Ижор чĕлхи
Ижор чӗлхи (тӑван ячӗ — iēorin kēli) — Раҫҫей Федерацийӗн Ленинград облаҫӗнче пурӑнакан сахал шутлӑ ижор халӑхӗн чӗлхи. Урал чӗлхе ҫемьин балти-финн чӗлхисен ҫурҫӗр ушкӑнне кӗрет.
Ижор чӗлхи ҫухалас хӑрушлӑхра: 2009 ҫулта ӑна ЮНЕСКО Атлас хулинче ҫухалса пыракан тӗнчери чӗлхесене кӗртнӗ.
Ижор чӗлхин тӑватӑ тӗп диалекчӗ пур — сойкин, анатри луга, хэваи тата оредеж (юлашки иккӗшӗ хальхи вӑхӑтра вилсе пӗтнӗ).
Ударение пӗрремӗш сыпӑк ҫине ҫырса хунӑ. Уҫӑ сасӑсем вӑрӑмлӑхӗпе уйрӑлса тӑраҫҫӗ. Синтаксис сӑмахсен ирӗклӗ йӗрки пирки палӑрса тӑрать, SVO йӗрки базӑллӑ шутланать. Лексика, ытларах енӗпе, исконная; кивҫенсем хушшинче ытларах русизмсем пулаҫҫӗ.
Ячӗ пирки
Этноним «ижора» (,) (,), пӗр версипе, — гидроними йӑхӗнчен тухнӑскер Ижоре юханшывӗ патне хӑпарать, унта ижор тӑрӑхӗсем вырнаҫнӑ пулнӑ.
Хальхи чӗлхен хӑйне евӗр ячӗсӗр пуҫне, iroorin kēli, хӑш чухне кивӗрех karjalakēli «карел чӗлхи» усӑ кураҫҫӗ, анатри луга диалектӗнче вара — ҫаплах merkēli «чӗлхе ҫӗр чӗлхи» (лат.
Лингвогеографи
Ареалӗ тата йышӗ
Хальхи вӑхӑтра ижор чӗлхипе Ленинград облаҫӗнчи Кингисепп районӗнче калаҫаҫҫӗ. Маларах вӑл Ломоносов тата Гатчин районӗсенче те сарӑлнӑ пулнӑ.
1732 ҫулта Ингерманландин ҫӗнӗрен пӗрлешнӗ ҫӗрӗсем ҫинче патша влаҫӗсем 14,5 пин «кивӗ ижорянсене» шутласа кӑларнӑ, ҫакӑн чухне пӗтӗмӗшле илсен, шыв халӑхне шутланӑ пулас. П. И. Кёппен шутланӑ тӑрӑх, 1848 ҫулта ижорсем 18 489 ҫын (Санкт-Петербург кӗпӗрнинче 17 800 тата Карелире 689) пулнӑ. 1897 ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх, 13 725 ҫын. 1926 ҫулхи ҫырав тӑрӑх, ижорсем 16 137 ҫын шутланнӑ; 1959 ҫулхи ҫырав тӑрӑх — 1062 ҫын патнелле кӑна, вӗсенчен 369 чӗлхе усравҫи; 1970 ҫулхи ҫырав тӑрӑх — 781 ҫын, вӗсенчен ижор чӗлхине тӑван чӗлхе тесе шутланӑ 208; 1979 ҫулхи перепись тӑрӑх, 748 ижор ҫыравӗпе ҫырса хунӑ; 1980 ҫулхи ҫырав тӑрӑх 9 ҫул, ижорсем 820 ҫын пулнӑ, вӗсенчен 302-шӗ ижорсен тӑван тесе шутланӑ. 2010-мӗш ҫулхи кӑтартусем тӑрӑх, ижорскисене тытса тӑрасси пирки 123 ҫын пӗлтернӗ. 2002 ҫулхи ҫырупа килӗшӳллӗн ижорсен вӑтам ӳсӗмӗ — 65,8—70,5 ҫул.
Ижорсене, Ленинград облаҫӗнче пурӑнакан сахал йышлӑ халӑх тесе, 2002 ҫулта Раҫҫей Федерацийӗн Правительствин 2000 ҫулхи пушӑн 24-мӗшӗнчи 255 №-лӗ йышӑнӑвӗпе ҫирӗплетнӗ Раҫҫей Федерацийӗн сахал йышлӑ халӑхсен Пӗрлехи переченьне кӗртнӗ. № 255 «О Едином перечне коренных малочисных народов Российской Федерации» (с изм. и доп.) («Собрание законодательства РФФФ», 03. 04. 2000, № 14, ст. 1493; «Российская газета», № 66,05. 04. 2000).