Цунами
Цуна́ми[1] (яп. 津波 IPA: [t͡sɯnä́mí][2], унта 津 — «бухта, кӳлмек», 波 — «хум») — океанра шывăн мĕнпур хулăнăшне аялтан хăватпа çапнипе пулнă шултра хумсем.
Цунами, хăшпĕр специалистсен шухăшĕпе, солитонсем пулаççĕ[3]. Чылай чухне цунами шыв айĕнче çĕр чĕтреннипе пулаççĕ, çав вăхăтра тинĕс тĕпĕ хăварт анса ларать е хăпарса каять. Цунами кирек епле вăйлă çĕр чĕтреннипе те çуралать, анчах та питĕ хăвата вăйлă чĕтреннипе (магнитуди 7 баллран ытлах пулсан) çитет. Çĕр чĕтреннĕ хыççăн темиçе хум каять. 80 % яхăн цунами Лăпкă океанăн периферинче сиксе тухать. Цунами пулăмне ăслăх енчен пĕрремĕш Хосе де Акоста 1586 çулта Лимăра (Перу) — питĕ хăватлă çĕр чĕтренĕвĕ пулсан — ун чухне 25 м çӳллĕш цунами хумĕсем 10 км çити тип çĕре çине кĕрсе кайнă — ăнлантарса панă.
Теори
Уçă океанра цунами хумĕсем хăвăртлăхпа чупаççĕ, унта — ирĕклĕн ӳкнин хăвăртланăвĕ, — океан тарăнăшĕ (ăшăх шыв çывхарни тĕнĕскер]], ун чухне хум тăршшĕ шыв тарăнăшĕнчен питĕ нумай пысăкрах).
Вăтам тарăнăш 4 км чухне цунами хăвăртлăхĕ — 200 м/с е 720 км/сех. Уçă океанра хум çӳллĕшĕ 50 см ытла мар, çавăнпа та карапсене çӳреме хăрушлă мар, ăна кимĕ е карап çинчи çынсем сисмесен те пултараççĕ. Хум тапхăрĕ — 1 минутран пĕр сехете çити, тăршшĕ теçетке км пуçласа темиçе çĕр км таран, океанри хăвăртлăхĕ — 600—900 км/сех, континент шельфĕнче — 100—300 км/сех[4][5].
Чи хăватлă цунамисем
XX ĕмĕр
XXI ĕмĕр
Суперцунами
Çав. пекех
Асăрхавсем
- ^ Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е: СПб.: Норинт
- ^ 「NHK日本語発音アクセント辞典」。2002年。ISBN 978-4-14-039360-4
- ^ Филиппов А. Т. . — М.: Наука. — 288 с.
- ^ Гир Дж., Шах Х. = Terra Non Firma. Understanding and Preparing for Earthquakes. — М.: Мир. — С. 72—73. — 63 000 экз.
- ^ Edward Bryant. . — Springer. — С. 19—22.
Литература
- Воробьев Ю. Л., Акимов В. А., Соколов Ю. И. . — М. — 264 с. , Wayback Machine çинчи 2016 ҫулхи акан 16-мӗшӗнчи копийӗ
- Соловьёв С. Л., Го Ч. Н. . — М.: Наука. — 308 с. — 1200 экз.
- Пелиновский Е. Н. . — Чулхула: ИПФ РАН. — 277 с.
- . — М.: Янус-К.
- Левин Б. В., Носов М. А. . — М.: Янус-К. — 360 с.
- Левин Б. В., Сасорова Е. В. О шестилетней периодичности возникновения цунами в Тихом океане // Физика Земли. 2002. № 12. С. 40-49.
- Землетрясения и цунами 2013 ҫулхи акан 15-мӗшӗнче архивланӑ. (учебное пособие, содержание 2020 ҫулхи нарӑсӑн 18-мӗшӗнче архивланӑ.)
- Куликов Е. А. «Физические основы моделирования цунами» (учебный курс)
- Шойгу С. К., Кудинов С. М., Неживой А. Ф. и др. Катастрофические природные явления. МЧС России, 1997.
- Гусяков В.К.Ground Zero: Мегаземлетрясения – главная угроза безопасности морских побережий // Наука из первых рук. - том 78. № 2. 23 июля 2018.
Каçăсем
- Deep-ocean Assessment and Reporting of Tsunamis
- Цунами тăвакан сăлтавсем
- Цунами: меры предосторожности и советы по поведению Камчатский филиал Геофизической службы РАН
- Tsunami Thailand (Koh Phi Phi) 2004
çинче (показ нескольких фаз прихода цунами начиная со спокойной воды) - 2004 Boxing Day Tsunami çинче