Курбан-байрам
Курбан-байрам[1] (е Ид аль-Адха[2], арап. عيد الأضحى, ‘Īd ’al-’Aḍḥā) — ислам календарӗнчи икӗ тӗп кунсенчен пӗри. Ӑна Ураза-байрам хыҫҫӑн 70 кунран паллӑ тăваҫҫӗ, ҫулсерен Меккӑна каймалли паломничествӑпа — хаджапа — вӗҫленет[3]. Кунӗ кашни ҫул пӗр эрне çура яхӑн куҫса пырать. 2026 ҫулта уяв 26 май каҫӗн пуҫланать, мӗншӗн тесен мӑсӑльмансен уйӑхӗн ҫулталӑкӗ хӗвел ҫулталӑкӗнчен кӗскерех. 2026 ҫулта уяв ҫӑвӑн 26-мӗшӗнче каҫхине пуҫланать, тӗп кунӗ ҫӑвӑн 26-мӗшне лекет[4].
Пулса кайни
Курбан-байрам никӗсӗнче — Ибрахим пророкӑн халапӗ, вӑл Ҫӳлхуҫана чикесӗр пӳхӑннин символӗ пулса тӑнӑ[5]. Коран тӑрӑх, ӑна тӗлӗкӗнче Джабраил ангел килнӗ те хушу панӑ: хӑйӗн ывӑлне парне тумалла. Сӑваплӑ кӗнекере ача ятне асӑнман, анчах мӑсӑльмансен халапӗнче (Суннӑра) ку аслӑ ывӑлӗ Исмаил пулнине палӑртнӑ[6].
Ибрахим пӑхӑннӑ. Вӑл Мина айлӑма (кайран унта Мекка ӳснӗ вырӑн) кайнӑ та йӑла-йӗркене пурнӑҫламашкӑн хатӗрленме тытӑннӑ. Исмаил ашшӗн йышӑнӑвне пӗлсен хирӗҫ тӑман, йӑвашлӑх кӑтартнӑ[7]. Юлашки самантра, парне пулмаллах пек туйӑннӑ чухне, Аллах хутшӑннӑ: ҫӗҫӗ касма пӑрахнӑ, ача вырӑнне сурӑх ярса панӑ. Тӳсӗмлӗхшӗн Ибрахима Ҫӳлхуҫа тепӗр ывӑл — Исхак (Библире — Исаак) — парнеленӗ.
Ҫакӑ кӑсӑклӑ: Иудей тата христиан традицийӗ (Таурат) парне Исхак — Ибрахимӑн Саррӑран ҫуралнӑ кӗҫӗн ывӑлӗ — пулнӑ тесе асӑнать[8]. Ислам вара Исмаил — Хаджартан ҫуралнӑ ывӑл — тесе ҫине тӑрать[9]. Курбан-байрам ҫак пулӑмӑн ислам версине ӗненет.
Ячӗ
Уява чӗлхене тата культурӑна кура тӗрлӗ ятпа пӗлеҫҫӗ.
Тӗрӗк тата ытти ячӗ
Тӗрӗк тата ытти мӑсӑльман культурисенче вӑл Курбан-байрам ят илнӗ.
Хӑшпӗр тӗрӗк чӗлхинче «аид» сӑмахпа усӑ кураҫҫӗ (сӑмахран, Kurban Ait)[12].
Усӑ курмалли вырӑс йӑли
Вырӑс чӗлхинче ҫак ят тахҫантанпах ҫирӗпленнӗ (пӗрремӗш асӑнусенчен пӗри — Афанасий Никитин ҫулҫӳревҫӗн: «курбанть-багрямъ»[13]). Юлашки вунӑҫулсенче арап чӗлхинчен тӳррӗн транслитераципе усӑ кураҫҫӗ — Ид аль-Адха[14].
Ислам йӑлинчи пӗлтерӗшӗ
Мӑсӑльман йӑлинче курбан тесе ҫынна чунпа Турӑпа ҫывӑхлатакан пӗтӗм япалана калаҫҫӗ[15]. Ҫак кун выльӑх пусни символла ӗҫ шутланать, вӑл хӑй парни кӑна мар, ытларах Турӑпа чунпа ҫывӑхланнине, Унӑн ирӗкне пӑхӑннине тата нушаллӑ ҫынсемпе ырлӑхпа пайлама хатӗр пулнине пӗлтерет[16].
Тӗн контексчӗ
Ид аль-Адха хаджӑн тӗп тапхӑрӗ — Меккӑн тата Мединӑн сӑваплӑ вырӑнӗсене паломничествӑпа кайни — вӗҫленнине пӗлтерет. Уяв кунӗсенче кульминацие ҫитекен тӗп ритуалсем[17]:
- Арафат кунӗ (зуль-хиджа 9): Ҫак кун мӗнпур паломник Арафат тӑвӗ ҫинче тӑма (вукуф) пухӑнаҫҫӗ, ку хаджӑн тӗп тата кирлӗ йӑли шутланать. Паломничествӑна кайман мӑсӑльмансем валли ҫак кун типӗ тытмалли — предани тӑрӑх, вӑл икӗ ҫулти ҫылӑхсене каҫарттарать[18].
- Рами аль-Джамарат: ҫак йӑла Мина айлӑмӗнче иртет. Паломниксем виҫӗ ятарлӑ юпана (джамарата) 7 е ытларах чул пӑрахаҫҫӗ, шуйттана символла хӑваласа яраҫҫӗ[19].
- Таваф (Кааба тавра ҫаврӑнни): паломничествӑн кульминацийӗ Меккӑри Халал мечӗтӗнче (Масджид аль-Харам) Кааба тавра ҫичӗ хут ҫаврӑнса тухни пулать. Ҫак ритуал кашни паломник пурнӑҫлама тивӗҫ (фард)[20].
Парне кӳнине укҫаллӑ кашни мӑсӑльман тума тивӗҫ е ҫакна тусан лайӑхрах, ҫакӑ Курбан-байрама пӗтӗм тӗнчери общинӑшӑн (умма) пӗрлехи уяв тума май парать.
Йӑла-йӗрке
Уяв кӗлли тата проповедь
Ҫак кун ушкӑнпа кӗлтунинчен пуҫланать. Мӑсӑльмансем ҫӑвӑнса тасалаҫҫӗ (гусль), таса тумтир тӑхӑнаҫҫӗ, май пулсан тутлӑ шӑршӑсем сӗреҫҫӗ. Кӗлӗ умӗн ӗҫме-ҫиме сӗнмеҫҫӗ.
- Намаз: Мечӗтре е ятарласа уйӑрнӑ уҫӑ лаптӑкра ирттереҫҫӗ.
- Хутба: Кӗлӗ хыҫҫӑн имам уяв проповедьне (хутба) вулать. Вӑл Аллаха тата Мухаммед пророка мухтанинчен пуҫланать, кайран уяв пулса кайнин историне, парнеленин тата Ҫӳлхуҫана пӑхӑннин пӗлтерӗшне ӑнлантарать[21].
- Такбир: Мечӗте кайнӑ чухне тата кӗлӗ вӑхӑтӗнче ӗненекенсем уяв такбирне — Аллаха мухтакан сӑмахсене — нумай хут калаҫҫӗ[22].
Парнелени (курбан)
Тӗп йӑла кӗлӗ хыҫҫӑн тӳрех пуҫланать. Чиксе вӗлерме юранӑ выльӑхсем:
- сурӑхсем тата качакасем (6-7 уйӑхран пуҫласа пӗр ҫул таран);
- ӗнесем (икӗ ҫултан);
- тӗвесем (пилӗк ҫултан)[23].
Выльӑхӑн сывӑ, самӑр, пӗр кӑлтӑксӑр пулмалла: чирлисене, уксахисене, суккӑррисене е хӑвшаккисене парне тума юрамасть[24].
Мухаммед пророк хӑй тунă ӗҫӗсене кӑтараткан йӑла тӑрӑх, какая виҫӗ пӗр тан пая пайлаҫҫӗ[25]:
- пӗр пайне ҫемье валли хӑвараҫҫӗ;
- иккӗмӗшне тӑвансемпе кӳршӗсене парнелеҫҫӗ;
- виҫҫӗмӗшне чухӑнсемпе нушаллисене валеҫсе параҫҫӗ (ыйткалакансене пани).
Парне валли пуснӑ выльӑхӑн какайне, тирне е ытти пайне сутма юрамасть — ку уяв тӗнне хирӗҫ. Ҫавӑн пекех выльӑха пусма пулӑшнӑ ҫынна та какайпа тӳлеме юрамасть: уйрӑм тӳлев пулмалла. Ҫак йӗркесене ислам правенче (фикхе) тӗплӗн ҫырса кӑтартнӑ, ӑна чи паллӑ пухӑвсенчен пӗринчи хадиссем ҫине — «Сахих аль-Бухари» тата «Сахих Муслим» — таянса хатӗрленӗ[26].
Хӑш-пӗр ҫӗршывра патшалӑх парнеленин процесне йӗркелет: ветеринари тата санитари нормисем пур, выльӑха ятарласа уйӑрнӑ лаптӑксенче е лицензиленӗ вырӑнсенче ҫеҫ пусма ирӗк панӑ (ҫакӑн пек практика Раҫҫейре, Турцире, Азербайджанра пур).
Уявлани тата кулленхи йӑласем
Выльӑха пуснӑ хыҫҫӑн ҫемье тата хӑнасем уяв сӗтелӗ хушшине пухӑнаҫҫӗ. Кашни наци кухнинче хӑйӗн какай ҫимӗҫӗсем пур, анчах вӗсене пӗрлештерекенни пӗрре — тараватлӑх тата савӑнӑҫ. Тапӑр тумтир тӑхӑнасси, пӗр-пӗрне парнесем парасси, тӑвансемпе туссем патне хӑнана каясси йӑлара.
Нушаллисене уйрӑмах тимлӗх уйӑраҫҫӗ: тӑлӑхсене, тӑлӑх арӑмсене, чухӑн кӳршӗсене какай е ӑна туняма укҫа параҫҫӗ. Чылай килте сӗтел хушшинче асли ҫемье пуҫӗ е чӗннӗ имам пулма пултарать.
Кунӗсем тата календарь
Уйӑх календарӗн уйрӑмлӑхӗсем
Ислам календарӗ уйӑх календарӗ (354 кун, хӗвел календарӗнчен 11 кун кӗскерех) пулнӑран, Курбан-байрам кашни ҫул куҫать. Вӑл яланах Зу-ль-хиджа уйӑхӗн 10-мӗш кунне, Ураза-байрамран икӗ уйӑхран, лекет[27][15].
Уяв кунне палӑртни
Уявӑн тӗп кунӗ хӑҫан пуласси ҫӗнӗ уйӑх тухнинчен тата вырӑнти йӑла-йӗркерен килет.
- Уйӑха сӑнани: Ислам календарӗ чӑн уйӑх ҫурли курӑнни ҫинче никӗсленнӗрен чылай ҫӗршыв Сауд Аравийӗн Аслӑ сучӗ палӑртнӑ куна пӑхӑнать. Йышӑнӑва Зу-ль-хиджа уйӑхӗ киличчен кӑшт маларах тӳпере Уйӑх курӑннипе-курӑнманнине шута илсе тӑваҫҫӗ. Сауд Аравийӗпе синхронизацилени унта исламӑн тӗп ҫветтуйӗсем вырнаҫнипе тата хадж тунипе ҫыхӑннӑ[28].
- Хӑш-пӗр ҫӗршывра никама пӑхӑнмасӑр палӑртни: Анчах хӑш-пӗр ҫӗршыв, ҫав шутра Бангладеш, Инди тата Пакистан, Уйӑха сӑнакан хӑйсен комитечӗсене пӑхӑнаҫҫӗ. Вӗсем шариатпа килӗшӳллӗн ҫӗнӗ уйӑх сӑнавне пӑхӑнаҫҫӗ. Географи условийӗсем тата палӑртмалли мелсем тӗрлӗрен пулнӑран Зу-ль-хиджа уйӑхӗн пуҫламӑшӗ тата уяв кунӗ Сауд Аравийӗннинчен уйрӑлса тӑма пултарать[29].
Раҫҫей валли официаллӑ кунсем (РФ Мӑсӑльмансен тӗн управленийӗн методологийӗпе):
| Ҫул | Григориан календарӗпе палӑртнӑ кун |
|---|---|
| 2025 | Ҫӗртмен 6-мӗшӗ[30] |
| 2026 | Ҫӑвӑн 27-мӗшӗ[31] |
| 2027 | Ҫӑвӑн 16-мӗшӗ |
Ислам йӑлинче ҫӗнӗ кун хӗвел аннӑ хыҫҫӑн пуҫланать, ҫавӑнпа тӗп уявсем палӑртнӑ кун маларахри каҫа лекеҫҫӗ.
Географипе уявӑн статусӗ
Уявӑн тӗнчери статусӗ
Тухӑҫ ҫӗршывӗсенче —Африкӑра, Вӑтам тата Кӑнтӑр-Тухӑҫ Азире, ҫавӑн пекех Босни тата Герцеговина, Албани пек Европа ҫӗршывӗсенче — Курбан-байрам патшалӑх уявӗ шутланать. Канмалли кунсен тӑршшӗ тӗрлӗрен пулать.
| Ҫул | Мӗн чухлӗ тӑсӑлни | Ҫӗршывсем |
|---|---|---|
| 2026 | Пӗр кун | Гана[32] |
| Нигери[33] | ||
| Уганда | ||
| Виҫӗ-пилӗк кун | Пӗрлештернӗ Араб Эмирачӗсем (3 кун), Сауд Аравийӗ (4 кун), Катар (5 кун) | |
| Пилӗк кун | Турци[34] |
Уяв вӑхӑтне кашни ҫул ҫӗршывӑн патшалӑх органӗсем календарь положенине тата эрнери куна шута илсе палӑртаҫҫӗ.
Уявӑн Раҫҫейри тата постсовет уҫлӑхӗнчи статусӗ
Раҫҫейри мӑсӑльмансем нумай пурӑнакан республикӑсен влаҫӗсем кашни ҫул Курбан-байрама официаллӑ канмалли кун тесе палӑртаҫҫӗ. Ҫавӑн пек регионсен шутӗнче:
- Адыгей[35];
- Пушкӑртстан[36];
- Дагестан[35];
- Ингушети[35];
- Кабарда-Балкар Республики[35];
- Карачай-Черкес Республики[35];
- Тутарстан[37];
- Крым[38].
Азербайджанра[39], Узбекистанра[40] тата Казахстанра[41] вырӑнти ятсемпе паллӑ уявӑн (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт) ҫавӑн пекех патшалӑх статусӗ пур, пӗрремӗш кунӗ канмалли кун шутланать.
Ӑнлантарусем
- ^ «Курба́н-байра́м, Курба́н-байра́ма; м. [тюркск. от араб. kurban — жертва, причастие] [с прописной буквы]. Мусульманский весенний праздник жертвоприношения.» — Большой толковый словарь русского языка. / Гл. ред. С. А. Кузнецов. — СПб.: Норинт, 1998
- ^ ДУМ РФ. Правила и традиции курбана (выр.). «Мусульмане России» — Dumrf.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Муфтий рассказал, когда наступит Курбан-байрам (20260404T0457). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Мусульманские праздники в 2026 году. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Аяты Корана и хадисы о мусульманских ритуалах (выр.). gaile-tatarstan.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Курбан-байрам: как отмечают мусульманский «праздник жертвы». Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Talal Itani. Quran 37:102 in Russian русский Compare Multiple Translations as-Saffat 102.
- ^ Быт 22:1-19
- ^ Исмаил (Измаил) Пророки Указатель Корана umma.ru (выр.). umma.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Курбан-байрам. culture.ru (6 пушӑн 2024). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Что значит праздник Курбан-байрам 2018: история, традиции. РИА Томск (21 ҫурлан 2018). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Курбан айт: Праздник добра и милосердия (2024-06-12). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Датировка путешествия Афанасия Никитина за три моря: новый взгляд. cyberleninka.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Курбан-байрам. Проповедь Муфтия Шейха Равиля Гайнутдина в Московской Соборной мечети (выр.). www.muslim.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ 1, 2 Аляутдинов Ш..
- ^ Жертвоприношение (Курбан). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Курбан-байрам-2022: что необходимо знать. Sputnik Узбекистан (9 утӑн 2022). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Сегодня - день стояние (ВАКУФ) в долине Арафат. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Сахих аль-Бухари. isnad.link. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Паломники простились с Каабой. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Хутба (выр.). tatarica.org. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ umma.ru - Достоверно об Исламе. Время намаза (англ.). umma.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Курбан-байрам: как выбирают животных для жертвоприношения. Инфографика. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Каким критериям должно отвечать жертвенное животное?. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Муфтий Камиль хазрат Самигуллин: «Третью часть мяса жертвенных животных необходимо отдавать бедным». Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Курбан-байрам 2026: что такое курбан, как правильно совершать жертвоприношение и кому оно обязательно (англ.). umma.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ ас-Суюти Дж. Аль-джами‘ ас-сагыр [Малый сборник]. — аль-Кутуб аль-‘ильмийя, 1990. — С. 316.
- ^ Document (англ.). gazeta.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Астрономы ОАЭ, Катара и Пакистана определились с датой Курбан-байрама (выр.). islamnews.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Богословское заключение № 3/25 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2025” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ (2025-05-27). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Богословское заключение № 2/26 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2026” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ (2026-05-12). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Embassy of Ghana Ethiopia, Ghana Embassy Addis Ababa, Ethiopia, Ghanaian Embassy Ethiopia - Public Holidays(паллӑ мар). Morocco Consulate. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Public Holidays – High Commission of the Federal Republic of Nigeria(паллӑ мар). nigeriahcottawa.ca. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Отдохнуть по-турецки: самые главные праздники страны (2025-04-12). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ 1, 2, 3, 4, 5 Мусульмане СКФО начали отмечать праздник Курбан-Байрам. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 18-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2012 ҫулхи кӑрлачӑн 10-мӗшӗ.
- ^ Майские выходные 2026 года в Башкортостане (выр.). Министерство семьи, труда и социальной защиты населения Республики Башкортостан (15 акан 2026). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 25-мӗшӗ.
- ^ В Татарстане мусульмане празднуют Курбан-байрам. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ. Архивланӑ 2013 ҫулхи ҫӗртмен 7-мӗшӗ.
- ^ Производственный календарь на 2017 год (Республика Крым). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ. Архивланӑ 2017 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗ.
- ^ Сеймургызы, Гюляр. Кабинет министров утвердил даты праздников Новруз, Рамазан и Гурбан в 2026 году (2025-12-02). Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Курбан-Хайит в Узбекистане 2026: какого числа, традиции и обычаи, выходные дни (выр.). rahmat.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
- ^ Петров, Андрей. В ДУМК Казахстана утвердили даты основных мусульманских праздников. Тӗрӗсленӗ: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 17-мӗшӗ.
Вуламалли
- Пиотровский М. Б. Ирахим // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 87-88. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
- Курбан-байрам / Рощин М. Ю. // Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 382. — (Пысӑк Раҫҫӗй энциклопедийӗ : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 16). — ISBN 978-5-85270-347-7.
- Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — 1890—1907.