Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Сӑна ӗнерлеЧӗлхе суйлаИнформаци
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Каховский Василий Филиппович

Каховский Василий Филиппович (1915 ҫулхи раштавӑн 20-мӗшӗ, Атнаш, Ҫӗрпӳ уесӗ, Хусан кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ — 1993 ҫулхи ҫурлан 24-мӗшӗ, Шупашкар[1][2]) — совет саманин тата Раҫҫейӗн историкӗ, археологӗ, истори ӑслӑлӑхӗсен докторӗ (1968), профессор (1969), Чӑваш АССР тава тивӗҫлӗ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ. Унӑн ӗҫӗсем тӗпрен илсен археологие тата Чӑваш Енпе чӑваш халӑхӗн историне халалланӑ.

Пурнӑҫӗ

Хусан кӗпӗрнинчи Ҫӗрпӳ уесӗнчи Атнаш ялӗнче[3][2][4] хресчен ҫемйинче ҫуралнӑ. Канашри педагогика техникумне вӗренме кӗнӗ. 1935 ҫултанпа ялти шкулта вӗрентекен пулса ӗҫленӗ, 1941 ҫулта Чӑваш патшалӑх педагогика институчӗн (ЧППИ) ҫутҫанталӑка тӗпчес факультетне куҫӑмлӑ майпа, ҫав вӑхӑтрах Мускаври Н. Г. Чернышевский ячӗллӗ истори, философи тата литература институчӗн истори факультетне куҫӑмсӑр майпа вӗренсе пӗтернӗ[5][6].

1946–1955 ҫулсенче — Чӑваш патшалӑх педагогика институчӗн директорӗ. 1955–1957 ҫулсенче Чӑваш АССР ҫут ӗҫ министрӗ пулса ӗҫленӗ. 1958–1967 ҫулсенче — ЧППИ истори кафедрин ертӳҫи. 1967–1989 ҫулсенче — И. Н. Ульянов ячӗллӗ ЧПУ пӗтӗмӗшле истори кафедрин ертӳҫи. Чӑваш ӑслӑлӑх тӗпчев институтӗнче (ЧӐТИ) штатра тӑман (1950-мӗш ҫулсем — 1989) тата штатри (1967—1968) ӑслӑлӑх ӗҫченӗ пулса вӑй хунӑ[7]. 1989–1993 ҫулсенче — Чӑваш АССР Министрсен Канашӗ ҫумӗнчи Чӗлхе, литература, истори тата экономика ӑслӑлӑх тӗпчев институчӗн археологипе антропологи уйрӑмӗн ертӳҫи[8][6]. 1992 ҫулта ӑна Чӑваш наци академийӗн (ЧР ӐНА) чӑн пайташне суйланӑ[9].

1993 ҫулхи ҫурлан 24-мӗшӗнче Шупашкарта пурнӑҫӗ инкеклӗн татӑлнӑ[3][2][10].

Ҫар служби

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑ. Хӗрлӗ Ҫар йышне 1941 ҫулхи утӑн 8-мӗшӗнче чӗнсе илнӗ[11][12]. Ҫурҫӗр Кавказ, 2-мӗш тата 3-мӗш Украина фрончӗсенче хими ҫарӗсенче хӗсметре тӑнӑ[11][12]. Кавказа ирӗке кӑларма, Днепр урлӑ каҫма, ҫавӑн пекех Будапештпа Венӑна илме хутшӑннӑ[11][12]. Гварди майорӗн ҫар хисепне ҫитнӗ[11][13]. 1945 ҫулхи чӳкӗн 26-мӗшӗнче ӑна запаса кӑларнӑ[12].

Ҫемйи

Мӑшӑрӗ — Каховская Ольга Ивановна (1917—1987), педагогика ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ[14]; ывӑлӗ Борис (1946 ҫулта ҫуралнӑ) — археолог, истори ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ, РӐА Инҫет Тухӑҫ институчӗн Н. Я. Бичурин ячӗллӗ филиалӗн аслӑ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ, ЧППУ тӑван ҫӗршывӑн тата пӗтӗмӗшле истори кафедрин доценчӗ, Чӑваш Республикин тава тивӗҫлӗ вӗренӳ ӗҫченӗ[15][16][17][18].

Ӑслӑлӑхри ӗҫӗ-хӗлӗ

1954 ҫултанпа археологи экспедицийӗсене хутшӑннӑ тата вӗсене ертсе пынӑ. Чӑваш Енпе Тутарстан территорийӗнчи тӗрлӗ тапхӑрти авалхи палӑксене тӗпченӗ. Неолит тапхӑрӗнчи чарӑну вырӑнӗсене, ял-хуласене, фатьяново (баланово), апаш тата пура культурисен улӑп тӑприсемпе масарӗсене (вӗсене вӑл бронза ӗмӗрӗшӗн чи пӗлтерӗшлӗ тесе палӑртнӑ)[19], ҫавӑн пекех ирхи тимӗр ӗмӗрӗнчи ананьино культурине тӗпченӗ. Ирхи пӑлхар тата Ылттӑн Урта вӑхӑтӗнчи вун-вун палӑка тупса палӑртнӑ тата тӗпченӗ, монголсем тапӑнса кӗричченхи вӑхӑтра Атӑлҫи Пӑлхарӑн хӗвеланӑҫ чикки Сӑр юханшывӗ таран ҫитнине тата хальхи Чӑваш Ен территорийӗ ку патшалӑх йышне кӗнине ӗнентернӗ.

Археологи, этнографи, лингвистика тата ҫырулӑх ҫӑлкуҫӗсен даннӑйӗсене пӗрлештересси ҫинче никӗсленекен тӗрлӗ дисциплина пӗрлӗхӗн меслечӗпе усӑ курса[20][21][22], чӑваш халӑхӗ пӑлхарсенчен пулса кайнин теорийӗн никӗсне хывнӑ, унӑн этнос историне ҫутатнӑ, чӑвашсемпе вӗсен мӑн аслашшӗсен авалхи мадьяр йӑхӗсемпе, Атӑлҫи тата Уралҫи халӑхӗсемпе этнос тата культура енӗпе ҫыхӑнса тӑнине уҫса панӑ. Вӑтам ӗмӗрсенчи Шупашкар археологине тӗпченӗ, тупнӑ материал хула XIII—XIV ӗмӗрсен чиккинче пуҫланса кайнине палӑртма май панӑ. Археологи палӑкӗсене тӗпчес ӗҫпе аппаланнӑ. 140 ытла ӑслӑлӑх ӗҫӗн авторӗ. Профессор (1969 ҫул), ЧР ӐНА чӑн пайташне суйланнӑ.

Тӗп ҫул-йӗрӗсем

  • Авалхи Рим историйӗ (1951 ҫулта хӳтӗленӗ кандидат диссертацийӗнче Грексен аграри юхӑмне пӑхса тухнӑ); антика тапхӑрне тӗпчени ӑсчахӑн ӑслӑлӑхри тӗнчекурӑмӗ йӗркеленесси ҫине пысӑк витӗм кӳнӗ.
  • Чӑваш халӑхӗн этногенезӗ тата этнос историйӗ: 1968 ҫулта хӳтӗленӗ доктор диссертацийӗнче чӑвашсен этногенезӗн пӑлхар теорийӗн никӗсне хывнӑ тата автохтон теорине критиклесе пӑрахӑҫланӑ.
  • Чӑваш Ен археологийӗ.

Хисепӗсем

  • Чӑваш АССР тава тивӗҫлӗ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ (1976)[23][24]
  • I степеньлӗ Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫин орденӗ[23][24]
  • II степеньлӗ Тӑван Ҫӗршыв вӑрҫин орденӗ (20.05.1945)[23][24][25]
  • Хӗрлӗ Ҫӑлтӑр орденӗ (24.08.1943)[23][24][25]
  • «Кавказа хӳтӗленӗшӗн» медаль (01.05.1944)[23][25]
  • «Будапешта илнӗшӗн» медаль[23]
  • «Венӑна илнӗшӗн» медаль[23][25]
  • «Тӑван Ҫӗршывӑн 1941—1945 ҫҫ. Аслӑ вӑрҫинче Германие ҫӗнтернӗшӗн» медаль (09.05.1945)[23][25]

Астӑвӑм

Каховский В. Ф. асра тытса йӑлана кӗнӗ «Каховский вулавӗсем» ирттереҫҫӗ (1996, 2001, 2006 ҫулсем).

2007 ҫулта Шупашкарта ӑсчах пурӑннӑ ҫурт ҫинче (Ленинград урамӗ, 31-мӗш ҫурт) асӑну хӑми вырнаҫтарнӑ[26][27][28].

Каховский В. Ф. ҫурални 100 ҫул ҫитнине халалласа вӑл вӗреннӗ Атнаш ялӗнчи шкул фасачӗ ҫинче асӑну хӑми уҫнӑ[29]. Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институтӗнче (ЧПГӐИ) ӑсчахӑн юбилейне халалланӑ «Археологие халалланӑ пурнӑҫ» курав иртнӗ[30].

Паллă ĕçĕсем

  • "Происхождение чувашского народа" , Шупашкар, 1963, 2003.
  • "Памятники материальной культуры Чувашской АССР", Шупашкар, 1957.
  • "Раскопка кургана у д. Кумакассы Ядринского района Чувашской АССР", УЗ ЧНИИ, вып. XIX, с. 143-149, Шупашкар, 1960.
  • Н.В. Трубниковăпа пĕрле, "Курганный могильник близ с. Раскильдино Аликовского р-на", УЗ ЧНИИ, вып. XVI, Шупашкар, 1958.
  • "Археологические раскопки в Чувашии в 1961 году", Научный архив ЧНИИ. № 1872.
  • "Итоги работ третьего отряда Чувашской археологической экспедиции за 1958 и 1959 годы", Научный архив ЧНИИ. № 1631.
  • Н.В. Трубниковăпа пĕрле, "Городище "Хула çурчĕ" около д. Изванкино Аликовского района Чувашской АССР", УЗ ЧНИИ, вып. XVI, Шупашкар, 1958.
  • "Отчет о работе 2-го отряда Чувашской археологической экспедиции за 1960 год", Научный архив ЧНИИ. № 1744.
  • "Клад джучидских монет близ д. Нимичкасы Красноармейского р-на Чувашской АССР", УЗ ЧНИИ, Т. XIX, Шупашкар, 1960.
  • "Была ли письменность у чувашей в древности?", УЗ ЧНИИ, вып. XXI, Шупашкар, 1962.
  • "Последняя эпоха бронзы в Чувашии", СА № 1, 1962.

Ӑнлантарусем

  1. ^ Каховский Василий Филиппович. Наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3 Каховский Василий Филиппович. Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  3. ^ 1, 2 Каховский Василий Филиппович. Наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  4. ^ Халӗ — Раҫҫейри Чӑваш Енӗн Канаш районӗнчи Атнаш ялне кӗрет.
  5. ^ Вклад профессора В. Ф. Каховского в развитие исторического краеведения в Чувашии. Workshome.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  6. ^ 1, 2 Каховский Василий Филиппович. Этнографика Кунсткамеры. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  7. ^ В. Ф. Каховский: жизнь и деятельность. Interactive Plus. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  8. ^ Каховский Василий Филиппович. ЧГИГН. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  9. ^ Основные события в жизни и деятельности Василия Филипповича Каховского. Workshome.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  10. ^ Каховский Василий Филиппович. Пӑхнӑ кун: 2011 ҫулхи ҫурлан 2-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 19-мӗшӗ.
  11. ^ 1, 2, 3, 4 Василий Филиппович Каховский. heroes-chuvsu.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  12. ^ 1, 2, 3, 4 Боевой путь В. Ф. Каховского на фронтах Великой Отечественной войны. workshome.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  13. ^ Каховский Василий Филиппович. igf.chuvsu.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  14. ^ Каховская Ольга Ивановна. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи ҫӑвӑн 6-мӗшӗ. Архивланӑ 2020 ҫулхи раштавӑн 4-мӗшӗ.
  15. ^ КАХОВСКИЙ Борис Васильевич , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи ҫурлан 9-мӗшӗнчи копийӗ в «Чувашской энциклопедии»
  16. ^ Каховский Борис Васильевич , Wayback Machine çинчи 2020 ҫулхи нарӑсӑн 12-мӗшӗнчи копийӗ на сайте ЧГПУ
  17. ^ Каховский Борис Васильевич. Наследие Чувашии. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  18. ^ Каховский Борис Васильевич. Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  19. ^ В. Ф. Каховский: концепция древней и средневековой истории Чувашии. Studfile. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  20. ^ В. Ф. Каховский: методология исследований. Studfile. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  21. ^ Каховский Василий Филиппович. Чувашский национальный музей. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  22. ^ В. Ф. Каховский: историк, археолог, этнограф. Dissercat. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  23. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 Каховский Василий Филиппович. Чувашский государственный институт гуманитарных наук. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  24. ^ 1, 2, 3, 4 Каховский Василий Филиппович. Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  25. ^ 1, 2, 3, 4, 5 Каховский Василий Филиппович: Орден Отечественной войны II степени. Память народа. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  26. ^ Мемориальные доски города Чебоксары. Prodlenka. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  27. ^ В Чебоксарах открыта мемориальная доска чувашскому ученому - профессору Василию Филипповичу Каховскому. Официальный сайт города Чебоксары. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  28. ^ В Чебоксарах открыта мемориальная доска чувашскому ученому. Официальный сайт города Чебоксары. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  29. ^ В Атнашево отметили 100-летие со дня рождения профессора В.Ф.Каховского. Официальный сайт города Чебоксары. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.
  30. ^ Открылась выставка, приуроченная к 100-летию со дня рождения В.Ф. Каховского. Министерство культуры, по делам национальностей и архивного дела Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Димитриев В. Д., «Видный исследователь археологии Чувашии» // Новые материалы по археологии и этнографии чувашского народа. Чебоксары, 1985.
  • Каховский Б. В., «Вклад В. Ф. Каховского в развитие археологической науки в Чувашии» // Вопросы археологии и этнографии Чувашии. Материалы чтений, посвященных памяти В. Ф. Каховского. Чебоксары. 2000.
  • Матвеев Г. Б., Научно-педагогическая деятельность В. Ф. Каховского, значение его исследований по проблемам этногенеза чувашей // Вопросы археологии и этнографии Чувашии. Материалы чтений, посвященных памяти В. Ф. Каховского. Чебоксары. 2000.
  • Каховский Василий Филиппович // Чувашгоспедуниверситет им. И. Я. Яковлева: история, структура, ученые. Чебоксары, 2000.
  • Сергеев Т. С. и Каховский Б. В., «Каховский Василий Филиппович» // Краткая чувашская энциклопедия. Чебоксары, 2001. С. 206.
  • Михайлов Е. П., «Василий Филиппович Каховский — исследователь археологических памятников Чувашии» // Вестник Чувашского государственного университета, 2002. № 5 (29).
  • Каховский Б. В., Каховский Василий Филиппович // Каховский В. Ф. Происхождение чувашского народа. 3-е изд., переработ. Чебоксары. 2003.
  • Исследователи этнографии и археологии Чувашии. Биобиблиографический словарь. Чебоксары. 2004.
  • Ученые и сотрудники Чувашского государственного института гуманитарных наук (1930—2005). Чебоксары: ЧГИГН, 2005.
  • Михайлов Е. П., Неутомимый исследователь далекого прошлого // Ученые: Очерки. Иллюстрированное издание, т. 4. — Чебоксары, 2006. С. 197—206.

Каçăсем

Категорисем