Çурçĕр Сосьва
Çурçĕр Сосьва[2] - Раҫҫей Ханты-Манси автономи округӗнчи юханшыв, Ҫурҫӗр Уралта Анӑҫ-Ҫӗпӗр тӳремӗпе юхать.
Юханшыв тӑршшӗ 754 км, бассейн лаптӑкӗ 98 300 км2[3]. Мӑн тата Кӗҫӗн Сосьва юханшывӗсем пӗрлешнипе пулать[4]. Обь юханшывӑн сулахай (Кӗҫӗн Обь юппи) вӑрринчен 287 км юхса кӗрет[5].
Ячӗн историйӗ
XX ӗмӗр пуҫламӑшӗччен юханшыв ятне Сосва евӗр ҫырнӑ. Ҫемҫе паллӑ хушӑнсан Юханшыв ятне Ҫурҫӗр палӑртӑвӗ те хушӑннӑ, ҫак Кӑнтӑр Сосьвӑна хирӗҫле пулнине, халӗ ӑна ахаль Сосьва теме йышӑннӑ[6].
Сосва этимологине коми-перӗм чӗлхинчен кӗнипе ҫыхӑнтараҫҫӗ, коми-пер. сос-ҫырма, ҫанӑ и коми-пер. ва-шыв, урӑхла каласан, шыв ҫанни. Хӑй енчен, коми-перӗм чӗлхине сӑмах манси чӗлхинчен, манс чӗлхинчен кӗнӗ пулать. Ҫав пӗлтерӗшлӗ Тагтъя[6].
Географи тата гидрографи
Апачӗ хутӑш, ытларах юр. Ҫу уйӑхӗнчен пуҫласа авӑн уйӑхӗччен ейӳ каять, юпа уйӑхӗн вӗҫӗнче — чӳк пуҫламӑшӗнче шӑнтать, ака уйӑхӗн вӗҫӗнче — ҫу уйӑхӗнче уҫӑлать[7]. Юхса анакан. Анат юхӑмӗнче карапсем ҫӳреҫҫӗ.
Ҫурҫӗр Сосьва анатӗнче — газ вырӑнӗсем. Ҫулталӑкри вӑтам шыв тӑкакӗ вӑрринчен 147 км — 786,3 м3/с[8].
Тури юхӑмӗнче Ҫурҫӗр Сосьва Ҫурҫӗр Уралӑн ту хысакӗсем хушшипе юхать, вӑл ту характерлӗ[4]. Юханшывӑн ку участокӗнчи айлӑмӗ ансӑр, сылтӑм ҫыранӗнче Ҫурҫӗр экспедици тӑвӗсемпе чикӗленнӗ. Юханшыв ейӗвӗ сахал аталаннӑ, кӑшт шурлӑхлӑ, хутӑш вӑрманпа витӗннӗ. Ҫурҫӗр Сосьвӑн ҫӳлти юхӑмӗнчи юханшыв ҫулӗ лайӑх палӑрать, сарлакӑшӗ 20-100 м, унӑн тарӑнӑшӗ 1 м-ран ытла мар. Пӗтӗм тӑршшӗпе тенӗ пекех чуллӑ шыв сиккисем тӗл пулаҫҫӗ[7].
Ҫурҫӗр Сосьвӑн вӑтам юхӑмӗнче ейӗк айлӑмӗ 10-40 ҫухрӑм сарлакӑш, ейӳ шурлӑхлӑ, шыв ҫулӗ кукӑр-макӑр, туратсӑр. Вӑтам юхӑмӗнчи шыв сарлакӑшӗ 80-500 м, тарӑнӑшӗ — 2-8 м час-часах шыв сиккисем тӗл пулаҫҫӗ[7].
Анатри Юхӑмӗнче Ҫурҫӗр Сосьва Обь юханшывӗн айлӑмӗпе нумай юхӑм хушшинче юхать. Айлӑм чиккисем, уйрӑмах сылтӑм ҫыран тӑрӑх, питӗ уҫӑмсӑр палӑраҫҫӗ. Ҫурҫӗр Сосьв тата Кӗҫӗн Обь юханшывӗсен шывӗсен хушши кунта 15-20 ҫухрӑмран иртмест. Икӗ юханшывӗ те юнашарах шыв юппине пӗрлешеҫҫӗ. Ҫурҫӗр Сосьва шыв ҫулне утравсем нумай пулнипе самай ҫанпа шыв юпписем ҫине туратланӑ. Унӑн сарлакӑшӗ 500-800 м таран, тарӑнӑшӗ 18 м ҫитет. Юхӑм хӑвӑртлӑхӗ плессенче 0,2 м/сек, перекатсенче 2,0 м/сек[7].
Юханшыв ҫинче Няксимволь[9], Сартынья[10], Игрим[11], Ванзетур[12], Березово[13] ялсем вырнаҫнӑ.
Ҫурҫӗр Сосьвӑра Сортынья тата Хулюм-Сунт неолитлӑ ялсене тупнӑ[14].
Юпписем
(вӑрринчен)
(юханшывсен тӑршшӗ > 50 км кӑтартнӑ)
- 3 км — Вогулка (Ҫурҫӗр Сосьва юппи) (тӑршшӗ — 256 км)
- 62 км — Шайтанка (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)
- 71 км — Яныгъя (Ҫурҫӗр Сосьва анатри юппи)
- 119 км — Яныгъя (Ҫурҫӗр Сосьва вӑта юппи)
- Ялбынъя (Ҫурҫӗр Сосьва анатри юппи)
- Усынья (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)
- 137 км — Нялангъя (тӑршшӗ — 78 км)
- 148 км — Малая Сосьва (Ҫурҫӗр Сосьва анатри юппи)(тӑршшӗ — 484 км)
- 163 км — Сысконсынгъя (тӑршшӗ — 192 км)
- 176 км — Анеевка
- 190 км — Турпатъя
- 209 км — Усья (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)
- 209 км — Менкулъя
- 224 км — Куртия
- 229 км — Охаръя
- 233 км — Ялбынъя (Ҫурҫӗр Сосьва вӑта юппи)(тӑршшӗ — 101 км)
- 248 км — Тумпоулъя
- 259 км — Сартынья (юханшыв)
- 265 км — Симринья
- 280 км — Рахтынья
- 290 км — Хоханъя
- 292 км — Кырсим (тӑршшӗ — 71 км)
- 299 км — Тунтлам
- 310 км — Палья (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)
- 318 км — Шомая
- 325 км — Сониари
- 332 км — Саликолья
- 337 км — Ляпин (юханшыв) (тӑршшӗ — 404 км)
- 356 км — Хултурахт
- 364 км — Каркасья (тӑршшӗ — 91 км)
- 372 км — Оурья (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)
- 383 км — Лосха
- 401 км — Пайя
- 410 км — Манья (Ҫурҫӗр Сосьва анатри юппи)
- 411 км — Яныгъя (Ҫурҫӗр Сосьва тури юппи)
- 430 км — Самыръя
- 448 км — Волья (Ҫурҫӗр Сосьва юппи) (тӑршшӗ — 226 км)
- 463 км — Патасос
- 475 км — Сёвъя
- 491 км — Яныменквъя
- 512 км — Натрколынгъя
- 515 км — Ялбынъя (Ҫурҫӗр Сосьва тури юппи) (тӑршшӗ — 89 км)
- 539 км — Нюрапия
- 552 км — Висим (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)(тӑршшӗ — 214 км)
- 559 км — Паульовылъя
- 591 км — Тапсуй (тӑршшӗ — 283 км)
- 593 км — Холымъя
- 609 км — Нёрох
- 612 км — Хулюмъя (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)
- 619 км — Мапасия
- 639 км — Томынгъя (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)
- 641 км — Кунгалисос
- 648 км — Холалынгъя
- 658 км — Няйс (тӑршшӗ — 170 км)
- 662 км — Лопсия (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)(тӑршшӗ — 95 км)
- 668 км — Люлия
- 675 км — Лепля (тӑршшӗ — 169 км)
- 690 км — Сарма (Ҫурҫӗр Сосьва юппи)
- 700 км — Унсахъя
- 723 км — Манья (Ҫурҫӗр Сосьва тури юппи)(тӑршшӗ — 80 км)
- 737 км — Хурынъя
- 754 км — Кӗҫӗн Сосьва (Ҫурҫӗр Сосьва тури юппи)
- 754 км — Мӑн Сосьва (тӑршшӗ — 69 км)
Шыв реестрӗн хыпарӗсем
Раҫҫей патшалӑх шыв реестрӗн хыпарӗпе Анат Обь бассейн округне кӗрет, шыв хуҫалӑх участокӗ — Ҫурҫӗр Сосьва, юханшывӑн кӗҫӗн бассейнӗ — Ҫурҫӗр Сосьва. Юханшыв бассейнӗ — (Анат) Обь Иртыш юхса кӗнӗ ҫӗртен[3].
Ăнлантарусем
- ^ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 3. Нижний Иртыш и Нижняя Обь / под ред. Г. Д. Эйрих. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 432 с.
- ^ Северная Сосьва (№ 0345014) / Реестр наименований географических объектов на территорию Ханты-Мансийского автономного округа — Югры по состоянию на 5.10.2020 // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.
- ^ 1, 2 С. Сосьва : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
- ^ 1, 2 Лист карты P-41-61,62 Усть-манья. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1959 год. Издание 1961 г.
- ^ Лист карты Q-41-143,144 Новые Теги. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1968 г.
- ^ 1, 2 Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М.: АСТ, 2001.
- ^ 1, 2, 3, 4 Ресурсы поверхностных вод СССР. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 3. Нижний Иртыш и Нижняя Обь/ Под ред. В. Е. Водогрецкого. — Л.: Гидрометеоиздат, 1973. — С. 35. — 424 с.
- ^ Severnaya Sosva At Igrim (англ.). Дата обращения: 12 июня 2013. Архивировано 12 июня 2013 года.
- ^ Лист карты Q-41-49,50 Петрунь. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1982 г.
- ^ Лист карты P-41-19,20 Сартынья. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1965 год. Издание 1979 г.
- ^ Лист карты P-41-33,34 Игрим. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1968 г.
- ^ Лист карты P-41-31,32 Анеево. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1963 год. Издание 1979 г.
- ^ Лист карты P-41-11,12 Берёзово. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1968 г.
- ^ Сибирь в новокаменном веке. Эпоха неолита. irkipedia.ru. Дата обращения: 23 марта 2020. Архивировано 17 мая 2018 года.
Литература
- Заплатин М. А. В краю таёжных рек: По мансийскому Северному Зауралью. — М.: Физкультура и спорт, 1972. — 120 с. — (По родным просторам).
- Осипов И. Северная Сосьва // Бригантина 68: Сборник рассказов о путешествиях, поисках, открытиях / Сост. Вл. Стеценко. — М.: Молодая гвардия, 1968. — С. 19—25. — 400 с. — (Бригантина). — 100 000 экз.