Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Уяв

Disambig gray.svg Ку терминӑн ытти пӗлтерӗшсем те пур, Уяв (пĕлтерĕшсем) пăхăр.

Уяв (выр. Праздник) — сакраллӑ (халапри, пулман пурнӑҫри)[1]) пӗлтерӗшлӗ тата культура е тӗн йӑли-йӗркипе ҫыхӑннӑ[2] кун е темиҫе кунран тӑракан тапхӑр.

Ҫак сӑмахпа ҫавӑн пекех урӑх пӗлтерӗшпе усӑ кураҫҫӗ[3]:

  • календарьте палӑртнӑ официаллӑ кану кунӗ, ӗҫ кунӗсене хирӗҫле;
  • массӑллӑ вӑйӑ-кулӑ мероприятийӗсем, пушӑ вӑхӑта хаваслӑ ирттерни;
  • пӗр-пӗр савӑнӑҫлӑ пулӑм кунӗ;
  • чун ҫӗкленӗвӗн пӗтӗмӗшле тӑрӑмӗ (ытларах чухне сӑмах майлашӑвӗсенче калаҫҫӗ, сӑмахран, «пурнӑҫ уявӗ», «чун уявӗ» тата ытти те).

Уяв вырӑнӗ культурӑра

М. М. Бахтин праҫнике «этемлӗх культурин малтанхи форми» тесе палӑртнӑ[4]. Уявсен цивилизаци пӗлтерӗшӗ пысӑк, вӗсем социума пӗрлештерекен хаклӑхсен тытӑмне палӑртаҫҫӗ. Уяв цивилизацин универсаллӑ тата чи пӗлтерӗшлӗ енӗ шутланать; ҫав вӑхӑтрах уявсен тӗрлӗлӗхӗсем цивилизацисем хушшинчи уйрӑмлӑхсене палӑртаҫҫӗ[4].

Э. Дюркгеймпа М. Элиадӑна палӑртнӑ тӑрӑх, праҫник вӑл — ҫын кулленхи пурнӑҫра тӗкӗнмен сакраллӑ тата мирлӗ енсем тӳрреммӗн ҫыхӑннӑ тапхӑр[4]. Календарь этем пурнӑҫне тата ҫут тӗнче ритмӗсене килӗштерет, хаоспа вилӗме хирӗҫлесе йӗркелӗхе, пӗлтерӗше, пурнӑҫа суйласа илме пулӑшать (Х. Кокс ҫырни тӑрӑх)[4]. Уяв пӗр ҫитменлӗхсӗр пурнӑҫпа пурӑнас шухӑшпа ҫыхӑннӑ, мӗншӗн тесен вӑл кулленхи ахаль пурнӑҫран уйрӑлса тӑрать, утопие ҫывӑх тӑрать (Бахтин тӑрӑх, «вӑхӑтлӑха утопие лекни»).

Уявсем пурнӑҫ йӑла-йӗркин чи пӗлтерӗшлӗ элеменчӗ шутланаҫҫӗ, ҫак пӗлтерӗшӗ общество тӑнӑҫлӑхӗшӗн пысӑк, социаллӑ пӗлтерӗшлӗ информацие ӑруран ӑрӑва упраса, парса тӑраҫҫӗ. Уявсене хутшӑнни ҫынсене обществӑн йышӑннӑ нормисемпе, хаклӑхӗсемпе ҫыхӑнтарать. Уявӑн социаллӑ интеграци механизмӗ пулнӑран ӑна влаҫ механизмне явӑҫтараҫҫӗ: А. И. Мазаев каланӑ тӑрӑх, правительство «уяв пекех — сакраллӑ вырӑнсеннче — вырнаҫнӑ»[4]. Мазаев кунта антиноми ҫине кӑтартать: идеаллӑ утопи тӗнчи уявра хальхи обществӑлла йӗркелӗхӗн стабилизацилекен механизмӗпе пӗр килет.

Кулӑш тата социализаци

Я. Г. Шемякин уявсене вӗсенчи икӗ компонента палӑртса пайлать: ритуал-партисипативлӑ (социаллӑ) тата ритуал-кулӑш (вӑйӑ). Пӗр е тепӗр компонент ытларах пулни уяв «питне» палӑртать.

Тӗслӗхрен, тӗн уявӗсем (Ҫӗнӗ ҫул уявӗ Вавилонра, Раштав уявӗ) ытларах партсипативлӑ пулаҫҫӗ. Партисипативлӑ уявсене час-часах институтланӑ.

Кулӑш уявӗсенче (Рим сатурналийӗсем(выр.)чăв., Бразили карнавалӗ(выр.)чăв.) вӑйӑ-кулӑ компоненчӗ ытларах, анчах та ҫак кулӑра, Бахтин тӑрӑх, «авалхи кулӑш йӑлисен турринчен кулнӑ ритуал» палӑрать. Ҫав вӑхӑтрах уявсем час-часах хальхи йӗркене улӑштараҫҫӗ, вӑхӑтлӑха хуҫаланакан хаклӑхсенчен хӑтараҫҫӗ[4].

Уявӑн кулӑш компоненчӗ тата социаллӑ интеграци функцийӗ тачӑ ҫыхӑннӑ, мӗншӗн тесен кулӑш ют йӑла-йӗркесем хушшинчи уйрӑмлӑхсене пӗтермелли татӑклӑ факторсенчен пӗри, вӑл хирӗҫӳллӗ тата килӗшсе тӑман енсене те пӗрлештерет[4].

Пӗрлӗх тата пайӑр ҫын

Уявра социаллӑ аспект харпӑр ҫынран ҫӳлӗрех тӑрать. Тӗпчевҫӗсем уява пӗччен уявлама май ҫуккипе пӗр шухӑшлӑ[4]. К. Жигульский каланӑ тӑрӑх, «уява … яланах пӗрле пулакансем, хутшӑнакан ытти ҫынсем кирлӗ, пӗрле хуйхӑрма е савӑнма».

Уяв уйрӑм ҫынсен пушӑ вӑхӑтне синхронизацилесе те социализациленме пулӑшать[5].

Уяв кун-ҫулӗ

Уявсем этемлӗхӗн вӑхӑт тата календарь текен ӑнлавсем ҫуралсан пулса кайнӑ. Жигульский ҫырнӑ тӑрӑх, «вӑхӑтӑн шучӗ, этем культурин чи пысӑк ҫитӗнӗвӗсенчен пӗри, — календарь — уяв кунӗсемпе тапхӑрӗсене йӗркелесе, ҫирӗплетсе пырать»[4]. Календарь шухӑшласа кӑларни ҫутҫанталӑк ярӑмӗсемпе е общество аталанӑвӗпе килӗшсе тӑракан уйрӑм вӑхӑтсем пуррине ӑнланса илнипе те ҫыхӑннӑ. Бахтин палӑртать: «… хӑйсен историллӗ аталанӑвӗн пур тапхӑрӗнчи уявсем ҫутҫанталӑк, общество тата этемлӗх пурнӑҫӗнчи пӗлтерӗшлӗ, унчченхине татӑклӑ улӑштаракан самантсемпе ҫыхӑннӑ»[4].

Уявсен тӗсӗсем

Тӗпчевҫӗсем виҫӗ йышши уяв уйӑраҫҫӗ[6][7]:

  • политикӑпа ҫыхӑннисем;
  • тӗнпе ҫыхӑннисем;
  • гражданла пурнӑҫпа ҫыхӑннисем.

Ытти принципсене тӗпе хурса та уйӑрма пултараҫҫӗ, сӑмахран:

  • экономикӑна витӗм кӳрекен эпидеми эффекчӗсене тӗпчекен экономистсем уявсене вӗсем экономика хастарлӑхне витӗм кӳнине кура ушкӑнлаҫҫӗ[8];
  • электричество мӗн чухлӗ усӑ курине кура уявсене палӑртнӑ кунсенчисем (тӗслӗхрен, Ҫӗнӗ ҫул) тата яланах пӗр куна килменнисем ҫине уйӑраҫҫӗ[9].

Ӑнлантарусем

  1. ^ Лазарева Л. Н. История и теория праздников. — ЧГАКИ, 2010. — С. 251. — ISBN 978-5-00213-063-4.
  2. ^ Культурология. XX век. Энциклопедия. — 1998.. // А. И. Пигалев. Культурология XX век. Энциклопедия. М., 1996.
  3. ^ Д.Н. Ушаков. Толковый словарь Ушакова. — 1935-1940.. // Толковый словарь Ушакова. Д. Н. Ушаков. 1935—1940.
  4. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 Шемякин Яков Георгиевич, доктор исторических наук. Праздник как историко-культурный феномен: мир идеала и реальность власти (выр.). Московский физико-технический институт. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 17-мӗшӗ.
  5. ^ Merz, Joachim; Osberg, Lars. Keeping in touch: A benefit of public holidays (нем.). https://www.econstor.eu. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи раштавӑн 17-мӗшӗ.
  6. ^ Derocco D., Dundas J., Zimmerman I. Full Blast Productions; Virgil, Ontario: 1996. The International holiday & festival primer: Book 2.(акăлч.)
  7. ^ Qi Yan York, Hanqin Qiu Zhang. The determinants of the 1999 and 2007 Chinese Golden Holiday System: A content analysis of official documentation // Tourism management vol. 31,6 (2010): 881—890.
  8. ^ arlo Fezzi, Valeria. Fanghella. Real-time tracking of COVID-19 impacts across Europe reveals that seeking «herd immunity» provides no economic benefits
  9. ^ Ziel, Florian. Modeling public holidays in load forecasting: a German case study // Journal of Modern Power Systems and Clean Energy 6.2 (2018): 191—207.

Вуламалли

  • Аничков Е. В. Праздники // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1898. — Т. XXIVa. — С. 940—942.
  • Жигульский, К. Праздник и культура : Праздники старые и новые. Размышления социолога. [Пер. с польского] / Казимеж Жигульский; [Вступ. ст. А. И. Арнольдова]. - Москва : Прогресс, 1985. - 336 с.
  • Ильин, В. И. Повседневность и праздник // Потребление как дискурс — СПб.: Интерсоцис, 2008. — С. 345—360.
  • Лаврикова, И. Н. Краткий экскурс в теорию праздника / И. Н. Лаврикова // Вестник Челябинского государственного университета. - 2011. - № 2. - С. 74-78.
  • Лазарева, Л. Н. История и теория праздников : учебное пособие по дисциплине "История и теория праздничной культуры" для студентов, обучающихся по направлению подготовки 51.03.05 "Режиссура театрализованных представлений и праздников" / Л. Н. Лазарева ; Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования "Челябинский государственный институт культуры". - 2-е изд. - Челябинск : ЧГИК, 2017. - 251 с.
  • Мазаев, А. И. Праздник как социально-художественное явление : Опыт ист.-теорет. исслед. - Москва : Наука, 1978. - 392 с.
  • Орлов, О. Л. Российский праздник как историко-культурный феномен. – СПб.: Нестор, 2003. – 165 с.
  • Петрухин, В. Я. Праздник в Средневековой Руси: к проблеме исторической специфики // Одиссей: Человек в истории — М.: Наука, 2005. — С. 81-88
  • Попов, А. В. Праздники и праздничные даты Русского Зарубежья / А. В. Попов // Макарьевские чтения : Материалы XVIII международной научно-практической конференции, Республика Алтай, Горно-Алтайск, 21–22 сентября 2023 года / ответственный редактор В. Г. Бабин. – Республика Алтай, Горно-Алтайск: БИЦ ГАГУ, 2023. – С.89-98
  • Праздник // Человек и общество: Культурология. Словарь-справочник / Под ред. О. М. Штомпеля — Ростов-на-Дону: Феникс,  1996. – С. 387-388
  • Праздник // Словарь античности = Lexikon der Antike / сост. Й. Ирмшер, Р. Йоне ; пер. с нем. В. И. Горбушин, Л. И. Грацианская, И. И. Ковалёва, О. Л. Левинская ; редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.), С. С. Аверинцев, Т. В. Васильева, М. Л. Гаспаров и др. — М.: Прогресс, 1989. — С. 455. — 704 с. — ISBN 5-01-001588-9.
  • Топоров, В. Н. Праздник // Мифы народов мира: Энциклопедия. – М., 1980. – Т. 2. – С. 329-331
  • Шемякин, Я. Г. Праздник как историко-культурный феномен: мир идеала и реальность власти.

Категорисем