Бударагин Виктор Александрович

1919 ҫулхи нарӑсӑн 11-мӗшӗнче («Память народа» базин даннӑйӗсем тӑрӑх — нарӑсӑн 19-мӗшӗнче^[2]) Аҫтӑрханта служащӑй ҫемйинче ҫуралнӑ. 1930 ҫулта ҫемье Муром хулине куҫнӑ, унта вӑл 13-мӗш вӑтам шкулти (халӗ 16-мӗш шкул) 7 класс вӗренсе пӗтернӗ те малалла Орджоникидзе ячӗллӗ Муромри машина тӑвакан савутӑн ФЗУ шкулӗнче вӗреннӗ. Тимӗрҫӗ профессине илсен ҫак предприятире пӗр ҫул ӗҫленӗ. Горький (халӗ — Чулхула) облаҫӗнчи Выкса хулинчи металлурги техникумӗн икӗ курсне вӗренсе пӗтернӗ.

1939 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче Рабочисемпе хресченсен Хӗрлӗ Флотне хӗсмете чӗнсе илнӗ. Балти флочӗн ҫар тата сывлӑш вӑйӗсенчи кӗҫӗн авиаци специалисчӗсен шкулне вӗренсе пӗтернӗ. Балти флочӗн ВВС-ӗнчи 12-мӗш уйрӑм авиаци эскадрильинче хӗсметре тӑнӑ, унӑн ретӗнче сывлӑшри стрелок-радист пулса совет-финн вӑрҫине хутшӑннӑ.

1941 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнчен пуҫласа МБР-2 самолёт ҫинче Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑ. КБФ ВВС-ӗн 44-мӗш уйрӑм авиаци эскадрильинче сывлӑшри стрелок-радист пулнӑ. Ҫак должноҫра 1942 ҫул вӗҫне 145 хут ҫапӑҫӑва вӗҫсе тухнӑ (ҫав шутра 136 хут каҫхине), ҫавӑн чухне экипаж 2 торпеда катерне путарнӑ, ҫар хатӗрӗсен 7 ампарне, зенитнӑй 5 установкӑна тӗп тунӑ, 1 транспорта тата 1 хурал катерне ҫӗмӗрнӗ. Ҫак паттӑрлӑхшӑн Бударагин аслӑ сержанта пӗрремӗш Хӗрлӗ Ялав орденӗпе чысланӑ^[3]. 1942 ҫулхи ҫулла Бударагин аманнӑ^[4].

1942 ҫулхи чӳкре КБФ ВВС-ӗн 7-мӗш вӗренӳ авиаци эскадрили ҫумӗнчи штурмансен хӑвӑрт вӗренмелли курсне вӗренсе пӗтернӗ. 1943 ҫулта ӑна КБФ ВВС-ӗн 58-мӗш уйрӑм авиаци эскадрильинче Вадим Евграфов сержантӑн экипаж штурманне лартнӑ^[4]. Ҫак экипаж, полкра чи лайӑххисенчен пӗри пулса тӑнӑскер, тӑшман ҫарӗсене бомбӑлама тата сывлӑш разведкине тума «МБР-2» вӗҫекен караппа темиҫе теҫетке хут вӗҫсе тухнӑ. Вӗсем Ленинград блокадине татмалли операцие хутшӑннӑ.

1943 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 8-мӗшӗнче Финн кӳлмекӗ тӗлӗнче вӗсен самолётне тӑшман истребителӗ пенӗ хыҫҫӑн ҫунтарса янӑ. Экипаж ҫунакан машинӑна совет карапӗсем ҫумӗнче шыв ҫине антарса лартса ҫӑлӑнса юлма пултарнӑ^[5].

1943 ҫулта эскадрильӑна салатнӑ, хӑш-пӗр ҫынна вара Балти флочӗн ВВС-ӗн 1-мӗш гварди мина-торпеда авиаци полкне куҫарнӑ. Унта лётчиксем А-20 «Бостон» самолётпа вӗҫме вӗреннӗ. 1943 ҫул хушшинче Бударагин каҫхине 96 хут ҫапӑҫӑва вӗҫсе тухнӑ.

1944 ҫулхи утӑ уйӑхӗн варринелле Виктор Бударагин гварди лейтенант (Балти флочӗн ВВС-ӗн 8-мӗш мина-торпеда авиадивизийӗн 1-мӗш гварди мина-торпеда авиаполкӗн 1-мӗш эскадрильин самолёт штурманӗ) 228 хут ҫапӑҫӑва вӗҫсе тухнӑ, вӗсенчен 111-шне — бомбӑлама, 19-шне — тӑшман карапӗсене шыраса тупса пӗтерме, 55-шне — разведкӑна, 25-шне — ятарлӑ заданисемпе, 4-шне — мина хума, 19-шне — крейсерла вӗҫев ирттерме. Ҫапӑҫӑва вӗҫсе тухнӑ чухне Бударагинпа Евграфов пӗтӗмӗшле 22500 тонна шыв кӑларакан 4 тӑшман транспортне тата 2 торпеда катерне путарнӑ, 7 ампара, 5 зенитнӑй тупӑна аркатнӑ, 1 транспорта тата 1 хурал катерне ҫӗмӗрнӗ.

Тӑшманӑн миноносецӗ ҫине тапӑннӑ чухне зенитнӑй снаряд штурман рубкине шӑтарнӑ, ҫакна пула Бударагин аллине ванчӑкпа аманнӑ. Экипаж торпедӑна питӗ ҫывӑхра пӑрахса карапа путарнӑ, ҫавӑн хыҫҫӑн ҫӗмрӗк самолёта шыв ҫине антарма тивнӗ^[4].^[5] Таллин — Хельсинки траверзӗнче тӑшманӑн пысӑк танкерне тапӑннӑ чухне ванчӑксем унӑн пит-куҫӗпе аллисене амантнӑ. Аманнине тата кабина арканнине пӑхмасӑр штурман курса тӗп-тӗрӗс шутласа хума пултарнӑ та самолёта аэродрома таврӑнма май туса панӑ^[4].

СССР Аслӑ Канаш Президиумӗн 1944 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗнчи Указӗпе «нимӗҫсен тапӑнса килекен ҫарӗсене хирӗҫле ҫапӑҫу фронтӗнче командованин ҫар заданийӗсене тӗслӗхлӗ пурнӑҫланӑшӑн тата ҫакӑн чухне хастарлӑхпа паттӑрлӑх кӑтартнӑшӑн» Виктор Александрович Бударагин гварди лейтенантне 4334-мӗш номерлӗ «Ылтӑн Ҫӑлтӑр» медальпе тата Ленин орденӗпе пӗрле Совет Союзӗн Паттӑрӗ хисеплӗ ят панӑ.

1944 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче Евграфов вилсен, Бударагин тӗрлӗ экипажсенче ҫамрӑк пилотсемпе пӗрле заданисене вӗҫсе тухма пуҫланӑ. Вӑрҫӑ вӗҫне Бударагин пурӗ 365 (ытти даннӑйсем тӑрӑх 339) хут ҫапӑҫӑва вӗҫсе тухнӑ, вӗсен вӑхӑтӗнче 10 карапа путарнӑ, ҫыран хӗрринчи 9 тупӑна, 11 ампар, ҫавӑн пекех тӑшманӑн ытти чылай техникипе чӗрӗ вӑйне пӗтернӗ.

Вӑрҫӑ хыҫҫӑн малалла Ҫар тата Тинӗс флотӗнче хӗсметре тӑнӑ. Ӑна Балти флочӗн ВВС-ӗнчи 51-мӗш мина-торпеда авиаци полкне мина-торпеда хӗсмечӗн пуҫлӑхӗ пулма куҫарнӑ, унтан 1950 ҫулхи раштав уйӑхӗччен ҫак полкӑн штурманӗ пулса хӗсметре тӑнӑ. 1947 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче ВКП(б) йышне кӗнӗ. 1951 ҫулта ВМФ-ӑн Аслӑ ятарлӑ офицерсен курсне вӗренсе пӗтернӗ. 1951 ҫулхи раштавран пуҫласа Лӑпкӑ океанти 5-мӗш ВМФ ВВС-ӗнчи 52-мӗш гварди мина-торпеда авиаци полкӗнче хӗсметре тӑнӑ: полкри мина-торпеда хӗсмечӗн пуҫлӑхӗ, звено штурманӗ. 1953 ҫулхи авӑнӑн 10-мӗшӗнче В. А. Бударагин гварди майорӗ запаса тухнӑ^[6].

Мускав облаҫӗнчи Красногорск хулинче пурӑннӑ, И. И. Мечников ячӗллӗ Мускаври бактериологи институтӗнче^[7], «Завет Ильича» колхозра, кайран Красногорскри механика савутӗнче диспетчер пулса ӗҫленӗ^[8]. 1992 ҫулхи кӑрлачӑн 6-мӗшӗнче вилнӗ, ӑна Пенягино ҫӑвинче пытарнӑ.

• Совет Союзӗн Паттӑрӗ (1944 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ);
• Ленин орденӗ (1944 ҫулхи ҫурлан 19-мӗшӗ);
• Виҫӗ Хӗрлӗ Ялав орденӗ (1943 ҫулхи акан 1-мӗшӗ, 1944 ҫулхи ҫавӑн 27-мӗшӗ, 1944 ҫулхи юпан 24-мӗшӗ);
• Икӗ 1-мӗш степеньлӗ Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫин орденӗ (1945 ҫулхи нарӑсӑн 10-мӗшӗ; 1985 ҫулхи пушӑн 11-мӗшӗ);
• «Ҫапӑҫура палӑрнӑшӑн» медаль (1951 ҫулхи раштавӑн 27-мӗшӗ);
• «Ленинграда хӳтӗленӗшӗн» медаль (1943);
• СССР-ӑн ытти темиҫе медалӗ;
• Чулхула облаҫӗнчи Сергач хулин хисеплӗ гражданӗ (1979 ҫулхи авӑнӑн 13-мӗшӗ)^[9].

• 2000 ҫулта Красногорск хулинче Паттӑр пурӑннӑ ҫурт ҫине (Пионер урамӗ, 19-мӗш ҫурт) асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ.
• Выкса хулинче асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ.
• Муром хулинчи Ока паркӗнчи Паттӑрсен аллейинче Паттӑрӑн барельефӗллӗ стелине вырнаҫтарнӑ.
• Чулхула облаҫӗнчи Сергач хулин Паттӑрсен аллейинче Паттӑр барельефӗ пур.
• Сергач хулинче пӗр урам ун ячӗпе хисепленет^[10].

• 1944 ҫулхи ҫуркунне Вадим Евграфов экипажӗнче Бударагин Америка актёрӗ Рэд Скелтон панӑ укҫапа хатӗрленӗ ятарлӑ ят панӑ самолёт ҫинче вӗҫсе тухнӑ^[11].