Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Китай календарӗ

Китай календарӗ икӗ тӗрлӗ календарьтен тӑрать: хӗвел (ял хуҫалӑхӗнче усӑ кураҫҫӗ; китай 农历 нунли[1]) тата уйӑхпа хӗвел (阴阳历 иньянли[1]). Вӗсенчен иккӗмӗшне ӗлӗкренпе икӗ ятпа пӗлеҫҫӗ: пӗри Ся календарӗ (夏历 Ся ли, пӗрремӗш ҫурма халаплӑ 夏 династи ячӗпе) ятлӑ, Тухӑҫ Азире вӑл чи анлӑ сарӑлнӑскер, ҫулталӑк ҫуркуннерен пуҫланать; тепри — Чжуаньсюй календарӗ, унӑн ятне Цинь династийӗн пӗрремӗш ҫыннин Чжуань-сюй ячӗпе панӑ, ун тӑрӑх ҫулталӑк кӗркуннерен пуҫланать.

Хальхи Китайра григориан календарӗпе усӑ кураҫҫӗ, апла пулин те йӑлана кӗнӗ уявсен кунне палӑртма пур ҫӗрте те та уйӑх календарӗпе усӑ кураҫҫӗ: «Ҫуркунне уявӗ» (Китай Ҫӗнӗ ҫулӗ), Кӗр варри уявӗ тата ыттисенне те. Ҫавӑн пекех — вӑл е ку ял хуҫалӑх ӗҫне хӑҫан пуҫламаллине палӑртма та. Уйӑх календарӗпе «Ҫуркунне уявӗн» (Ҫӗнӗ ҫулӑн) кунӗ улшӑнса пурать, кашни ҫулах «пӗрремӗш ҫӗнӗ уйӑх» кунӗпе пӗр килет. Ҫӗнӗ ҫул ҫитнине, хӗллехи кунпа ҫӗр танлашӑвӗнчен (раштавӑн 21—22-мӗшӗ) шутласан, иккӗмӗшне ҫӗнӗ уйӑх кунӗнче палӑртаҫҫӗ, 1645-2644 ҫулсенче вӑл кӑрлачӑн 21-мӗшӗнчен пуҫласа нарӑсӑн 21-мӗшӗччен маларах килмест (тӗслӗхрен, симӗс йывӑҫ ҫӗленӗн 4723 ҫулӗ 2024 ҫулхи кӑрлачӑн 29-мӗшӗнчен пуҫласа 2026 ҫулхи нарӑсӑн 16-мӗшӗччен). Ся календарӗпе «Ҫуркунне пуҫламӑшӗ» ҫулсерен нарӑсӑн 4, 5 е 6 куна пырса тивет.

Ся календарӗпе мантика тӗллевӗпе усӑ кураҫҫӗ, тӗслӗхрен, туйсем ирттермелли чи лайӑх кунсене суйланӑ чухне, е пӗр-пӗр учрежденине, ытти кирек мӗнле мероприятие уҫнӑ чухне. Мин шу 命书 персоналлӑ «шӑпа карттине» те, Ся мантика календарӗпе усӑ курса шутласа кӑлараҫҫӗ.

Китайра григориан календарьне «стандартлӑ» (公曆 gōnglì), «анӑҫ» (西曆 xīlì)) е «хӗвел» (日曆 rìlì) ятпа калаҫҫӗ. Григориан календарӗпе усӑ курма пуҫланӑ хыҫҫӑн ӑна ҫӗнӗ календарь теме пуҫланӑ, уйӑх календарьне вара кивӗ календарь тенӗ.

Историйӗ

Шан тапхӑрӗн календарӗ

undefined

Шан тапхӑрӗнчи юмӑҫ шӑммисем ҫине авалхи ҫырусем (пирӗн эрӑчченхи XVI—XI ӗмӗрти XVI—) календарь шуса анасран сыхланса юлма тата ӑна ҫулталӑк хушши хӗвелпе хӗртӗнсе пурӑнма пулӑшакан вунвиҫҫӗмӗш тата хӑш чухне вунтӑваттӑмӗш уйӑхсенчи эмпирикӑлла вставкӑсене ирттернӗ 12 уйӑх хушшинче ҫырса кӑтартаҫҫӗ. Ун чухнех ҫулсене тата кунсене шутлама утмӑл ҫулхи ярӑмпа усӑ курнӑ. Йӑлана кӗнӗ тӑрӑх, ҫулталӑк хӗллехи хӗвел пӑхнӑ хыҫҫӑн пӗрремӗш ҫӗнӗлӗхрен пуҫланнӑ.

Чжоу тапхӑрӗнчи календарьсем

Вариантсем

Тухӑҫри ытти календарьсем е китай (корей) календарӗпе пӗрешкел, е ытларах пайӗпе китай календарӗсемпе пӗрпекрех, анчах та хӑшпӗр уйрӑмлӑхсем пур (Вьетнамра — зодиак тапхӑрӗнчи кролика кушак улӑштарнӑ; Тибетра — Зодиак тӑрӑх чӗрчунсен ячӗсене кӑштах улӑштарнӑ; Японире — шутлав системине улшӑннӑ, ҫавна май ытти календарьсемпе танлаштарсан, ҫулсем пӗр-пӗринпе тан мар).

Китай (китай-уйгур) календарӗн элеменчӗсем монголсен ҫӗнтерӗвӗсене пула ислам халӑхӗсен пурлӑхӗ пулса тӑнӑ. Сӑмахран, монгол чӗлхинчен турккӑлла куҫарнӑ чӗрчунсен ячӗсене хронологи ҫырӑвӗсене, тӳре-шара хучӗсенче Кӗҫӗн Азирен пуҫласа Индине ҫити перс тата турккӑ чӗлхисем сарӑлнӑ лаптӑксенче усӑ курма пуҫланӑ. Иранра хресченсемпе налук пухакансем уйӑх календарӗпе 1925 ҫулта унпа усӑ курма чариччен усӑ курнӑ.

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2 Агеев, 2012, с. 226.

Вуламалли

  • Крюков М. В. К проблеме циклических знаков в древнем Китае // Древние системы письма. Этническая семиотика. М., 1986.
  • Воробьёв А. Н. Традиционный китайский календарь: Ежегодник, 2002 год /Авт. ст. и пер. с кит. А. Н. Воробьёв; Отв. ред. М. Л. Титаренко.- М.: Изд. дом «Восток», 2001.- 102 с.: ил., схемы, вкладыш.
  • Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 196—197. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  • Агеев Н. Ю. О шести древних китайских календарях // Общество и государство в Китае : журнал. — ИВ РАН, 2012. — Т. 43, № 3. — .

Каҫӑсем

Категорисем