Географи координачĕсем

Анлӑх — вырӑнти зенитпа(выр.)чăв. экватор лаптакӗ хушшинчи кӗтеслӗх φ, ӑна экватортан икӗ енӗпе 0°-ран 90° таран шутлаҫҫӗ. Ҫурҫӗр ҫур чӑмӑрӗнче выртакан пӑнчӑсен географи анлӑхне (ҫурҫӗр анлӑхне) пурлӑ (+) тесе шутлаҫҫӗ, кӑнтӑр ҫур чӑмӑрӗнчи пӑнчӑсен анлӑхне — ҫуклӑ (-) тесе шутлаҫҫӗ. Полюссене ҫывӑх анлӑхсем ҫинчен ҫӳллӗ, экватора ҫывӑххисем ҫинчен аял тесе калаҫаҫҫӗ.

Ҫӗр чӑмӑрӗ тӗрӗс чӑмӑр пулманран, пӑнчӑсен географи анлӑхӗ геоцентр анлӑхӗнчен кӑштах уйрӑлса тӑрать.

Вырӑн анлӑхне секстант(выр.)чăв. е гномон(выр.)чăв. (тӳрӗ виҫев) йышши астрономи хатӗрӗсемпе(выр.)чăв. усӑ курса палӑртма пулать, ҫавӑн пекех GPS(выр.)чăв. е ГЛОНАСС тытӑмӗсемпе (тӳрӗ мар виҫев) усӑ курма пулать.

Вӑрӑмлӑх — асӑннӑ пӑнчӑ витӗр тухакан меридиан лаптакӗ тата пуҫламӑш нуль меридианӗн(выр.)чăв. лаптакӗ хушшинчи икӗ кӗтеслӗ кӗтес λ. Нуль меридианран тухӑҫалла 0° пуҫласа 180° ҫити тӑсӑлӑва тухӑҫ вӑрӑмлӑхӗ, анӑҫ еннелле — анӑҫ вӑрӑмлӑхӗ теҫҫӗ. Тухӑҫ вӑрӑмлӑхне — пурлӑ (+), анӑҫ вӑрӑмлӑхне ҫуклӑ (-) тесе шутлаҫҫӗ.

Нуль меридиана суйласа илесси килӗшсе татӑлнинчен кӑна килет. Халӗ нуль меридиан вырӑнне Опорный меридиан йышӑннӑ, вӑл Гринвичра, Лондонӑн кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫӗнче вырнаҫнӑ обсерваторипе юнашар иртет. Нуль меридианӗ пулма маларах Париж, Кадис, Пулково обсерваторийӗсен(выр.)чăв. меридианӗсене суйланӑ.

Вырӑнти хӗвел вӑхӑчӗ(выр.)чăв. географи вӑрӑмлӑхӗнчен килет.

Виҫӗ виҫеллӗ уҫлӑхри пӑнчӑн вырӑнне туллин палӑртас тесен виҫҫӗмӗш координат — ҫӳллӗш — кирлӗ. Планета варрине тивекен вӑрӑмӑша географире усӑ курмаҫҫӗ: вӑл планетӑн питӗ тарӑн ҫӗрӗсене ҫырса кӑтартнӑ чухне е, пачах урӑхла, космосри орбитӑна шутланӑ чухне ҫеҫ меллӗ.

Географи хуппи шайӗнче ытларах чухне тинӗс шайӗнчен ҫӳллӗшӗпе усӑ кураҫҫӗ, ӑна «яка ҫий» — геоид(выр.)чăв. — шайӗнчен шутлаҫҫӗ. Ҫакӑн пек виҫӗ координат тытӑмӗ ортогоналлӑ пулать, ҫавӑнпа та шутлав йӗркисене ансатлатать. Тинӗс шайӗнчен ҫӳллӗшӗ атмосфера пусӑмӗпе ҫыхӑннипе те меллӗ.

Ҫӗр ҫийӗнчен ҫӳллӗшне (ҫӳлелле е шалалла) час-часах вырӑн ҫинчен ҫырса кӑтартма усӑ кураҫҫӗ, ҫапах та вӑл координата мар.

Навигацире(выр.)чăв. координатсен тытӑмӗн пуҫламӑшӗ вырӑнне транспорт хатӗрӗн массӑсен центрне (ТС) суйлаҫҫӗ. Координатсене координатсен инерциаллӑ тытӑмӗнчен географи тытӑмне (урӑхла каласан, ${\displaystyle O_{i}}$ вырӑнне ${\displaystyle O_{g}}$) куҫасси широта тата долгота пӗлтерӗшӗсенчен тухса пырать. O g координатсен географи системин центрӗн координачӗсем:

${\displaystyle X_{og}=(R+h)\cos(\varphi )\cos(Ut+\lambda )}$

${\displaystyle Y_{og}=(R+h)\cos(\varphi )\sin(Ut+\lambda )}$

${\displaystyle Z_{og}=(R+h)\sin(\varphi )}$

кунта R — ҫӗр радиусӗ, U — Ҫӗр ҫаврӑнӑшӗн кӗтеслӗ хӑвӑртлӑхӗ, h — тинӗс шайӗнчен ҫӳллӗшӗ, \' varphi — широта, \' lambda — долгота, t — вӑхӑт.

Ориентаци географи координачӗсен тытӑмӗнче тӗнӗлсем (Г. С. К.) ҫак схемӑпа суйланаҫҫӗ:

• X тӗнӗл (урӑх палӑрту — E тӗнӗлӗ) — тухӑҫалла каякан тӗнӗл.
• Y тӗнӗлӗ (урӑх паллӑ — N тӗнӗлӗ) — ҫурҫӗрелле тӗлленӗ тӗнӗл.
• Z тӗнӗлӗ (тепӗр паллӑ — Up тӗнӗлӗ) — вертикаллӗ ҫӳлелле янӑ тӗнӗл.

Ориентация трёхгранника XYZ, из-за вращения земли и движения Т. С. пӗрмаях кӗтеслӗ хӑвӑртлӑхсемпе хутшӑнать^[2].

${\displaystyle \omega _{E}=-V_{N}/R}$

${\displaystyle \omega _{N}=V_{E}/R+U\cos(\varphi )}$

${\displaystyle \omega _{Up}={\frac {V_{E}}{R}}tg(\varphi )+U\sin(\varphi )}$

кунта R — ҫӗр радиусӗ, U — Ҫӗр ҫаврӑннин кӗтеслӗ хӑвӑртлӑхӗ, V_N — ҫурҫӗрелле транспорт хатӗрӗн хӑвӑртлӑхӗ, V_E — тухӑҫалла, \' varphi — широта, \' lambda — долгота.

Навигацире Г. С. К. практикӑра усӑ курнинче ҫак системӑри пысӑк широтасенче кӗтеслӗ хӑвӑртлӑхӑн пысӑк капӗсем, полюс ҫинчи вӗҫсӗрлӗх таранах ӳссе пыраканнисем тӗп ҫитменлӗх пулса тӑраҫҫӗ. Ҫавӑнпа Г. С. К. вырӑнне СК азимутӗнче ҫурма ирӗклӗ усӑ кураҫҫӗ.