Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Корнилов Геннадий Емельянович

Генна́дий Емелья́нович Корни́лов (ҫур. 1936 ҫулхи пушӑн 19-мӗшӗ, Кувалат (ял), Пушкăрт АССР) — совет саманин тата Раҫҫейӗн чӗлхеҫи, пӗтӗмӗшле тата танлаштаруллӑ-историлле чӗлхе пӗлӗвӗ, тӗрӗк тӗпчевӗ, топонимика тата этимологи енӗпе специалист. Филологи ӑслӑлӑхӗн докторӗ (1990), профессор (1991). Чӑваш Республикин тава тивӗҫлӗ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ. Раҫҫей Федерацийӗн аслӑ шкулӗн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ. XX ӗмӗрӗн иккӗмӗш пайӗнчен XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗчченхи чӑваш чӗлхин тӗпчевҫисенчен пӗри. Имитативсен теорийӗн авторӗ тата лингвистикӑн уйрӑм пайӗ пулнӑ радиксологин тӗп никӗслевҫи[1].

Пурнӑҫӗ

Малтанхи ҫулӗсем, пӗлӳ илни

Геннадий Емельянович Корнилов 1936 ҫулхи пушӑн 19-мӗшӗнче Пушкӑрт АССР-ӗн Зилаир районӗнчи Кувалат ялӗнче ҫуралнӑ (халӗ — Пушкӑртстан Республики)[2]. Вӑтам шкула вӗренсе пӗтерсен Урал патшалӑх университечӗн филологи факультетне кӗнӗ, ӑна вӗренсе пӗтернӗ[3].

Университет хыҫҫӑн Корнилов Пӗтӗм союзри ударлӑ комсомол тӑрӑхӗнчи стройкӑра — Качканар руда пахалатакан комбината(выр.)чăв. тунӑ чухне ӗҫленӗ. Ҫак вӑхӑтра вӑл лексикографипе, Урал чӗлхин диалект материалӗсене пуҫтарассипе тата Урал топонимикипе, унсӑр пуҫне тӗрӗк чӗлхисене — пушкӑрт, тутар, узбек чӗлхисене — вӗреннессипе кӑсӑкланма пуҫланӑ[4].

1961 ҫултан 1964 ҫулччен Геннадий Емельянович Чӑваш патшалӑх педагогика институтӗн аспирантурине вӗреннӗ[4]. 1966 ҫулта Ленинградра «Чӑваш диалектологийӗпе пӑлхар-чӑваш топонимикине тӗпченӗ опыт» темӑпа кандидат диссертацине хӳтӗленӗ[2].

Ӑслӑлӑх тата педагогика ӗҫӗ

1965—1968 ҫулсенче Чӑваш АССР Министрсен Канашӗ ҫумӗнчи чӗлхе, литература, истори тата экономика ӑслӑлӑхпа тӗпчев институчӗн (хальхи Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институчӗ) чӗлхе секторӗнче ӗҫленӗ[2].

И. Н. Ульянов ячӗпе Чӑваш патшалӑх университетӗнче Г. Е. Корнилов 1968 ҫултан ӗҫлет. Малтанхи вӑхӑтра вӑл вырӑс чӗлхи кафедрин доценчӗн должноҫне йышӑннӑ. 1990 ҫулта вӑл пуҫарнипе пӗтӗмӗшле тата танлаштаруллӑ-историлле чӗлхе пӗлӗвӗ кафедри уҫӑлнӑ, вӑл нумай ҫул ҫав кафедрӑн заведующийӗ пулнӑ. 1996 ҫултан Корнилов филологи факультечӗн деканӗн должноҫне те йышӑннӑ[4].

1990 ҫулта Корнилов доктор диссертацине хӳтӗленӗ те филологи ӑслӑлӑхӗсен докторӗн степеньне илнӗ. Профессор ячӗпе ӑна 1991 ҫулта тивӗҫтернӗ[2].

Корнилов 1960-мӗш ҫулсенчех Чӑвашри вырӑс чӗлхи калаҫӑвӗсен материалӗсене пуҫтарма тата ҫак тамӑпа ҫырма хатӗрленме пуҫланӑ. Вӑл ертсе пынипе студентсен тата аспирантсен диалектологи экспедицийӗсем нумай иртнӗ. Ҫак ӗҫӗн тӗпчевӗ «Чӑваш Республикин вырӑс чӗлхи калаҫӑвӗсен словарӗ» тата «Атӑлҫири диалектсем тата топонимика» пуххи пулса тухнӑ[4].

Ӑслӑлӑх ӗҫӗн ҫулӗсем хушшинче профессор 200-ше ытла ӑслӑлӑх ӗҫӗ тата вӗренӳ пособийӗ пичетленӗ. Вӑл чӑваш чӗлхине, унӑн грамматика тата лексика тытӑмне вӗренме пысӑк тӳпе хывнӑ[4].

1960-мӗш ҫулсенчен пуҫласа хальхи вӑхӑтччен Корнилов Атӑлҫи регионӗн топонимикине(выр.)чăв. тӗпчет. Пӗтӗмлетсен «Чӑваш Атӑлҫири тата ҫывӑх регионсен топонимикин историлле-этимологилле тӗпчевӗсем» тата «Атӑлҫи Республикисен (Пушкӑртстан, Коми, Мари Эл, Мӑкшӑ Республики, Тутарстан, Удмурти, Чӑваш Республики) этнотопонимийӗ» ятлӑ масштаблӑ ярӑмсен тӗпчевӗ пурнӑҫланнӑ[5].

Уйрӑм вӑхӑтсенче Г. Е. Корнилов пӗтӗмӗшле тата танлаштаруллӑ-историлле чӗлхе пӗлӗвӗ кафедрин, унтан вырӑс чӗлхипе литература кафедрин заведующийӗ пулнӑ[6].

Ӑслӑлӑха хывнӑ тӳпе

Имитативсен теорийӗ

Геннадий Емельянович имитативсен теорийӗн авторӗ шутланать. Имитативикӑн тӗп шухӑшӗсен малтанхи пайне «Атӑлҫири диалектсем тата топонимика» (1977—1981) пуххинче пичетленӗ. 1984 ҫулта «Чӑваш чӗлхинчи имитативсем» монографийӗ тухнӑ, унта вӑл теорие тӗплӗн ҫырса кӑтартнӑ[4].

Радиксологи

Корнилов радиксологийӗн — чӗлхери тӗп никӗссене тӗпчекен лингвистикӑн уйрӑм пайӗн — тӗп никӗслевҫи шутланать. Ҫак хӑнӑхӑвӑн тӗп шухӑшӗсем унӑн нумай монографийӗсемпе статйисенче вырӑн тупнӑ[7].

Топонимика тата ономастика

Г. Е. Корнилов Атӑлҫири тата ҫывӑх регионсен топонимикине(выр.)чăв. вӗренме пысӑк тӳпе хывнӑ. Вӑл Атӑлҫи республикисен географи ячӗсене тӗрӗс тупса системӑлла инвентаризацилесе тата этимологилесе ӑнлантарнӑ, ҫак ӗҫе пурнӑҫлама вӑл пушкӑрт, коми, мари, мордва, тутар, удмурт тата чӑваш чӗлхисен материалӗсемпе усӑ курнӑ[8].

Лексикографи

Корнилов тулли «Вырӑс-чӑваш словарӗн» (1977) авторӗсенчен пӗри. А. А. Леонтьевӑпа пӗрле вӑл 10587 ят кӗнӗ инверсиллӗ «Алфавит чувашских мужских языческих имён» (2002) кӗнеке хатӗрленӗ[2].

Чӑваш антропонимийӗ

1960-мӗш ҫулсен вӗҫӗнчех ӑсчах тӗн йышӑничченхи пӑлхар-чӑваш антропонимӗсене(выр.)чăв. тӗпчеме пуҫланӑ. 1969 ҫулта «Чӑваш АССР Министрсен Канашӗ ҫумӗнчи НИИ-н Ӑслӑлӑх ҫырӑвӗсенче» «Несколько слов о булгаро-чувашских языческих антропонимах» статйи пичетленнӗ[9].

Тӗп ӗҫӗсем

  • Корнилов Г. Е. Опыт исследования по чувашской диалектологии и булгаро-чувашской топонимике : автореф. дис. на соиск. учен. степ. кан. филолог. наук. — Ленинград, 1966. — 18 с.
  • Корнилов Г. Е. Имитативы в чувашском языке : [монография]. — [Чебоксары], 1984. — 183 с.
  • Корнилов Г. Е. Инверсионный «Алфавит чувашских мужских языческих имён»-1 : словарь : 10 587 имён / Г. Е. Корнилов, А. А. Леонтьева. — [Чебоксары], 2002. — 100 с.
  • Корнилов Г. Е. Этимология. Лингвистические исследования, критика и обобщения : [монография]. — [Чебоксары], 2010. — 167 с.
  • Корнилов Г. Е. Этимология. Лингвистические исследования, критика и обобщения. — 2-е изд., испр. и доп. — Чебоксары : Чуваш. гос. ун-т, 2018. — 232 с.
  • Серия статей «Топонимия республик Поволжья (Башкортостан, Коми, Марий Эл, Мордовия, Татарстан, Удмуртия, Чувашия)» — в «Вестнике Чувашского университета. Гуманитарные науки» (2003—2011).
  • Серия статей «Этнотопонимия республик Поволжья» — в «Вестнике Чувашского университета. Гуманитарные науки» (2013—2018).

Ӗҫне йышӑнни

Г. Е. Корнилов ятне «Кто есть кто: учёные Чувашского государственного университета имени И. Н. Ульянова» биографи справочникне (Шупашкар, 2002) кӗртнӗ. Ӑна халалланӑ биобиблиографи материалӗсем 2006 тата 2011 ҫулсенче уйрӑм кӗнекен тухнӑ[9]. Вӑл И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗн тава тивӗҫлӗ профессорсен реестрне кӗнӗ[10].

Хисепӗсем

  • Чӑваш Республикин тава тивӗҫлӗ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ (1993);
  • Раҫҫей Федерацийӗн аслӑ пӗлӗвӗн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ (1998);
  • Раҫҫей Федерацийӗн аслӑ шкулӗн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ (2011);
  • И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗн тава тивӗҫлӗ профессорӗ;
  • И. Н. Ульянов ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх университечӗн Хисеп хучӗ[2][4].

Ӑнлантарусем

  1. ^ Топонимия республик Поволжья (Башкортостан, Коми, Марий Эл, Мордовия, Татарстан, Удмуртия, Чувашия) XVIII: А-анлаутные географические названия. КиберЛенинка. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6 Корнилов Геннадий Емельянович. Наследие. Национальная библиотека Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  3. ^ Топонимия республик Поволжья (Башкортостан, Коми, Марий Эл, Мордовия, Татарстан, Удмуртия, Чувашия) XVIII. КиберЛенинка. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  4. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 Истинный филолог, учитель и наставник… Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  5. ^ Егорова Л. В. Опыт сопоставительного исследования годонимикона двух республик Поволжья (Чувашии и Марий Эл). Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  6. ^ Этнотопонимия республик Поволжья — XLIII: А-анлаутные географические названия. КиберЛенинка. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  7. ^ Топонимия республик Поволжья XVIII. КиберЛенинка. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  8. ^ Топонимия республик Поволжья XXII: А-анлаутные географические названия. КиберЛенинка. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  9. ^ 1, 2 Библиографический список трудов Г. Е. Корнилова. Научная библиотека Чувашского государственного университета. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.
  10. ^ Заслуженные профессора университета. Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 17-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Геннадий Емельянович Корнилов : биобиблиогр. материалы / авт.-сост.: Ю. П. Смирнов, В. Р. Степанов. — Чебоксары : Клио, 2006. — 51 с.
  • Геннадий Емельянович Корнилов : биобиблиогр. материалы / авт.-сост.: Ю. П. Смирнов, В. Р. Степанов. — Чебоксары : Новое Время, 2011. — 46 с.
  • Сергеев В., Чернов М., Колесникова С. Корифей-языковед : (к 70-летию со дня рождения Геннадия Емельяновича Корнилова) // Вестник Чувашского университета : гуманит. науки. — 2006. — № 1. — С. 365—368.
  • Степанов В. Р. Достойный сын чувашского народа : к 75-летию академика Г. Е. Корнилова // КИЛ. — 2011. — № 1/2 (9/10). — С. 230—231.
  • Корнилов Геннадий Емельянович // Кто есть кто : учёные Чувашского государственного университета имени И. Н. Ульянова. — Чебоксары, 2002. — С. 81—82.
  • Корнилов Геннадий Емельянович // Учёные и сотрудники Чувашского государственного института гуманитарных наук : 1930—2005. — Чебоксары, 2005. — С. 90.

Каҫӑсем

Категорисем