Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Качака

Disambig gray.svg Ку терминӑн ытти пӗлтерӗшсем те пур, Качака (пĕлтерĕшсем) пăхăр.

Качака йышшисем (выр. Козлиные[1][2], лат. Caprinae) — йӗкӗрчӗрнеллӗ чӗрчунсен йышӗнчи мӑйракаллисен ҫумушкӑнӗ[3].

Алла хӑнӑхтарнӑ качака йышшисем — пӗчӗк мӑйракаллӑ выльӑх.

Сӑнӗ

Ытти мӑйракаллисемпе танлаштарсан, качака йышшисен кӗлетки тӑп, урисем вӑйлӑ. Вӗсем сӑртлӑ-туллӑ вырӑнсенче тата Хӗвел анӑҫӗн сивӗ вырӑнӗсенче пурӑнма хӑнӑхнӑ. Оронгосӑр (Pantholops hodgsonii) пуҫне аҫисен те, амисен те мӑйракисем пур. Анчах ытларах чухне аҫисем амисенчен пысӑкрах. Хӑш-пӗр тӗсӗн (сӑмахран, хӑшпӗр горалсен) аҫипе ами пӗр пекех курӑнаҫҫӗ[4].

Сарӑлни

Ытти хӑвӑл мӑйракаллисен ҫумушкӑнӗсемпе танлаштарсан качака йышшисен тӗп вырӑнӗ Африка мар, Ази пулать. Вӗсем ытларах туллӑ вырӑнсенче пурӑнаҫҫӗ. Европӑра тата Ҫурҫӗр Америкӑра вӗсен хӑйсен тӗсӗсем пур. Африкӑра вара качака йышшисем сахал тӗл пулаҫҫӗ[5].

Эволюци тата систематика

Ку ҫумушкӑн пирӗн эрӑчченхи 18 миллион ҫул каялла пурӑннӑ миоцен тапхӑрӗнчен паллӑ[6]. Чи нумай тӗс вӗсен Плейстоцен тапхӑрӗнче вӗсем урӑмах анлӑ сарӑлса ҫитнӗ, ку тӗсӗн чӗрчунӗсем ҫав вӑхӑтра ҫӳллӗ тусенче пурӑнма хӑнӑхса ҫитнӗ пулнӑ.

Ҫумушкӑнӑн систематики пирӗн вӑхӑтра тавлашуллӑ. Молекула генетики тӗпчевӗсем тӑрӑх йӑлана кӗнӗ тӑрӑх пайланӑ трибсене (Caprini, Ovibovini, Rupicaprini) час-часах ҫӗнӗлле пӑхса тухаҫҫӗ[7].

  • Триба Caprini (качакасем, такасем, тарсем, гривистый така, кӑвак такасем)
  • Триба Naemorhedini (горалсем, серăу, юр качаки)
  • Триба Ovibovini (овцебык, такин)
  • Триба Pantholopini (оронго)

Хӑшпӗр тӗсӗсем

Хуҫалӑхра уса курассин вырӑнӗ

Качака йышшисем — сунарта тата ял хуҫалӑхӗнче анлӑ усӑ куракан выльӑхсем. Сурӑхсене тата качакасене авалтанах алла хӑнӑхтарнӑ. Халӗ те вӗсем тӗнчери нумай вырӑнта выльӑх-чӗрлӗх тытас тӗлӗшпе тӗп вырӑн йышӑнаҫҫӗ.

Раҫҫейре тата ҫывӑх ҫӗрсенче сунар объекчӗсем ҫӗпӗр ту качаки, алтай ту таки (аргали), юр таки пулса тӑраҫҫӗ. Раҫҫейӗн Хӗрлӗ кӗнекине кӗртнӗ тӗссене (амур горалӗ[8], бозоар качаки[9] тата такасен хӑшпӗр тӗсӗсене) тытма юрамасть[10].

Классификаци

  • Caprinae ҫумушкӑн — Качакасем
    • † Pachygazella йӑх
    • † Samotragus йӑх
    • † Myotragus — Балеар качакисем йӑх
    • † Capraoryx йӑх
    • Caprini триба
      • † Sinopalaeoceros йӑх
      • † Oioceros — Ойоцероссем йӑх[1]
      • † Pachytragus йӑх
      • † Turcocerus йӑх
      • † Benicerus йӑх
      • † Caprotragoides йӑх
      • † Thenius йӑх
      • † Tethytragus йӑх
      • † Gentrytragus йӑх
      • † Tossunnoria йӑх
      • † Protoryx йӑх
      • † Norbertia йӑх
      • † Sinocapra йӑх
      • † Mesembriacerus йӑх
      • † Pseudotragus йӑх
      • .. Capra — Сӑрт-ту качакисем йӑх
      • † Sporadotragus йӑх
      • † Sinotragus йӑх
      • † Neotragocerus йӑх
      • † Parapseudotragus йӑх
      • † Olonbulukia йӑх
      • † Prosinotragus йӑх
      • † Paraprotoryx йӑх
      • † Procamptoceras йӑх
      • .. Hemitragus — Тарсем йӑх
      • † Numidocapra йӑх
      • † Sivacapra йӑх
      • .. Pseudois — Кӑвак такасем йӑх
      • .. Ammotragus — Ҫилхеллӗ такасем йӑх
      • .. Arabitragus — Арави тарӗсем йӑх
      • .. Ovis — Такасем йӑх
      • .. Nilgiritragus — Нилгири тарӗсем йӑх
      • .. Oreamnos — Юр качакисем йӑх
      • .. Rupicapra — Сернӑсем йӑх
    • Naemorhedini триба
      • † Gallogoral йӑх
      • † Nesogoral йӑх
      • .. Naemorhedus — Горалсем йӑх
      • .. Capricornis — Серау йӑх
    • Ovibovini триба
      • † Damalavus йӑх
      • † Urmiatherium йӑх
      • † Tsaidamotherium йӑх
      • † Parurmiatherium йӑх
      • † Palaeoreas йӑх
      • † Palaeoryx йӑх
      • † Criotherium йӑх
      • † Lyrocerus йӑх
      • † Makapania йӑх
      • † Megalovis йӑх
      • .. Budorcas — Такинсем йӑх
      • † Praeovibos йӑх
      • † Bootherium йӑх
      • .. Ovibos — Овцебыксем йӑх
      • † Symbos йӑх
      • † Soergelia йӑх
      • † Boopsis йӑх
      • † Euceratherium — Тӗмӗ вӑкӑрӗсем йӑх
    • Pantholopini триба
      • .. Pantholops — Оронго йӑх

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2 Данилкин А. А. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Полорогие (Bovidae). — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2005. — С. 168—172. — 550 с. — ISBN 5-87317-231-5
  2. ^ Банников А. Г., Флинт В. Е. Отряд Парнокопытные (Artiodactyla) // Жизнь животных. Том 7. Млекопитающие / под ред. В. Е. Соколова. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1989. — С. 495—497. — 558 с. — ISBN 5-09-001434-5
  3. ^ Caprinae Gray, 1821 (англ.). gbif.org. Global Biodiversity Information Facility. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ.
  4. ^ . — Princeton: Princeton University Press. — ISBN 978-0-691-16717-6.
  5. ^ Ammotragus lervia (Pallas, 1777) (англ.). cms.int. Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ.
  6. ^ Bibi F. A multi-calibrated mitochondrial phylogeny of extant Bovidae (Artiodactyla, Ruminantia) and the importance of the fossil record to systematics (англ.). frontiersin.org. Frontiers in Ecology and Evolution (2013). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ.
  7. ^ Yang C. et al. Phylogenetic analyses and improved resolution of the family Bovidae based on complete mitochondrial genomes (англ.). agris.fao.org. FAO/AGRIS (2013). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ.
  8. ^ Амур горалӗ — Naemorhedus caudatus (выр.). redbookrf.ru. Раҫҫей Хӗрлӗ кӗнеки. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ.
  9. ^ Сакӑр мӑйракаллӑ качака — Capra aegagrus (выр.). redbookrf.ru. Раҫҫей Хӗрлӗ кӗнеки. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ.
  10. ^ Постановление Правительства РФ от 31.10.2013 № 978 (выр.). pravo.gov.ru (2013). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 20-мӗшӗ.

Вуламалли

  • D. E. Wilson, D. M. Reeder: Mammal Species of the World. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005. ISBN 0-8018-8221-4
  • Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds). Mammal Species of the World. — 3rd ed. — Johns Hopkins University Press, 2005. — Vol. 1. — P. 743. — ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 62265494.

Категорисем