Халап

Этиологи мифӗсем («сӑлтавласа» + «сӑмах, вӗренекенсем»; саспаллисем «сӑлтавлӑ», урӑхла каласан, ӑнлантаруллӑ) — тӗрлӗ ҫутҫанталӑк тата культура уйрӑмлӑхӗсемпе социаллӑ объектсем тухнине ӑнлантаракан мифсем.

Этиологи функцийӗ чылай халапшӑн тата мифшӑн спецификӑллӑ. Анчах та этиологи мифӗсемпе чи малтан хӑш-пӗр чӗрчунсемпе ӳсен-тӑрансем (е вӗсен пайӑр пахалӑхӗсем), тусемпе тинӗссем, тӳпе ҫутисемпе метеорологи пулӑмӗсем, уйрӑм социаллӑ тата тӗн институчӗсем, хуҫалӑх ӗҫ-хӗлӗн тӗсӗсем, ҫавӑн пекех вут-ҫулӑм, вилӗм тата ытти те пулса кайни ҫинчен каланисене ӑнланаҫҫӗ. Малтанхи халӑхсен анлӑ сарӑлнӑ. Яланхи пекех, сакрализациленӗ.

Культ мифӗсем — этиологи мифӗсен расна тӗсӗ, йӑла-йӗрке, культ ӗҫӗ пулса кайнине ӑнлантаракан мифсем. Культ мифӗн эзотерикӑлӑхӗ пулсан, ӑна вӑйлӑ сакрализацилеме пултараҫҫӗ.

Космогони мифӗсем ( «тӑнӑҫлӑхран», «ҫут тӗнче» + «ҫураласлӑх») — космос пӗтӗмӗшле тата унӑн пӗрлӗхлӗ тытӑмра ҫыхӑннӑ пайӗсем пулса кайни ҫинчен калакан халапсем. Яланхи пекех, ку вӑл этиологсенчен сахалтарах архаикӑллӑ тата сакрализациленӗ мифсем.

Космогони мифӗсенче хаос космоса ҫаврӑннин хафологишӗн паллӑ пафосӗ уйрӑмах уҫӑмлӑн пурнӑҫланать. Вӗсенче космос тытӑмӗ ҫинчен космологи кӑтартӑвӗсем (яланхилле виҫӗ пайлӑ вертикаллӗ тата тӑватӑ пайлӑ горизонталлӗ) палӑраҫҫӗ, унӑн вегетативлӑ (тӗнче йывӑҫӗ), зооморфлӑ е антропоморфлӑ моделӗ ҫинчен ҫырса кӑтартнӑ. Тӗп стихийӑсене (вут-ҫулӑм, шыв, ҫӗр, сывлӑш) уйӑрасси, пӗлӗте ҫӗртен уйӑрасси, тӗнче океанӗнчен ҫӗр тӗрекӗ тухасси, тӗнче йывӑҫҫине, тӗнче тӑвне йӗркелесси, тӳпере ҫутӑсене ҫирӗплетесси тата ытти те, унтан ландшафт, ӳсен-тӑран, чӗрчунсем, ҫын тӑвасси ҫинчен хыпарлаҫҫӗ. Тӗнче первоэлементран, тӗслӗхрен, тӗнче ҫӑмартинчен е антропоморф первочӗр-улӑпран, сиксе тухма пултарать. Тӗрлӗ космос объекчӗсене тупма, вӑрласа та, куҫарса та пама пултараҫҫӗ культура геройӗ, биологи тӗлӗшӗнчен турӑсем е вӗсен ирӗкӗ, вӗсен асамлӑ сӑмахӗ ҫуралнӑ.

Антропогонлӑ мифсем («этемлӗх» + «ҫураласлӑх») — космогони халаплӑхӗсен, этем, пӗрремӗш ҫынсем, е ӑру аслашшӗсем пулса кайни ҫинчен калакан халапсен тӗсӗ, мӗншӗн тесен мифсенчи йӑх «чӑн-чӑн ҫыннисемпе», этемлӗхпе час-часах палӑрса тӑрать.

Ҫын пулса тухнине тотемлӑ чӗрчунсен трансформацийӗ, ытти чӗр чунсенчен уйӑрни, ҫитменлӗхлӗ хӑш-пӗр чӗр чунсене (хӑй тӗллӗн е турӑсен вӑйӗпе) лайӑхлатни, «туса пӗтереслӗ», турӑсем биологилле ҫуратни е ҫӗртен, тӑмран, йывӑҫран турӑ демиургӗсем туни тата ытти те тесе ӑнлантарма пулать. аялти тӗнче ҫӗр ҫине. Пӗрремӗш ҫын мифсен ретӗнче пӗрремӗш вилӗмлӗ ҫын пулса тӑрать, мӗншӗн тесен унччен пурӑннӑ турӑсем е сывлӑшсем вилӗмсӗр пулнӑ.

Хӗрарӑмсем пулса кайнине хӑш чухне арҫынсенчен (урӑх материалтан т. ыт. те) урӑхларах ҫырса кӑтартма пултараҫҫӗ.

Космогони халаплӑхӗсен шутне астраль, соляр тата лунар мифӗсем, ҫӑлтӑрсем, планетӑсем, хӗвел, уйӑх тата вӗсен мифологи персонификацийӗсем ҫинчен архаика кӑтартӑвӗсем кӗреҫҫӗ.

Астрал мифӗсем (от «звезда») — ҫӑлтӑрсемпе планетӑсем ҫинчен калакан халапсем.

Архаика халаплӑхӗсенче ҫӑлтӑрсем е ҫӑлтӑрсем час-часах чӗрчунсем пек, йывӑҫсенчен сайрарах, тискер кайӑка хӑвалакан ҫӳлти сунарҫӑ евӗр курӑнаҫҫӗ тата ытти те. Мифсен речӗ геройсене тӳпене куҫарнипе тата вӗсене ҫӑлтӑрсем туса хунипе е, пачах урӑхла, тӳперен хӑваласа янипе вӗҫленет. Вӗсем чарӑнусене (арӑмсене е тӳпере пурӑнакансен ывӑлӗсене) пӑснӑ. Тӳпере ҫӑлтӑрсем вырнаҫни сӑнарлӑ сцена пек те, вӑл е ку мифа иллюстраци пек те тракторланма пултарать. Тӳпери халаплӑх аталаннӑ май ҫӑлтӑрсемпе планетӑсене хӑш-пӗр турӑсемпе хытӑ ҫунтараҫҫӗ. Хӑш-пӗр ареалсенче (Ҫывӑх Тухӑҫра, Китайра, индеецсен пайӗнче тата ыт. те) чӗрчунсемпе пӗрле ҫӑлтӑрсене хытӑ уйӑрнине тӗпе хурса. тӳпери ҫутӑсен куҫӑмӗн саккунлӑ картинисем йӗркеленчӗҫ. Тӳпери ҫутӑсен юхӑмне уйрӑм ҫынсен тата пӗтӗм тӗнче шӑпи ҫине тӑратни астрологи валли мифологи япалисем туса хунӑ.

Хӗвел тата уйӑх ҫинчен халапсем, тӗпрен илсен, астраллисен тӗсӗ пулса тӑраҫҫӗ.

Архаика мифологийӗсенче Уйӑхпа Хӗвел час-часах йӗкӗреш мӑшӑр культура паттӑрӗсем е пиччӗшӗпе шӑллӗ, упӑшкипе арӑмӗ, ашшӗ-амӑшӗпе ачи сайрарах пулса тухаҫҫӗ. Уйӑхпа дуалистла халапсен хӗвеллӗ персонажӗсем хире-хирӗҫле мифологи символӗсене кӑтартаҫҫӗ, ҫитменнине Хӗвеле ытларах лайӑх маркӑланӑ, Уйӑха (Уйӑха) — хирӗҫле. Вӗсем оппозиципе икӗ тотемлӑ «ҫур» йӑха, ҫӗрсемпе кунсене, хӗрарӑмпа арҫын пуҫламӑшне тата ыттине кӑтартаҫҫӗ. Уйӑхпа Хӗвел (ҫӑлтӑрсемпе пӗрле пулнӑ чухнехи пекех) пӗлӗтре пурӑннине хӑш-пӗр мифсенче мифологи паттӑрӗсен мӑшӑрӗн ҫӗр ҫинчи мыскарисем маларах пӗлтереҫҫӗ. Архаикӑллӑ лунарлӑ мифсенче уйӑх ытларах арҫын пуҫламӑшӗ евӗр курӑнать, пысӑкраххисенче — хӗрарӑм (зооморф е антропоморф).

Уйӑх ҫинчи пӑнчӑсем мӗнле пулса кайнине хӑш-пӗрисем ятарласа уйӑхлӑ мифсем ӑнлантарса параҫҫӗ («Уйӑх ҫынлӑхӗ»). Тӳррипе соляр мифӗсене аталантарнӑ мифологисенче лайӑхрах кӑтартнӑ. Архаика халаплӑхӗсенче Хӗвел пулса кайни е вӗсен малтанхи нумайлӑхӗнчен ытлашши хӗвелсене пӗтерни ҫинчен калакан халапсем сарӑлнӑ. Хӗвел турри чи асли пулассишӗн туртӑнать, уйрӑмах авалхи пӗрлӗхсенче, ӑна кӑмӑлланӑ патша-мӑчавар ертсе пырать. Кустӑрмаллӑ урапапа, утсене кӳлсе тӑратнӑ урапапа, хтоникӑлла тискер кайӑксене хирӗҫ кӗрешессипе е аслатиллӗ ҫумӑр туррипе час-часах хӗвел мӗнле куҫнине кӑтартаҫҫӗ. Талӑкри цикл ҫухалса таврӑнакан хӗвел туррин мифологи мотивӗнче те палӑрать. Тухса каяссине, килессине талӑкран сезонсене куҫарма пултараҫҫӗ. Универсаллӑ характерӑн хӗвел хӗрӗ ҫинчен калакан халап пур.

Ҫывӑх халапсем — йӗкӗрешсем евӗр кӑтартакан, йӑхӑн е культура паттӑрӗсен йӑх пуҫлӑхӗсем пулса час-часах тухса тӑракан тӗлӗнтермӗш чӗр чунсем ҫинчен калакан халапсем.

Ҫак халапсен ҫӑлкуҫӗсем йӗкӗреш ҫуралнин ҫутҫанталӑксӑрлӑхне кӑтартакан сӑнарсенче йӗрленеҫҫӗ, вӑл чылай халӑхӑн чӑлах шутланнӑ. Ҫывӑх туйӑмсен чи малтанхи сийӗ чӗрчунсемпе йӗкӗрешсем хушшинчи тӑванлӑха палӑртакан зооморфлӑ йӗкӗреш мифсенче палӑрать. Йӗкӗреш-тӑвансем ҫинчен калакан халапсенче вӗсем, яланхи пекех, малтан тупӑшакансем пулса тӑнӑ, каярахпа вара тамӑрсем пулса тӑнӑ. Хӑш-пӗр дуалистла мифсенче йӗкӗреш тӑвансем антагонистла мар, вӗсем тӗрлӗ пуҫламӑшсене (сӑмахран, солярла мифсене) пурнӑҫа кӗртни пулса тӑраҫҫӗ. Пиччӗшӗпе йӑмӑкӗ йӗкӗрешсем пирки мифсем паллӑ. Ҫавӑн пекех кӑткӑс вариантсем те тӗл пулаҫҫӗ, унта юнлӑ мӑшӑрлӑ пурнӑҫпа пурӑнакан арҫын тӑвансем темиҫе арҫын тӑван пуррине кӑмӑллаҫҫӗ. Африкӑри чылай ҫывӑх халапсен уйрӑмлӑхӗ — икӗ мифологи хирӗҫтӑрӑвӗ те пӗр сӑнарта пӗрлешни, урӑхла каласан, ҫывӑх чӗрчунсем — икӗ арлӑскерсем.

Тотемика мифӗсем — халапсем, вӗсен никӗсӗнче ҫынсен хӑш-пӗр ушкӑнӗ (ӑрачӗ тата ытти те) хушшинчи ҫӳлти тӑванлӑх ҫинчен калакан представленисем выртаҫҫӗ. Тотема текеннисем те — чӗрчунсемпе ӳсентӑрансен тӗсӗсем. Йӑх-несӗл пӗрлӗхӗн тотемика ӗненӗвӗсен тата йӑла-йӗркин комплексӗн пӗр пайӗ пулса тӑраҫҫӗ.

Содержани енӗпе питӗ ансат. Тӗп персонажсене ҫыннӑн та, чӗрчунӑн та йӗрӗсем панӑ. Чи типлӑ тӗсӗпе тотема мифӗсене Австрали аборигенӗсемпе Африка халӑхӗсен пӗлеҫҫӗ. Тотемика енӗсем Тӗп тата Кӑнтӑр Америкӑри халӑхсен мифологийӗнчи (Уицилопочтли, Кецалькоатль, Кукулькан) турӑсемпе культура паттӑрӗсен сӑнарӗсенче уҫҫӑн палӑраҫҫӗ. Тотемизм юлашкийӗсем Египет халаплӑхӗнче, мирмидонянсен йӑхӗ ҫинчен калакан грек халапӗсенче, час-часах ҫынсем чӗрчунсем е ӳсентӑрансем пулса тӑрас шухӑш-кӑмӑлпа (тӗслӗхрен, Нарциссе ҫинчен калакан миф) тӗл пулаҫҫӗ.

Календарь мифӗсем — календарь йӑлисен ярӑмӗпе ҫыхӑннӑ мифсем, яланхилле каласан, аграри магийӗпе, ҫулталӑк вӑхӑтӗнчи тӑтӑш сменӑна тӗпе хурса, уйрӑмах ҫуркунне ӳсен-тӑрана ҫӗнӗрен чӗртме (кунта ҫаплах соляр мотивӗсем те хутшӑнаҫҫӗ), тыр-пулпа тивӗҫтерме.

Авалхи вӑтаҫӗр тинӗс ҫӗр ӗҫ культурисенче ӳсен-тӑран, тырӑ, тыр-пул сывлӑшӗн кун-ҫулне пӗлтерекен миф хуҫаланать. Каякан тата таврӑнакан е вилекен тата чӗрӗлсе тӑракан паттӑр (турӑ) ҫинчен калакан календарь халапне (Осирис, Таммуз, Балу, Адонис, Дионис тата ытти те) салатнӑ. Хтоника демонӗпе, турӑ амӑшӗпе е турӑ аппӑшӗ-арӑмӗпе хирӗҫнине пула герой ҫухалать е пӗтет е ӳт-пӳ сиенлӗхне тӳсет. Унтан унӑн амӑшӗ (аппӑшӗ, арӑмӗ, ывӑлӗ) ӑна шырать те тупать, чӗртсе тӑратать, лешӗ вара хӑйӗн демони тӑшманне вӗлерет.

Календарьти халапсен тытӑмӗ халапсен композицийӗпе нумай пӗрлӗхлӗ, вӑл апӑс-патшана пуҫарас е интронизацилес ритуалсемпе ҫыхӑннӑ. Хӑй енчен календарьти мифсем хӑшпӗр паттӑрла халапсемпе эпикӑлла преданисем ҫине, пӗр-пӗрне ылмаштаракан тӗнче саманисем ҫинчен калакан мифсем ҫине, эсхатологи мифӗсем ҫине витӗм кӳнӗ.

Паттӑрсем ҫинчен мифсем — мифологи паттӑрӗн биографийӗ тавра тӑвакан халапсем.

Паттӑр тӗлӗнмелле ҫуралнине, аслӑ тӑванӗсем е тӑшманла демонсем енчен тӗрӗсленнине, арӑм шыранине тата мӑшӑрлану тӗрӗслевӗсене, тискер чӗр чунсемпе кӗрешнине тата ытти паттӑр ӗҫсене, герой вилнине кӗртме пултараҫҫӗ. Пурнӑҫ ярӑмӗн чи пӗлтерӗшлӗ саманчӗсем фиксацилеҫҫӗ.

Биографи пуҫламӑшӗ паттӑрлӑх мифӗнче космос мифӗнче космос пуҫламӑшӗпе танлашать. Паттӑр мифра хаоса йӗркелессине малашне космос йӗркине хӑйӗн вӑйӗпе пулӑшма пултаракан паттӑрӑн харпӑрлӑхне йӗркелесси шутне кӗртнӗ. Пуҫарӑва тивӗҫлипе пӑхни е паттӑра хӑйӗн социумӗнчен хӑваласа яни тата урӑх тӗнчесенче ҫӳрени савӑнтарать, унта вӑл духи-пулӑшуҫӑсем туянать тата демонилле хирӗҫ тӑракан духи-тӑшмансене ҫӗнтерет, унта унӑн хӑш-пӗр чухне вӑхӑтлӑх вилӗм витӗр тухма тивет (ҫӑтса яни тата тискер чӗр чун сурса кӑларни; вилӗмпе чӗрӗлӳ — пуҫаруллӑ символсем). Хӑш чухне «йывӑр задачӑна» пурнӑҫламалли формӑна йышӑнакан тӗрӗслевсен пуҫаруҫи пулма ашшӗ, паттӑрӑн тетӗшӗ, пулас хуньӑм, ӑратлӑ ҫулпуҫ, ҫӳлти турӑ, тӗслӗхрен, турӑ – Хӗвел, тата ытти те пултараҫҫӗ. Паттӑра хӑваласа яни хӑш-пӗр чухне унӑн айӑпӗсене, табу пӑсӑлнине, сӑмахран, инцест (ашшӗн аппӑшӗпе е пиччӗшӗн арӑмӗпе юн хутӑшса кайнине, ҫавӑн пекех ҫулпуҫ ашшӗн влаҫӗшӗн те хӑратнине пӗлтерет. Грек халаплӑхӗн терминӗ тесе герой турӑ тата вилӗм ҫыннин ывӑлӗ е тӑхӑмӗ тенине пӗлтерет. Грецире вилнӗ паттӑрсен кульчӗ пулнӑ.

Паттӑр халаплӑх — паттӑрлӑх эпосӗпе халапне йӗркелемелли чи пӗлтерӗшлӗ ҫӑлкуҫ.

Эсхатологи мифӗсем (, — «конечный», «< юлашки» + — «сӑмах ҫаврӑнӑшӗ", «вӗренекенсем») — «юлашки нихсен"япалисем ҫинчен, тӗнче пӗтесси ҫинчен калакан халапсем. Каярах пулса тухаҫҫӗ те календарлӑ халапсен, халапсен самана, космогони халапсен ылмашӑнӑвӗ ҫинчен моделӗсем ҫине таянаҫҫӗ.

Космогони халапӗсене хирӗҫле, эсхатологсем тӑнӑҫлӑхпа унӑн элеменчӗсем пуҫланса кайни ҫинчен мар, вӗсене пӗтерни ҫинчен — пӗтӗм тӗнче юхӑмӗнче типҫӗр пӗтни, космоса хаотизацилени тата ытти те каласа параҫҫӗ. Саманасен ылмашӑвӗпе пӗрле пулнӑ катастрофӑсем (этем килсе тухиччен пурӑннӑ турӑсен улӑпӗсем е аслӑ ӑрӑвӗ пӗтни, тапхӑрти катастрофӑсем тата тӗнчене ҫӗнетни ҫинчен) ҫинчен калакан халапсем тӗнче пӗтни ҫинчен калакан халапсенчен йывӑр. Эсхатологи катастрофӑсене час-часах турӑсене тавӑрма хистекен правапа мораль, распри, ҫынсен преступленийӗсем пӑсӑлас умӗнхи. Тӗнче вутра, путлӑхра, космос ҫапӑҫӑвӗсене пула демони вӑйӗсемпе, выҫлӑхпа, шӑрӑхпа, сивӗпе тата ыттипе пӗтет.

Ытларах е сахалрах аталаннӑ эсхатологи Америкӑри тӗп ҫынсен мифӗсенче, скандинави, инди, иран, христиан («Апокалипсис») халаплӑхӗсенче пур.

Авалхи, Библири тата ытти хӑш-пӗр мифсенчен нумайӑшӗ ҫырса панӑ категорисене кӗмест. Вӗсем халаплӑх циклне кӗртнӗ легендӑсемпе истори халапӗсене кӑтартаҫҫӗ. Хӑш-пӗр чухне миф, легенда, предани хушшинчи чикке ирттерме кӑткӑс. Тӗслӗхрен, Троян вӑрҫи ҫинчен калакан халапсем тата вӗсем евӗрлисем, каярахпа эпос формипе тунӑскерсем, историлле сутӑнчӑксем пулса тӑраҫҫӗ, вӗсенче турӑ йӑхӗнчен тухнӑ паттӑрсем кӑна мар, хӑйсем те турӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Библири калавсен тӗсӗн сӑваплӑ кун-ҫулӗ ҫавӑн пекех чӑн-чӑн миф (ансӑр пӗлтерӗшпе) тата историллӗ предани сыпӑкӗ ҫинче те йӗркеленет. «Ӗлӗкхи вӑхӑт» тӑсӑлать: пӗр-пӗринчен чылай хронологи дистанцийӗнче пулакан пулӑмсене кӗртет, историлле аса илӳсем вара халапланса, сакраланса пыраҫҫӗ. Яланхи пекех, преданисем мифологи схемисене калӑплаҫҫӗ, вӗсене историлле е квазиисторилле пулӑмсем ҫумне ҫирӗплетеҫҫӗ. Сутӑнчӑксенчен уйрӑм тӑракан халапсем пирки те ҫавнах каламалла. Легендӑсем ытларах сакрализациленӗ, ытларах фантастика енне туртӑннӑ, сӑмахран, тӗлӗнтермӗшсем ҫинчен ҫырса кӑтартни. Халапсен тӗслӗхӗсем — христиансен сӑваплӑ е будда куҫарӑвӗсем ҫинчен каласа панисем.

Мифологи (сӑмахӑн чи пӗтӗмӗшле пӗлтерӗшӗпе) элеменчӗсем Ҫӗнӗ вӑхӑтри тата хальхи вӑхӑтри культурӑсемпе идеологисенче, чи малтан массӑллӑ культурӑра, пур.

Историлле миф тӗрлӗ идеологин пӗрремӗш моделӗ тата тӗрлӗ культурӑн — литературӑн, искусствӑн, тӗнӗн, философин тата наукӑн — синкретикӑлла ҫӑлкуҫӗ пек тухса тӑнӑ. Культурӑпа мифологи синкретизмӗн малтанхи ритуал-халаплӑхӗн дифференциацийӗ (сӑмахран, философипе наука аталаннӑ май) хӑй хыҫҫӑн обществӑлла ӑс-тӑн демифологийӗн пӗр пайне кӗрсе пырать, анчах ҫак демифологизаци тулли пулма пултараймасть, вӑл яланах танлаштаруллӑ. Вӑхӑчӗ-вӑхӑчӗпе ӑна ремифологизаци ылмаштарать, ҫакӑ, сӑмахран, ҫӗнӗ вӑхӑтра пулса иртет. XX ӗмӗре пӗр вӑхӑтрах техника шухӑшӗ тӑвӑллӑн аталаннипе тата рационализм философийӗнче, эволюционизмра тата «ҫутта кӑларакан киревсӗр ӗҫсенче кӑмӑла хуҫнипе палӑртнӑ. Мифӑн «неустранимостии» сӑлтавӗсенчен пӗри — XIX ӗмӗрти позитивистсене пӑхмасӑр, наука мифологие пӗтӗмпех хӗссе кӑларма пултараймасть, мӗншӗн тесен метафизика проблемисене татса памасть, сӑмахран, пурнӑҫ пӗлтерӗшӗ, истори тӗллевӗ т. ыт. те, ҫав вӑхӑтрах мифологи вӗсене татса пама хистет, йышӑну тума май парать., уйрӑммӑн илсен, татса памалли йывӑр проблемӑсене татса памалларах тата ӑнланмалларах урлӑ ӑнлантарма тӑрӑшать. Миф обществӑпа тата космоспа килӗшӳлӗх туйӑмне «хӑтлӑ» тивӗҫтерет.