Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Илларионов Иосиф Кузьмич

РУВИКИ-ре ҫак хушаматлӑ ытти ҫынсем пирки те статьясем пур: Илларионов.

Ио́сиф Кузьми́ч Илларио́нов (1898 ҫулхи акан 11-мӗшӗ, Шупашкар уесӗ, Хусан кӗпӗрни — 1977 ҫулхи авӑнӑн 29-мӗшӗ, Шупашкар) — геолог, геологипе минералоги ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ (1942), доцент (1949).

Пурнӑҫӗ

1898 ҫулхи акан 11-мӗшӗнче (кивӗ стильпе пушӑн 29-мӗшӗнче) Хусан кӗпӗрнинчи Шупашкар уесӗн Воскресенски вулӑсне кӗрекен Ҫырмапуҫ ялӗнче (халӗ Чӑваш Республикин Ҫӗрпӳ муниципаллӑ округӗ) нумай ачаллӑ хресчен ҫемйинче ҫуралнӑ[1][2].

1913 ҫулта Ҫырмапуҫри земство училищине пӗтернӗ хыҫҫӑн Шӗнерпуҫри икӗ класлӑ училищӗре вӗреннӗ. Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи пуҫлансан Хусанти ҫар госпитальне санитара вырнаҫнӑ, 1915–1916 ҫулсенче Атӑл ҫинче матросра ӗҫленӗ[1]. 1916 ҫулхи пуш уйӑхӗнче халӑха вӗрентме экстерн мелӗпе экзамен тытнӑ, авӑн уйӑхӗнчен Шӑнар ялӗнчи училищӗре ачасене вӗрентнӗ[1].

1917 ҫулхи кӑрлач вӗҫӗнче ӑна патшалӑх ҫарне илнӗ[3]. 1918–1920 ҫулсенче Хӗрлӗ Ҫарта хӗсметре тӑнӑ, 1921–1922 ҫулсенче Мускаври уйрӑм тӗллевлӗ бригадӑра взвод командирӗ пулнӑ[1].

Ҫарта чухнех Мускаври халӑх ҫутӗҫӗн практика институтӗнче вӗреннӗ (1923 ҫулта пӗтернӗ). 1922 ҫулта демобилизациленсен ача ҫуртӗнче воспитательте ӗҫленӗ[1]. 1923 ҫулта Мускав патшалӑх университечӗн биологипе тӑпра факультечӗн геологи уйрӑмне вӗренме кӗрсе 1931 ҫулта вӗренсе пӗтернӗ[1].

Ӗҫӗ-хӗлӗ

Илларионов Чӑваш Енӗн геологи тытӑмне, усӑллӑ тупса кӑлармалли пурлӑхӗсене тӗпчес ӗҫе пысӑк тӳпе хывнӑ[2]. Вӑл республикӑн геологи картисене хатӗрленӗ.

Вӗреннӗ чухнех, 1925 ҫултанпа, Чӑваш Енӗн геологи тӗпчевӗсене хутшӑннӑ. 1925 ҫулта вӑл Вӑрнар районӗнче фосфорит вырӑнӗсене тупса палӑртнӑ[3].

1931–1933 ҫулсенче Чулхула районӗн геологи управленийӗн аслӑ геологӗ пулнӑ: Вӑрмар тата Куславкка районӗсенче акшарпа доломит тупнӑ, Улатӑр районӗнче трепел вырӑнне уҫнӑ. Ҫавӑн пекех Канашри вакун юсакан савут валли вырӑн тӗпченӗ, Шупашкарти кирпӗч савучӗн валли кирлӗ тӑм калӑпӑшне шутласа кӑларнӑ, Атӑлӑн сулахай ҫыранӗнче хӑйӑр вырӑнӗсене тӗпченӗ[3].

1933–1935 ҫулсенче Чӑваш ӑслӑлӑхпа тӗпчев промышленность институчӗн геологи секторне ертсе пынӑ[2]. 1938–1939 ҫулсенче Атӑл тӑрӑхне тӗпчесе пулас Шупашкар ГЭСне тумалли вырӑна суйласа илме пулӑшнӑ[2][3].

1935 ҫултанпа вӗрентӳ ӗҫӗнче: Чӑваш патшалӑх педагогика институтӗнче (1935—1947), Тамбоври патшалӑх педагогика институтӗнче (1947—1953) тата Воронежри патшалӑх университетӗнче (1953—1959) вӗрентнӗ[2].

Кӗнекисем

  • Геологическое исследование фосфоритовых залежей на Ирар-Ишакских горах в юго-восточной части Ядринского уезда ЧАССР / И. К. Илларионов. — Госплан Чувашск. республики, 1928.
  • Фосфоритно-сланцевые месторождения Чувашской АССР / И. К. Илларионов ; Под. ред. проф. А. Н. Розанова. — изд-во и тип. № 1 Чуваш. гос. изд., 1934.
  • Проблема нефтеносности Приволжской полосы Свияжско-Сурского водораздела / И. К. Илларионов ; Под ред. канд. геол.-минер. наук В. Г. Васильева. — Гостоптехиздат, 1947.

Хисепӗсем

  • И. Я. Яковлев ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх педагогика институчӗн Хисеп хучӗ.
  • СССР Географи обществин Президиумӗн Хисеп хучӗ (совет географине аталантарнӑшӑн)[1].
  • «Тӑван Ҫӗршывӑн 1941—1945 ҫҫ. Аслӑ вӑрҫинчи хастар ӗҫленӗшӗн» медаль[1].

Астӑвӑм

  • 2017 ҫулта Ҫӗрпӳ районӗнчи Ҫырмапуҫ ялӗнче Иосиф Илларионов ҫуралнӑ ҫурт ҫине асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ[3].
  • 2023 ҫулхи юпан 19-мӗшӗнче, ҫуралнӑранпа 125 ҫул ҫитнӗ ятпа, Ҫырмапуҫри шкул ҫуртӗнче Вырӑс географи обществин асӑну хӑмине уҫнӑ[4].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 Илларионов Иосиф Кузьмич (PDF). Русское географическое общество. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 27-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Трифонов Г. Ф. Илларионов Иосиф Кузьмич. Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 27-мӗшӗ.
  3. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Великие педагоги и педагоги великих: выдающийся чувашский геолог И. К. Илларионов. Русское географическое общество (11 акан 2023). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 27-мӗшӗ.
  4. ^ В деревне Булдеево Цивильского МО установили памятную табличку РГО Чувашскому Геологу Иосифу Кузьмичу Илларионову. Цивильский вестник (24 юпан 2023). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫурлан 27-мӗшӗ.

Вуламалли

  • И.К.Илларионов - патриарх чувашской геологии / Карягин Ф.А., Кудров В.Ф., Миронов А.А. // Региональные географические и экологические исследования: актуальные проблемы. Сборник материалов Всероссийской молодежной школы-конференции, посвященной 15-летию основания кафедры природопользования и геоэкологии и 10-летию возрождения деятельности Чувашского республиканского отделения ВОО «Русское географическое общество». Чебоксары, 2016. С. 397-408.
  • Карягин, Ф. Чӗр тавар шыравҫи, тӗпчевҫӗ / Ф. Карягин // Хыпар. – 2013. – 7 ҫу. – С. 3 : сӑн ӳкерчӗк.
  • Давыдова, Т. А. Обзор коллекции И. К. Илларионова в фондах Чувашского национального музея / Т. А. Давыдова // Геоэкологические исследования в Чувашии и сопредельных регионах. – Чебоксары, 2013. – С. 4-5.
  • Илларионов Иосиф Кузьмич // Край Цивильский : краткая энцикл. р-на. – Чебоксары, 2008. – С. 156.
  • Иосиф Кузьмич Илларионов – патриарх чувашской геологии / Л. И. Санина [и др.] // Геоэкологические исследования в Чувашии и сопредельных регионах. – Чебоксары, 2013. – С. 5-12.
  • Русанова, З. В. Дань памяти первому чувашскому геологу / З. В. Русанова // Цивил. вестн. – 2013. – 16 апр. – С. 2.
  • Трифонов, Г. Ф. Илларионов Иосиф Кузьмич / Г. Ф. Трифонов // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2008. – Т. 2 : Ж-Л. – С. 124.
  • Евдокимова В.П. След его жизни не исчезнет в веках. 2020 ҫулхи раштавӑн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
  • Питернова В.Ф.Первый чувашский геолог 2020 ҫулхи чӳкӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ..
  • «Миру известная» // «геология и охрана недр» журнал, №3 (40) 2011г — Анкинович Екатерина Александровна 100 çул тултарнă май.

Каçăсем

Категорисем