Рытхэу Юрий Сергеевич

Юрий Рытхэу 1930 ҫулхи пушӑн 8-мӗшӗнче Инҫет Тухӑҫ Енӗнчи Уэлен паҫҫулкинче (халӗ Чукотка автономи округӗ) Рытхэу Ю. С. Ҫул-йӗр лексиконӗ (Морж шӑлӗсем) ҫуралнӑ. — М.: Журнал «Звезда», 2010. — 520 с. — С. 113. Унӑн ашшӗ сунарҫӑ пулнӑ, аслашшӗ — шаман, вӑл XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Нью-Йоркра пулса унти зоопаркра ӗҫлесе курнӑ: читлӗхре «ҫурҫӗр дикарьне» сӑнласа ларнӑ, Америкӑна куҫасси пирки те шухӑша кайнӑ. Вӑл хут пӗлекен ҫын пулнӑ: вырӑсла та, акӑлчанла та вуланӑ, ҫырнӑ. Интервьюра ҫыравҫӑ ҫапла каласа панӑ: ««Манӑн асатте Чукоткӑн чи вӑйлӑ шаманӗсенчен пӗри пулнӑ, эпӗ ӑна лайӑх астӑватӑп, шаман мӗнне те пӗлетӗп. Ку чи малтан вырӑнти энциклопедист, пӗлӳлӗх управҫи».

Ашшӗ-амӑшӗ ывӑлне Рытгэв тесе ят панӑ, вырӑса «забытыйя» тесе куҫараҫҫӗ. Вӑл ку ятпа паспорт иличчен ҫӳренӗ. Документра вырӑс ячӗпе ашшӗ ятне кӑтартнӑ, Рытхэу вара хушамат пулса тӑнӑ. Легендӑсенчен пӗринче, Юрий Сергеевич тесе, каччӑна паспорт туса панӑ полици майорне чӗнеҫҫӗ, вӑл ҫамрӑк чукчасене хӑйӗн ячӗпе «валеҫме» хирӗҫ мар. Тепӗр версипе килӗшӳллӗн, Рытхэу геолога ҫапла чӗннӗ.

Шкул ҫулӗсенченех Рытхэу Ленинградри Ҫурҫӗрти халӑхсен институтӗнче вӗренесшӗн пулнӑ, тӑван посёлокри ҫичӗ ҫул вӗренмелли шкула пӗтернӗ хыҫҫӑн ӗмӗтне пурнӑҫлама планланӑ, ҫапах та ӑна ҫак вӗренӳ заведенине направлени паман — вӑл ҫулне кура пыман. Вара вӑл хӑй тӗллӗн вӗренме кӗрес терӗ, анчах кайма укҫи-тенки пулмарӗ. Ӗҫлес тесе, Рытхэу гидробазӑна, геологи экспедицине рабочисене грузчике вырнаҫать, матрос пулса Беринг тинӗсне тухать, тискер кайӑксен промыслине хутшӑнать.

Ленинграда кайнӑ чухне Анадыре чарӑнса Анадырскри педагогика училищине вӗренме кӗнӗ. ««Советская Чукотка» округри хаҫатра пичетленме пуҫланӑ. Унтах ҫав самантра лингвистика экспедицине ертсе пынӑ Ленинград ӑсчахӗпе Петр Скорикпа студент тӗлпулу иртнӗ. Вӑл пулӑшнипе Рытхэу Ленинграда лекнӗ.

1949 ҫулта пуҫарса яракан ҫыравҫӑ А. А. Жданов ячӗллӗ ЛПУн филологи факультечӗн студенчӗ пулса тӑнӑ. Студент пулнӑ май вӑл тӗрлӗ кӑларӑмсенче нумай пичетленнӗ, вӗсен хушшинче «Огонёк», «Молодой мир», «Дальний Восток», ҫамрӑксен хаҫачӗ «Смена» тата ытти те. 1953 ҫултах хӑйӗн пӗрремӗш калавӗсен пуххине кӑларнӑ, унӑн хуплашки ҫине Рытхэу хушаматне ҫеҫ ячӗсӗр кӑтартнӑ. Ҫулталӑкран ӑна СССР Писательсен союзне йышӑнчӗҫ. Тепӗр 2 ҫултан вара, 1956 ҫулта, Магаданра «"Чукотская сагат"калавсен пуххи тухнӑ, вӑл хӑйӗн авторне совет вулаканӗсем хушшинче кӑна мар, ют ҫӗршыв вулаканӗсем хушшинче те паллӑ тунӑ. Иногиз издательствинче акӑлчан чӗлхипе пӗрремӗш сборника «Старый Мэмыль смеётся последнимнимлӑ» ятпа кӑларсан тата культура политики шайӗнче чикӗ леш енче сарсан вара ҫыравҫӑ Эрнест Хемингуэйран телеграмма илнӗ: «Ҫапла тытмалла, Рытхэу!» .

Вуз пӗтерсен ҫамрӑк ҫыравҫӑ Магадана валеҫнипе кайнӑ, унта «"Магаданская правда"хаҫатра ӗҫленӗ. Каярах вара Ленинграда таврӑннӑ, анчах ҫулсеренех хӑйӗн тӑван тӑрӑхне килсе ҫӳренӗ. 1960-мӗш ҫулсенче вӑл СССР халӑх кӑмӑллакан ҫыравҫисенчен пӗри пулса тӑнӑ. Повеҫсемпе калавсем пичетленӗ, кашни 2 ҫулта тенӗ пекех романсем кӑларнӑ.

1967 ҫултанпа Рытхэу пур ҫыравҫӑсен съездне, тӗнчери нумай форума тата совет делегацийӗсен йышӗнче ют ҫӗршывсенче те хутшӑннӑ. Вӑл тӗрлӗ комиссисен членӗ, ҫав шутра Арктика енӗпе те, пулнӑ, ЮНЕСКО-ра та ӗҫлеме ӗлкӗрнӗ. Ӑна лектор пулса Америка университечӗсене пӗрре мар чӗннӗ, мӗншӗн тесен вӑл акӑлчанла ирӗклӗн калаҫнӑ.

СССР аркансан ҫыравҫӑн тӑван ҫӗршывӗнче кӗнекисене кӑларма пӑрахнӑ, вӑл вара Нью-Йорка куҫасси тата National Geographic контракт пирки чӑнласах шухӑша кайнӑ. Кивӗ тусӗпе, кӑркӑс ҫыравҫипе Чингиз Айтматовпа, кӗтмен ҫӗртен тӗл пулнӑ хыҫҫӑн пӗтӗмпех улшӑнчӗ, вӑл ӑна Швейцари кӑлараканӗпе Люсьен Лейтесспа паллаштарать. Юлашкине пула Рытхэу кӗнекисем ют ҫӗршывсенче пичетленсе тухма пуҫланӑ, ҫав тери анлӑ сарӑлнӑ. Ҫӗр пинлӗ тиражсем Германире, Францире тата Японире тухнӑ.

2000-мӗш ҫулсенче кӑна Чукотка автономи округӗн кӗпӗрнаттӑрӗн Роман Абрамовичӑн укҫи-тенкипе Рытхэу произведенийӗсене Раҫҫейре те пӗчӗк тиражсемпе кӑларма тытӑннӑ, анчах ирӗклӗ сутлӑхра кӗнекесем пулман, мӗншӗн тесен пӗтӗм тиражӗ Чукот АО-не илсе тухнӑ. Ҫыравҫӑн юлашки хайлавӗ — «Ҫул-йӗр лексиконӗ» — 2010 ҫулта тухнӑ.

Санкт-Петербургри Ю. С. Рытхэу 2008 ҫулхи ҫӑвӑн 14-мӗшӗнче нумай вӑхӑт хушши чирленипе (миелома) вилнӗ. Арӑмӗн вил тӑприпе юнашар Комарово посёлокӗнчи масар ҫине пытарнӑ.

Хӑйӗн пулас арӑмӗпе Галинӑпа Юрий студент ҫулӗсенчех паллашнӑ. Мӑшӑр виҫӗ ача ҫуратса ӳстернӗ.

Юрий Рытхэу хайлавӗсем пурте унӑн халӑхӗн представителӗсен — чукчасен — пурнӑҫӗпе ҫыхӑннӑ:

калавсен пуххисем «Люди нашего берега» (1953), ««Имя человека» (1955), «Чукотская сагага» (1956), «Прощание с богамими» (1961), пӗтӗм ӑру пурнӑҫӗ ҫинчен каласа паракан автобиографиллӗ трилоги;

««Пӗчӗк Зайчиковка айлӑмӗнче» (1962) романсем, «Айвангу» (1964), «Ленинградский рассвет» (1967), «Чи хитре карапсем» (1967), «Сон в начале тумана» (1970), ««Иней на пороге» (1971), «Шурӑ юр пӗрчисем» (1975), «Вӗҫӗ ӗмӗрхи ирсӗр» (1977), «Магические числа» (1986), ««Шанчӑк утравӗ» (1987), «Интерконтинент кӗперӗ» (1989), «В зеркале забвения» (2001), ««Чукотский анекдотт» (2002), «Скитания Анны Одинцовойя» (2003)), ««Созвезди Печалия айӗнче» (2007);

««Нуниваккӑн» (1963), «Асамҫӑ алса» (1963), «Анканау» (1964), «Кӑвак песцысем» (1964), ««Вэкэтпа Агнес» (1972), «Метательница гарпуна» (1973), «Дорога в Ленинградной» (1974), «Поляркруный» (1972) 7), «"Росомахия йӗрӗ" (1977), «"Тэрыкы" (1980), «Ирвытгыр, или Повесть-путешествие во времени и пространстве по Берингову проливув» (1980), «Прямо в глазами …» (1985), «Зов любви» (1986), «Путешествие в молодость, или Время красной морошки» (1991), «У Оленьего озера» (1991), «Унна» (1992), ««Под созвездием печали» (2007);

очерксем, ача-пӑча сӑввисен пуххи «Упа компотйи» (1965);

«Мария Милюнэн» (1985) герой драми, «Урӑлӑх уйӑхӗ» (1986) лирикӑлла камит;

киносценарисем к фильмам ««Чи хитре карапсем» (1967), «След росомахи» (1978), «Когда уходят киты» (1981);

автобиографическая проза «Дорожный лексиконя» (««Моржовые зубыбыбы», 2008).

Юрий Рытхэу хайлавӗсене СССР республикисенче пулнӑ халӑхсен чылай чӗлхисене тата ют чӗлхесене куҫарнӑ. Унӑн сӑввипе Эдуард Артемьев композитор ««Ҫӗр ӑшши» вокалпа инструмент сюити ӑсталанӑ.

• «Хисеп Палли» орден (28. 10. 1967)
• Орден Дружбы народов (07. 03. 1980) Указ Президиума Верховного Совета СССР от 7 марта 1980 года № 1708—Х «"О награждении писателя Юрия Рытхэу (Рытхеу Ю. С.) Халӑхсен туслӑхӗн орденӗпе» // Совет Социализм Республикисен союзӗн Аслӑ Канашӗн ведомоҫӗсем». — № 12 (2034) от 19 марта 1980 года. — Ст. 216.
• Ӗҫлӗх Хӗрлӗ Ялав орденӗ (16. 11. 1984)
• М. Горький ячӗллӗ РСФСР патшалӑх парни (1983)
• Польшӑн тава тивӗҫлӗ культура ӗҫченӗ
• «Гринцане Кавурка» тӗнче парнин лауреачӗ (1983, Итали)
• «Свидетель Мира» (2000, Франци) тӗнчери парнин лауреачӗ (1992)
• Санкт-Петербургӑн Саккунсем кӑларакан Пухӑвӗн хисеплӗ дипломӗ (02. 03. 2005) — Санкт-Петербургри литературӑпа культура аталанӑвне пысӑк тӳпе хывнӑшӑн тата ҫуралнӑранпа 75 ҫул ҫитнӗ май
• Хисеп палли ««Йӑла-йӗрке управҫи» (2005, Чукотка АО)
• Чукотка автономлӑ округӗн хисеплӗ гражданинӗ Prix RFI-Témoin du monde. prix-litteraires. netПостановление Законодательного Собрания Санкт-Петербурга от 02. 03. 2005 N 83

• Чукотка кӗпӗрнаттӑрӗ Александр Назаров 1998 ҫулта Рытхэу ячӗллӗ литература премине йӗркеленӗ. Каярахпа ӑна икӗ ҫулта пӗрре (икӗ тапхӑрлӑ пулнӑ) Ҫурҫӗр литераторӗсен регионсем хушшинчи конкурсӗн кӑтартӑвӗсем тӑрӑх (100 автор таран) вӗсене преми шыраса илме панӑ. Ю. С. Рытхэу номинацисенче: «Проза», «Поэзия», «Публицистика» Инҫет ҫурҫӗр проблемисемпе ҫыхӑннӑ. Каярахпа ҫавӑн пек номинацисем те хушӑннӑ: «Ача-пӑча тата ҫул ҫитмен литература», ««Ҫурҫӗр, Ҫӗпӗр тата Инҫет Тухӑҫ РФҫ сахал йышлӑ халӑхсен культурипе чӗлхисене упраса хӑварасси» (чӑв. Лауреатсем укҫан преми, диплом тата морж клыкӗнчен тунӑ статуэтка илеҫҫӗ. Укҫа эквиваленчӗ — 30 пин тенкӗ Распоряжение администрации Чукотского автономного округа от 30. 12. 1998 № 256-рз «О создании конкурсной комиссии по присуждению литературной премии им. Ю. С. Рытхэууу» (чӑв. Ҫыравҫӑ пурӑннӑ чухне конкурсӑн жюри хисеплӗ председателӗ пулнӑ, хӑй те Анадырьте наградӑсем панӑ.
• Пуш уйӑхӗн виҫҫӗмӗш вырсарникунӗ — Ҫурҫӗрти халӑхсен литература кунӗ («Северарари халӑхсен литература кунӗсем» фестиваль), унта вӗсене преми параҫҫӗ те. Рытхэу) Чукотский автономный округ от 28. 11. 1997 № 282 «О Дне литературы Чукотки».
• 2011 ҫулта Анадырь варринче Ленин палӑкӗ вырӑнӗнче Юрий Рытхэу (скульптор Александр Рукавишников) бронза палӑк лартнӑ.
• 2019 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 31-мӗшӗнче Анадырь (Угольный) тӗнче аэропортне Ю. С. Рытхэу ятне панӑ.