Пӗтӗм тӗнчери халӑх йышлӑхӗн кунӗ

1989 ҫулта Пӗрлешнӗ Нацисен Организацийӗн Аталану программин (ПРООН) Тытса пыракан канашӗ хӑйӗн 89/46-мӗш йышӑнӑвӗнче утӑ уйӑхӗн 11-мӗшне Пӗтӗм тӗнчери халӑх йышлӑхӗн кунӗ пек паллӑ тума сӗннӗ. Ку утӑма 1987 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 11-мӗшнче паллӑ тунӑ Пилӗк миллиард кунӗн кӑтартӑвӗсене шута илсе тунӑ, ун чухне, ПНО даннӑйӗсем тӑрӑх, Ҫӗр ҫинчи халӑх йышӗ 5 миллиард ҫынран иртсе кайнӑ. Ҫак 5 миллиардлӑ ҫын тӗнчере Югослави Социализмлӑ Федеративлӑ Республикинчи Матей Гашпар пулса тӑнӑ тесе шутлаҫҫӗ^[1][2].

1990 ҫулхи раштав уйӑхӗнче ПНО Тӗп Ассамблейи 45/216-мӗш резолюцине йышӑннӑ, ҫакӑнпа вӑл халӑх йышӗн проблемисем ҫинчен, ҫав шутра вӑл тавралӑх хутлӑхӗпе тата аталанупа епле ҫыхӑнни ҫинчен, пӗлессине ӳстерме ҫак куна официаллӑ уяв пек ҫирӗплетнӗ^[3][4].

Уявӑн тӗп тӗллевӗ — тӗнчери пӗрлешӗве халӑх йышӗн чи кирлӗ ыйтӑвӗсене, пӗтӗмӗшле аталану программисене тата пӗрлехи проблемӑсене татса памалли ҫулсене шырасси патне тимлӗх уйӑрасси. Сӑмахран, ҫакнашкал енсене тимлӗх уйӑраҫҫӗ:

• репродуктивлӑ сывлӑха тата хӗрарӑмсен правине тивӗҫтересси;
• ҫемье планласси;
• гендерла танлӑх;
• чухӑнлӑхпа кӗрешесси;
• вӗренӳ, уйрӑмах хӗрачасемпе ҫамрӑксем валли;
• демографи процесӗсем экологи тата тӑнӑҫлӑ аталану ҫине епле витӗм кӳни^[5].

Кашни ҫул Пӗтӗм тӗнчери халӑх йышлӑхӗн кунӗ хӑйне евӗрлӗ девизпа иртет, вӑл чи паллӑ демографи кун йӗркине палӑртать:

• 2026 ҫул — «Ҫамрӑксен хальхи тата пулас тӗллевӗсене пурнӑҫласси» (ЮНФПА ҫирӗплетнӗ официаллӑ тема)^[6][7].
• 2025 ҫул — «Ҫамрӑксене тӗрӗс тата шанчӑклӑ тӗнчере хӑйсем кашни хӑйсен килӗштернӗ ҫемьесене тума май парасси»^[5].
• 2024 ҫул — «Улшӑнусем патне пыма ҫын прависем ҫине тимлӗх уйӑрмалла» (ПНО формулировки, Каирти Халӑх йышӗпе аталану тӗнчери конференцийӗн 30 ҫулхи юбилейне халалласа).
• 2023 ҫул — «Хӗрарӑмсен прависене анлӑлатасси, ҫын потенциалне аталантарасси: хӗрарӑмсемпе хӗрачасем сасси питӗ кирлӗ».
• 2022 ҫул — «Ҫичӗ миллиард ҫынлӑ тӗнче: пурин валли те тӑнӑҫлӑх тупакан ҫул».
• 2021 ҫул — «Суйласа илмелли право — акӑ хурав»^[8].
• 2020 ҫул — «COVID-19: хальхи вӑхӑтра хӗрарӑмсемпе хӗрачасем сывлӑхне тата правине епле сыхласа хӑварасси»^[1].
• 2019 ҫул — «Каир конференцийӗн 25 ҫулӗ» (Халӑх йышӗпе аталану тӗнчери конференцийӗн 25 ҫулхи юбилейне халалласа).
• 2018 ҫул — «Ҫемье планласси — ку ҫын прави».
• 2017 ҫул — «Ҫемье планлани: ҫын вӑй-хӑватне ҫирӗплетни, аталанӑва тивӗҫтерни»
• 2016 ҫул — «Хӗрупраҫсене инвестицилени»
• 2015 ҫул — «Инкеклӗ лару-тӑру вӑхӑтӗнчи халӑхӑн сусӑр ушкӑнӗсем»
• 2014 ҫул — «Ҫамрӑксене инвестицилени»
• 2013 ҫул ­— «Ҫамрӑкла мӑн хырӑмланни»
• 2012 ҫул — «Репродукци сывлӑхӗ тӗлӗшпе пурне те пулӑшу илме май туса парасси»
• 2011 ҫул — «Ҫичӗ миллиард ӗҫ»
• 2010 ҫул — «Кашни пӗлтерӗшлӗ»
• 2009 ҫул — «Чухӑнлӑхпа кӗрешни. Хӗрачасене пӗлӳ пани»
• 2008 ҫул — «Ҫемье планланӑ май эсир хӑвар пуласлӑх никӗсне хыватӑр»
• 2007 ҫул — «Амӑшӗн сывлӑхне упрас ӗҫе пулӑшакан арҫынсем»
• 2006 ҫул — «Ҫамрӑк ҫынсем»
• 2005 ҫул — «Пӗртанлӑх вӑй кӗртет»
• 2004 ҫул — «Пӗтӗм тӗнчери халӑх йышлӑхӗн кунӗ 10 ҫулта»
• 2003 ҫул — «1 миллиард ҫул ҫитмен ача»

Ҫак кун пӗтӗм тӗнче тӑрӑх ҫакнашкал ӗҫсем иртеҫҫӗ:

• информаци компанийӗсем тата пӗлӳ паракан мероприятисем, вӗсем демографи йывӑрлӑхӗ пирки халӑха пӗлӗвне ӳстерме пулӑшать;
• ПНО эксперчӗсем, патшалӑх ӗҫченӗсем тата общество организацийӗсем хутшӑнакан конференцисем, семинарсем тата ҫавра сӗтелсем;
• тӗрлӗ патшалӑхсенчи халӑх йышӗн тӑрӑмӗ ҫинчен калакан докладсемпе статистика даннӑйӗсене пичетлесе кӑларни;
• хӗрарӑмсен репродуктивлӑ прависемпе сывлӑхне хӳтӗлекен акцисем;
• хӑш-пӗр патшалӑхсенче флешмобсем, куравсем тата ыркӑмӑллӑх мероприятисем йӗркелеҫҫӗ.

• Тӗнчери халӑх йышӗ 1 миллиард ҫынна ҫитме хӑй вӑхӑтӗнче ҫӗр пин ҫул кирлӗ пулнӑ (ку вӑхӑт 1800 ҫул тӗлне ҫитнӗ). Унтан халӑх йышӗ 2 миллиарда ҫитме 130 ҫул кӑна кирлӗ пулнӑ, 3 миллиарда ҫитме вара — 30 ҫул кӑна. XX ӗмӗрӗн иккӗмӗш пайӗнче халӑх йышлӑхӗ питӗ хӑвӑрт ӳсме пуҫланӑ.
• ПНО прогнозӗсем тӑрӑх, 2030 ҫул тӗлне планета ҫинчи халӑх йышӗ 8,5 миллиард ҫынна ҫитме пултарать, 2050 ҫул тӗлне — 9,7 миллиарда, 2100 ҫул тӗлне вара — 10,9 миллиард ҫынна ҫитме пултарать^[2][5].
• 2011 ҫултан пуҫласа, тӗнчери халӑх йышӗ 7 миллиарда ҫитнӗ вӑхӑтра, ПНО «7 миллиард ӗҫ-хӗл» компанине ирттерет, вӑл халӑх йышӗ ӳснипе ҫыхӑннӑ майсене тата хӑрушлӑхсене тимлӗх уйӑрма пулӑшать.