗрӗн пуҫӗ тӗлӗнче виҫӗ каҫ чиркӳре Псалтирь(выр.)чăв. вуласа кӗлӗ калама ыйтать, ҫакӑншӑн вӑл лайӑх укҫа-тенкӗ шантарать. Хома кӑмӑлсӑррӑн килӗшет.

Малтанхи каҫах, Хома чиркӳре пӗр-пӗччен вилнӗ ҫынпа юлсан, тӗлӗнмелле ӗҫсем пуҫланаҫҫӗ: панночка пичӗ ҫине юнлӑ куҫҫуль тухать, ҫуртасем хӑйсемех сӳнеҫҫӗ. Ҫак ӑнсӑртлӑхсем пулнине ӗненсе, Хома Псалтирь вулама тытӑнать. Кӗтмен ҫӗртенех панночка тупӑкран тухать те Хомана шырама тытӑнать, анчах вӑл унран хӳтӗленет, урайне пурӑпа асамлӑ ҫаврашка туса хурать. Тухатмӑш карчӑк ун витӗр курма та, иртме те пултараймасть, ирхи пӗрремӗш автан сассипе тупӑка таврӑнать.

Вырӑнти ҫынсем вилнӗ ҫын тухатмӑш пулнӑ тесе шутлаҫҫӗ, Хомаран вӑл темле тӗлӗнмелле япала курман-и тесе ыйтаҫҫӗ. Хома вӗсене хуравлама хӑяймасть, нимӗнрен те хӑрамасӑр малалла кӗлӗ вуласа вилнине ӑсатма шутлать. Ӗҫсе лартнӑскер, иккӗмӗш каҫхине вӑл тӳрех асамлӑ ҫаврашкана ӳкерсе хурать, анчах тухатмӑш халӗ чиркӳ тӑрӑх тупӑкра вӗҫме тытӑнать, тупӑкпа тӑрӑнтарса ҫаврашкана ватма хӑтланать. Ӗҫ ӑнманнипе тарӑхнӑ панночка Хомана тухатать, ҫавна пула лешӗ кӑвакарать те суккӑрланать. Хома ирхи автан пӗрремӗш хут авӑтасса аран-аран кӗтсе илет.

Хома питӗ хӑранипе музыкантсене кӗвӗ калама хушать, ташлать, ҫапла философ хытах кӑвакарнине асӑрханӑ хресченсене савӑнтарать. Тӑна кӗрсен вӑл пан сотник патне пырать те Псалтирь урӑх вуламассине пӗлтерет. Лешӗ бурсака сӑран канчуксемпе тискеррӗн хӗнессипе хӑратать. Вара Хома тарать, анчах вырӑнтисем ӑна вӑйпах каялла тавӑраҫҫӗ те чиркӳре ҫӑрапа питӗрсе хураҫҫӗ.

Виҫҫӗмӗш каҫхине панночка пӗтӗм усал вӑя — вупӑрсене, вурдалаксене — пулӑшма чӗнет, анчах Хома хӑйне хӑрушсӑрлӑхра туять. Вара вӑл Вия, ҫаврашка витӗр курма пултаракан таса мар вӑйран пӗртен-пӗрскере, илсе пыма хушать. Вий(выр.)чăв. куҫ хупанкисене ҫӗклет, вӑл Хома ҫине пӳрнипе тӗллесе кӑтартать, мӗскӗне усал вӑй тапӑнать. Автан авӑтнипе усал-тӗсел пытанать, Хомана вилӗ тупаҫҫӗ, тухатмӑш вилли каялла карчӑк пулса тӑрать.

Кӑштахран бурсара бурсаксем ҫак пулӑмсене сӳтсе яваҫҫӗ. Вӗсенчен пӗри теприне Хома мӗншӗн вилни ҫинчен калать — мӗншӗн тесен вӑл хӑраса ӳкнӗ. Анчах унӑн юлташӗ, ҫапах та, ҫаксем пурте чӑннипе пулнине ӗненмест.

Титрта кӑтартман^{[комм. 1]}

«Вия» экранизацилес шухӑш «Мосфильм» директорӗн Иван Пырьевӑн(выр.)чăв. пулнӑ. Вӑхӑчӗ ҫитменнипе вӑл СССР кинематографисчӗсен союзӗн Аслӑ режиссёр курсӗсенче вӗренекен икӗ ҫамрӑка картина ӳкерме сӗннӗ. Курссен ертӳҫи Леонид Трауберг Константин Ершовпа Георгий Кропачёв кандидатурисене тӑратнӑ.

Актёрсене суйласа илни

Панночка рольне малтан Александра Завьялована(выр.)чăв. ҫирӗплетнӗ (ҫавӑн пекех Ёла Санько, Светлана Коркошко тата Жанна Болотова пробӑсем иртнӗ). Анчах ӳкерӳ процесӗнче, Пырьев хистенипе, Завьялована рольтен пӑрнӑ, ӑна Наталья Варлей улӑштарнӑ. Тепӗр версипе, рольрен кайма Завьялован пулас упӑшки, Резо Эсадзе режиссёр, ыйтнӑ.

Таса мар вӑйпа ҫыхӑннӑ эпизодлӑ ӳкерӳсене цирк артисчӗсене тата спортсменсене чӗннӗ, вӗсен йышӗнче Борис Веселов пулнӑ^[2]. Вия сӑнарлама цирк артистне, вӑй акробатне Сергей Степанова йыхравланӑ. Контраст валли массовкӑна темиҫе карлик кӗртнӗ. Таса мар вӑйсен маскисене Сарра Мокиль тунӑ.

Ӳкерӳ

Украинӑри виҫӗ православи храмӗнче ӳкернӗ: Ивано-Франковск облаҫӗнчи Богородчанск районӗнчи Горохолин Лес ялӗнчи Таса Турамӑш йывӑҫ чиркӗвӗнче (2006 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗнче тӗппипех ҫунса кайнӑ^[3], 2008 ҫулта ун вырӑнне хӗрлӗ кирпӗчрен ылтӑн куполлӑ Успени чиркӗвне туса лартнӑ^[4]), Чернигов облаҫӗнчи Седнев посёлокӗн Сӑваплӑ Георгий (Сӑваплӑ Юра) йывӑҫ чиркӗвӗнче (ӑна пӗр пӑтасӑр ӑсталанӑ), Чернигов облаҫӗнчи Елецк мӑнастирӗнче.

Ӳкернӗ материал «Мосфильма» ертсе пыракансен кӑмӑлне кайман, «ытла та пурнӑҫри пек» тенӗ. Ӗҫе паллӑ киноюмахҫа Александр Птушкона явӑҫтарма йышӑннӑ. Ҫавна пула Ершовпа Кропачёв ӳкернӗ нумай материалпа усӑ курман, чылай шухӑш ҫаплах пурнӑҫа кӗмен. Вийӑн сӑн-сӑпатне те улӑштарнӑ (Кропачёвпа Ершов шутланипе Вий сотник пек пулмалла пулнӑ). Нумай сценӑна ҫӗнӗрен ӳкернӗ. Птушко Вий костюмне ӑсталанӑ, унӑн дизайнне тунӑ, пӳрне валли механизмне хатӗрленӗ^[5].