Лемез-Тамак

Лемазы юханшыв Ай шывне юхса кӗнӗ тӗлте вырнаҫнӑ.

Вырӑна ҫитмелли инҫӗш:^[3]

• район центрне — Мӑн Устьикина — ҫитме: 15 ҫм,
• чи ҫывӑх чукун ҫул станцине — Сулея станцине: 111 ҫх.

Ячӗ географиллӗ вырнаҫӑвне кура пулнӑ — Лемазы Ай юханшыва юхса кӗнӗ тӗлте вырнаҫнӑран. Лемезтамакова, Лемезтамаково ятсемпе те паллӑ.

Айле йӑхӗн Кошсы ӑратӗнчи пушкӑртсем XVIII ӗмӗр варринче никӗсленӗ. Хажимухамет мулла несӗлӗсем каласа панӑ тӑрӑх мечӗте 1740 ҫулта куҫарнӑ. 1735—1740 ҫҫ. пушкӑртсен пӑлхавне пусарнӑ хыҫҫӑн ялсене ҫунтарса янӑ, унти халӑха ытти ҫӗре хӑваласа янӑ. Ҫапла, халапсем тӑрӑх, Ярастау ялӗн (1802 ҫултанпа Ярославка) ҫыннисен ҫӗнӗ вырӑна куҫма тивнӗ. Чи малтанах яла Лемазы юханшывӗ тӑрӑх 3 ҫухрӑм ҫӳлерех никӗсленӗ пулнӑ. Хальхи вӑхӑтра унта Октябрьск ялӗччен Кропачёво — Ачит автоҫул ҫинчи кӗперӗн сулахай енӗ вырнаҫнӑ. Халапсем тӑрӑх яла ҫавӑн пекех Мелекасово ялӗнчен тухнисем куҫса килнӗ, ҫакна икӗ ялти пӗрешкел йӑх тӑрӑмӗсем пурри ҫирӗплетет: Метейпе Тугыз. Вӗсемсӗр пуҫне Акай тӑхӑмӗнчен тухнисем те пурӑнаҫҫӗ.

Пӗрремӗш хут официаллӑ асӑннӑ вӑхӑт — 1795 (пиллӗкмӗш ревизи юмахӗ). Ӑранпурти магометан ӑс-хакӑл пухӑвӗн архив фончӗн докуменчӗсем тӑрӑх — 1779^[4]. 1865 ҫулта Услючиз (Усть—Лемез тесшӗн пулнӑ пулмалла, е Лемез вӑрри) пек ҫырса хунӑ. Марат Гафаров вырӑнти таврапӗлӳҫӗ, Иван Лепёхин ҫырса хӑварнипе тата ревизи юмахӗсенче халӑха ҫырнисем ҫине таянса, яла, тен, чи малтанах Магаз арҫын ячӗпе Магазово теме пултарнине палӑртать.

Лемез-Тамак ялӗ халӑх йышӗпе пысӑк шутланнӑ. Патша правительстви кашни 100 кил пуҫне пӗр мечӗт тума ирӗк панӑ. Ҫавӑнпа революциччен унта 2 мечӗт пулнӑ. XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче мечӗт ҫумӗнче медресе тата медресе ҫумӗнчи икӗ сыпӑклӑ мектеб ӗҫленӗ.

1917 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫейри ял хуҫалӑх ҫыравӗн килсерен ҫырса тухнӑ карточкӑсем тӑрӑх Златоуст уесӗн Мӑн Кущин вулӑсӗнчи Лемезтамакова ялӗнче 195 кил^[5], ҫав шутра лашасӑр 59 ҫын, пулнӑ. 195 килтен 189 — пушкӑртсен пулнӑ, 6 — вырӑссен.

1924 ҫулта Лемез-Тамак ял канашне туса хунӑ.

1924 ҫулта уя пӗр йышпа сухалакансен юлташлӑхне йӗркеленӗ (ТОЗ).

1925 ҫулта мектебран хресчен ҫамрӑкӗсен шкулне (ШКМ) туса хунӑ.

1930 ҫулта Лемез-Тамак ялти потребительсен ушкӑнне (сельпо) туса хунӑ.

Пӗтӗм Раҫҫейри ЦИКӑн 1932 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗнчи «Пушкӑрт АССРӗн административлӑ-территориллӗ пайланӑвне улшӑнусем кӗртесси ҫинчен» йышӑнӑвӗпе 1930 ҫулхи ҫурлан 20-мӗшӗнче ВЦИК Президиумӗ йышӑнӑвӗпе килӗшӳллӗн Пушкӑрт АССР ЦИКӗн 1931 ҫулхи раштавӑн 23-мӗшӗнче йышӑну туса Лемез-Тамака Думан-Мечетлӗ районӗн центрӗ тесе ҫирӗплетнӗ^[6]. 1930—1933 ҫулсенче вӑл ҫак районӑн центрӗ пек шутланнӑ.

1930-мӗш ҫулта ялта пурӑнакансем коллективлӑ хуҫалӑх (колхоз) йӗркеленӗ. Каярахпа ӑна Багау Нуриманов революционер ятне панӑ.

1932 ҫулта 1872 ҫулта ҫуралнӑ Дельмухаметов Казый тата Дельмухаметов Янифа ял ҫыннисен пурлӑхне кулак тесе туртса илнӗ^[7].

1933 ҫулта Лемез-Тамак вулав ҫурчӗ уҫӑлнӑ. Унӑн никӗсӗ  ҫинче ҫитӗннисем хушшинче хут пӗлменлӗхне пӗтермелли пункт (ликпункт) ӗҫленӗ.

1935 ҫулта Лемез-Тамак тулли мар вӑтам шкул (каярахпа Мечетлӗ районӗнчи вунӑ ҫул вӗрентекен пӗрремӗш шкул) уҫӑлнӑ. Ҫак шкулта 1960-мӗш ҫулсемччен районти 30 яхӑн ял-хулари ача вӗреннӗ.

1940 ҫулта ялта ача ҫуратмалли ҫурт (3 вырӑн) тата фельдшер пункчӗ ӗҫленӗ.

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи ҫулӗсенче ялта нимӗҫсен аллине лекнӗ Белоруҫран эвакуациленнисене вырнаҫтарнӑ.

1948 ҫулта Нуриманов ячӗллӗ колхоз укҫи-тенкипе Лемазы юханшыв ҫинче пӗве тата пӗчӗк хӑватлӑ гидроэлектростанци туса лартнӑ, пӗве ҫывӑхӗнче улма-ҫырла пахчи лартнӑ.

1951 ҫулта Нуриманов ячӗллӗ колхоза ҫывӑхри виҫӗ ялти хуҫалӑхсене пӗрлештерсе пысӑклатнӑ, унта Кутушево, Сабанаково тата Сулейманово ял хуҫалӑхӗсем кӗнӗ.

1962 ҫулта яла республикӑн ҫурҫӗр-тухӑҫӗнче пурӑнакансен архитектурине, йӑли-йӗркипе пурнӑҫне тӗпчес тӗллевпе Истори, чӗлхе тата литература институчӗн этнографи экспедицийӗ килсе кайнӑ.

1966 ҫулта яла патшалӑх электросечӗсемпе ҫыхӑнтарнӑ.

1967 ҫулта Лемез-Тамак культура ҫурчӗн кирпӗч ҫуртне туса лартнӑ. Стационарлӑ киноустановкӑна вырнаҫтарса лартнӑ хыҫҫӑн тӑтӑш сарлака экранлӑ фильмсем кӑтартма тытӑннӑ. Кунтах Лемез-Тамак ял вулавӑшӗ те вырнаҫнӑ.

1980-мӗш ҫулсенче яла телефон кӗртме пуҫланӑ.

1977 ҫулта яла тепӗр хут Истори, чӗлхе тата литература институчӗн этнографи экспедицийӗ килсе кайнӑ (С. Н. Шитова ертсе пынипе), ун чухне вӗсем кил-ҫурт таврашӗнчи япаласене, савӑн-сапа, наци тумӗн япалисене пухнӑ, ҫуртсен архитектура элеменчӗсене (эрешленӗ чӳрече харшакӗсемпе пӳрт ҫамкисене) ӳкернӗ.

1980-мӗш ҫулсенче шыв башнине туса лартнӑ тата шыв пӑрӑхӗсене хывса урам тӑрӑх колонкӑсем вырнаҫтарнӑ.

1980-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче яла ҫаврӑнса иртмелле туса Кропачёво — Ачит автоҫулӑн асфальт трассине хывнӑ. Унччен ял витӗр тӳррӗн иртекен Месягутово — Красноуфимск асфальт сарман автоҫул иртнӗ.

1999 яла каллех этнографи экспедицийӗ килсе кайнӑ.

• Зарипов Айрат Янсурович (1962,10,12) — социолог, философ, философ, философи ӑслӑхӗсен докторӗ, профессор^[8].
• Гатауллин Рустам Шакирьянович, пултаруллӑхри псевдонимӗ Рустам Нурыев (1963) — экономист, патшалӑх тата общество ӗҫченӗ, таврапӗлӳҫӗ. Пушкӑртстан Республикин тава тивӗҫлӗ экономисчӗ (2003), Статистика отличникӗ (2010). Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх граждан службин 1-мӗш класлӑ советникӗ (2005).
• Каев Фарит Галиханович^[9] (1955), ПР тава тивӗҫлӗ тухтӑрӗ (1992), «Карагай» санатори директорӗ (2012—2019), Мечетлӗ районӗн хисеплӗ гражданинӗ (2017).

2000 ҫулта ял таран газ магистральне ҫитернӗ хыҫҫӑн пурӑнмалли ҫуртсене газ кӗртме тытӑннӑ.

Лемез-Тамак ятла тӗрлӗ ҫулсенче вырнаҫнӑ: Лемез-Тамак ял канашӗн правленийӗ, Нуриманов ячӗллӗ колхоз правленийӗ, районти пушар инспекцийӗн автогаражӗ, ҫыхӑну уйрӑмӗ, почта уйрӑмӗ, халӑха йӑла ыйтӑвӗсемпе пулӑшакан комбинат, 3 коопераци лавкки (апат-ҫимӗҫ, промтавар, хуҫалӑх), фельдшер пункчӗ, ача пахчи.

Лемез-Тамак ялне хулапа ҫыхӑнтаракан тӳррӗн маршрут йӗркеличчен ҫапла ҫитме май пулнӑ: Ӗпхӳрен — Сулея чукун ҫул станцине ҫити пуйӑспа, кайран автобус ҫине куҫса ларса Мӑн Устьикин ялӗ таран; Екатеринбургран — малтан Красноуфимск чукун ҫул станцине ҫити, кайран — Мӑн Устьикин сали таран автобуспа.

• 2018 ҫулхи футбол енӗпе иртнӗ тӗнче чемпионачӗ вӑхӑтӗнче ялти Ленӑпа Айрат Мухарямов предпринимательсем Екатеринбургран Самара ҫула тухнӑ 12 Мексика болельщикӗн автобусне юсама пулӑшнӑ, вӗсене тӳлевсӗр пельменпе тата пловпа апатлантарнӑ^[10].
• Маларах шкул, каярахпа фельдшер пункчӗ йышӑннӑ ҫуртра халӗ мечӗт вырнаҫать.
• Лемез-Тамак ял культура ҫурчӗн кирпӗч ҫуртне мечӗте сӳтнӗ вырӑнта туса лартнӑ.
• Нуриманов ячӗллӗ колхоз правленийӗ мечӗте сӳтнӗ хыҫҫӑн юлнӑ пӗренесенчен тунӑ йывӑҫ ҫуртра вырнаҫнӑ пулнӑ.
• Ял ҫӑви Кутушевӑпа Лемезтамаково ялсем хушшинче вырнаҫнӑ.
• Ялти культура ҫурчӗ патӗнче Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин фрончӗсенче пуҫ хунисене асӑнма лартнӑ обелиск вырнаҫтарнӑ.