Максимов Степан Максимович

Степан Максимович Максимов (1892 ҫулхи юпан 18-мӗшӗ [30-мӗшӗ], Енӗш Нӑрваш, Ҫӗрпӳ уесӗ, Хусан кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ — 1951 ҫулхи ҫурлан 26-мӗшӗ, Шупашкар, Чăваш Автономиллĕ Социализмлă Совет Республики, Раççей Федерациллĕ Социализмлă Совет Республики, СССР) — совет композиторӗ, чăваш халăх юррисене пухакан тата тĕпчекен, музыка организаторĕ тата педагог. Вăл Шупашкар музыка техникумĕн никĕслевçи тата пĕрремĕш директорĕ пулнă. Максимов чăваш профессиллĕ музыка культурин никĕслевçисенчен пĕри шутланать.

Степан Максимов 1892 ҫулхи юпан 18-мĕшĕнче кивĕ стильпе Чăваш АССРĕн Тӑвай районĕнчи Чăнăш-Нăрваш ялĕнче çуралнă. Вăл чухăн хресчен килйышĕнче çуралнă.^[1]

1907 ҫулта ялти икĕ класлă шкул вĕçленĕ хыççăн вăл Чĕмпĕр чăваш вĕрентекен шкулĕнче вĕренме кĕнĕ. Çак çулсенче унта Фёдор Павлов та вĕреннĕ, вăл каярахпа паллă чăваш композиторĕ тата драматургĕ пулса тăнă. Павлов С. М. Максимовăн чи çывăх тусĕ пулнă.

1911 ҫулта, шкул вĕçленĕ хыççăн, И. Я. Яковлев — шкул директорĕ, чăваш халăхĕн паллă çутта кăлараканĕ — вĕсене иккĕшне те çак шкулта хăварнă. С. М. Максимов музыка вĕрентекенĕ тата Чĕмпĕр чăваш вĕрентекен шкулĕн симфони оркестрĕн ертÿçи пулса тăрăшнă.^[2] Ф. П. Павлов юрă вĕрентекенĕ пулса тăрăшнă.

1914 ҫулта Хусанта С. М. Максимов юрă вĕрентекенĕ хисепне экстерн мелĕпе экзамен тытнă.

1919—1921 ҫулсенче вăл Чĕмпĕр уесĕнче ял вĕрентекенĕ пулса ĕçленĕ. Каярах вăл Чĕмпĕр кĕпӗрнинчи халăх вĕрентӗвĕн уйрăмĕнче (губоно) тĕрлĕ должнӑҫсенче ĕçленĕ. 1919 çулта вăл ВКП(б) йышне кĕнĕ.

1925 ҫулта вăл Чăваш АССРĕн тĕп хулине — Шупашкара — ĕçлеме тата пурăнма куçса килнĕ. Пĕр çул хушши вăл Чăваш халăх вĕрентевĕн комиссариачĕн (Чувашнаркомпрос) аппарачĕнче ĕçленĕ. 1926 çултанпа вăл Шупашкар музыка шкулне ертсе пыракан вырăнне ĕçе куçнă.

1929 ҫултанпа унăн пуҫарӑвӗпепе музыка шкулĕн никĕсĕ çинче Шупашкар музыка техникумĕ йĕркеленĕ. Вăл унăн директорĕ пулса тăнă.

1930 ҫулта, аслă музыка пĕлĕвĕ илме тĕллевпе, С. М. Максимов Мускав патшалăх консерваторин композици уйрăмне вĕренме кĕнĕ. Вăл профессор Р. Глиэр тата Ан. Александров класĕсенче вĕреннĕ.

1935 ҫулта, консерватори вĕçленĕ хыççăн, С. М. Максимов тăван Чăваш Ене таврăннă. Вăл музыка училищин директорĕ пулса ĕçленĕ тата çÿллĕ пултарулăх активлăхĕ кăтартнă.

1937 ҫулхи раштавăн 18-мĕшĕнче вăл аресленĕ. Ăна буржуази национализмĕнче айăпланă. Айăплавра вăл «Совет влаçĕн наци политики облаçĕнче ирттернĕ мероприятисене хирĕç кĕрешнĕ» тесе каланă. 1937 çулхи раштавăн 30-мĕшĕнче Чăваш АССР НКВД спецтройки приговорĕпе вăл РСФСР УК 58-10 статьйипе 10 çул тӳрлетӳ-ĕç лагерĕсене (ИТЛ) хупнă («ИТЛ-ре 10 çул хупма, срок 18.12.1937 çултанпа шутласа»).^[3]

1947 ҫулхи чӳкĕн 18-мĕшĕнче вăл ирĕке тухнă та Шупашкара таврăннă.

1948 ҫултанпа вăл Чăваш патшалăх филармонийĕн симфони оркестрĕнче альтист пулса ĕçленĕ.

1951 ҫулхи çурлан 26-мĕшĕнче С. М. Максимов вилнĕ.

Вăл вилнĕ хыççăн 1955 ҫулхи авăнăн 21-мĕшĕнче реабилитациленĕ. Унăн Чăваш АССР искусствăсен тава тивĕçлĕ ĕçченĕ хисепне те тавăрнă. Шупашкар мемориал масарĕнче пытарнă.

С. М. Максимовăн пултарулăх ĕçĕ 1915 çулта пуçланнă. Вăл чăваш халăх юррисене хор валли хатĕрленĕ. 1918 çулта Чĕмпĕрте унăн хатĕрленĕ юрăсен пĕрремĕш пуххи тухнă, вăл шапирографпа пичетленĕ.

С. М. Максимовăн пултарулăх еткерĕ пуян та тĕрлĕ. Вăл çĕрсемпе музыка ĕçĕсем çырнă, вĕсенче халăх юррисене хатĕрленисем те пур. Вĕсем хушшинче — хор валли юрăсем (ирĕклĕн) тата фортепиано хушшипе юрламалли юрăсем, ача-пăча юррисем. Вăл симфони оркестрĕ валли «Чăваш увертюрине», симфони оркестрĕ валли «Чăваш сюитине», фортепиано валли «Чăваш сонатине», вӗрсе каламалли кӗвӗ хатӗрӗсен оркестрӗ валли «Чăваш маршне» тата струн квартечĕ валли хатĕрленисене çырнă. Унăн юррисем тăватă уйрăм тата виçĕ коллективлă пухăмпа пичетленнĕ. Çавăн пекех вăл чăваш музыкаĕпе халăх музыка пултарулăхĕн ыйтăвĕсемпе нумай статья çырнă. 1935 çулта Шупашкарта чăваш чĕлхипе унăн пухса хатĕрленĕ «музыка грамотин вĕренӳ кĕнеки» тухнă.^[1]

С. М. Максимов чăваш халăх юррисене пухас тата тĕпчес ĕçре питĕ нумай тăрăшнă. Вăл икĕ пин ытла чăваш халăх юррине çырса илнĕ. Вăл виçĕ халăх юррисен пуххине кăларнă. Унăн вилнĕ хыççăн тепĕр виçĕ пухăм пичете хатĕр пулса юлнă.

С. М. Максимов хăйĕн пултарулăхĕнче чăваш халăх юррисен чи лайăх тĕслĕхĕсене ăста усă курнă. Унăн хорпа тата пĕччен юрламалли хатĕрленĕ тата гармонизациленĕ халăх юррисем халăхра питĕ сарăлнă. Вĕсем хушшинче — «Ан авăн, шĕшкĕ», «Кĕлĕ юрри», «Çавăрмалли юрă», «Вĕç, вĕç, куккук», «Вăрман шăвăнать», «Акăш çинчен», «Аялтан шурă пароход пырать», «Пирĕн ашшĕ сазан-пулă» тата ыттисем те.

С. М. Максимов нумай оригиналлă юрă та çырнă. Вĕсем хушшинче çак юрăсене палăртмалла: «Колхоз ĕç юрри», «Çуллахи пек», «Хĕсĕкпе», «Пирĕн кука Николай», «Урина комсомолка». Çак юрăсем триццатăмĕш çулсен пуçламăшĕнче халăхра анлă сарăлнă.

Вăл вилĕм умĕн çырнă произведенисенчен уйрăмах «Колхоз сачĕ», «Хĕсĕклĕ манăн савни», «Тăван уй» юррисем, çавăн пекех «Савни тăрăх тăнăçатăп», «Атте сачĕ», «Тӳрĕ мар çӳренĕ çÿретĕп» халăх юррисен хатĕрленисем палăрса тăраççĕ.

Унăн консерваторире çырнă симфони оркестрĕ валли «Чăваш увертюри» тата фортепиано валли «Чăваш сонатини» музыка тĕлĕшĕнчен пысăк интерес кăтартаççĕ. Çак произведенисен тĕп темисем чăваш халăх музыкане питĕ çывăх.

• «Чǎваш халǎх юррисем» — «Чувашские народные песни, гармонизированные С. М. Максимовым, преподавателем пения Симбирской чувашской учительской семинарии». г. Симбирск, 1918 г. (15 юрă).
• «Чăваш кěввисем. 1-мĕш пайĕ» — «Чувашские мелодии», I часть. г. Москва, Центральное издательство народов СССР, 1924 г. (84 юрă тата 28 ташă кĕвви).
• «Чăваш кĕввисем. 2-мĕш пайĕ» — «Чувашские мелодии», II часть. г. Москва, Центральное издательство народов СССР, 1926 г. (38 юрă).
• «Улăхра кĕтÿ çÿрет-çке» — «На лугу пасется стадо». Сунтал, 1926 г., 11-мĕш №.
• «Революци юррисем». Революци юррисен пуххи. г. Москва, Центральное издательство народов СССР, 1926 г.
• «Çĕнĕ юрăсем» — «Новые песни». Авторсем С. М. Максимов, Ф. П. Павлов, В. П. Воробьев. Великой Октябрьской социалистической революцин 10 çуллăхне халалласа кăларнă. г. Чебоксары, Чувашгосиздат, 1927 г. (7 юрă С. М. Максимовăн).
• «Ĕç юрри» — «Трудовая». Сунтал, 1927 г., 2-мĕш №.
• «Çăпата» — «Лапоть». Чăвашла календарь, 1928 г.
• «Шкул юррисем» — «Школьные песни». г. Москва, 1928 г. (48 юрă).
• «Ĕç юрри» — «Трудовая». Сунтал, 1930 г., 4-5-мĕш №.
• «Ан авăн, шĕшкĕ» — «Не гнись, орешник». Сунтал, 1930 г., 7-8-мĕш №.
• «Çěн сǎрнай». Хорпа юрламалли юрǎсем. — «Новый сырнай». Хор валли произведенисем. Авторсем — С. М. Максимов, Ф. П. Павлов, В. П. Воробьев. г. Чебоксары, Чăваш кĕнеки уйрăмĕ, 1931 г. Ку кăларма С. М. Максимовăн 14 юрри кĕнĕ.
• «Юхмĕ, юхмĕ», «Колхозниксен ĕç юрри» — «Нет, не будет», «Колхозная трудовая». Сунтал, 1931 г., 9-мĕш №.
• «Коллектив юрри» — «Песня о коллективе». Сунтал, 1931 г., 11-мĕш №.
• «Çамрǎк строительсен юрри», «Субботник юрри» — «Песня молодых строителей», «Песня о субботнике». Хатěр пул, 1932 г., 10-мĕш №.
• «Колхозниксен ĕç юрри» — «Колхозная трудовая». г. Чебоксары, Чувашгосиздат, 1932 г.
• «Коллектив юрри» — «Песня о коллективе», г. Чебоксары, Чувашгосиздат, 1932 г.
• «Октǎпĕр ачисен» — «Песни октябрят». В. П. Воробьев редакциленĕ пуххи. Чебоксары, Чувашгосиздат, 1932 г. Ку кăларма С. М. Максимовăн 7 юрри кĕнĕ.
• «Тури чǎвашсен юррисем» — «Песни верховых чувашей». г. Чебоксары, Чувашгосиздат, 1932 г. (202 юрă, С. М. Максимов çырса илнĕ).
• Сборник «Творчество советских композиторов нацреспублик СССР». г. Москва, Государственное музыкальное издательство, 1932 г. Кунта С. М. Максимовăн 2 юрри вырнаçтарнă: «Урина комсомолка» тата «Чăваш пионерской».
• «Эпĕр вǎйлǎ (физкультурниксен юрри)» — «Мы сильны (песня физкультурников)». Сунтал, 1932 г., 10-мĕш №.
• «25 масǎллǎ юрǎ» — «25 массовых песен». И. В. Люблин, В. М. Кривоносов, Н. Т. Васянка пухса хатĕрленĕ пухăм. Чебоксары, Чувашгосиздат, 1933 г. Ку кăларма С. М. Максимовăн 4 юрри вырнаçтарнă: «Колхозниксен ĕç юрри», «Коллектив юрри», «Юхмĕ, юхмĕ», «Çуллахи пек» — «Колхозная трудовая», «Песня о коллективе», «Нет, не будет», «Летний ветерок».
• «Три детские чувашские песни» — «Чăваш ачисен юррисем». г. Москва, Государственное музыкальное издательство, 1933 г.
• «Песня обороны» — «Сыхлăх юрри». Икĕ сыпăклă хор валли ирĕклĕн. г. Москва, Государственное музыкальное издательство, 1933 г.
• «146 чувашских народных песен, записанных от Гаврила Федорова». Авторсем — С. М. Максимов, Ф. П. Павлов, В. П. Воробьев, Т. П. Парамонов. Чебоксары — Москва, Чувашгосиздат — Музгиз, 1934 г. (103 юрăна С. М. Максимов çырса илнĕ)
• «Тĕне хирĕс частушкăсем», «Юхмĕ, юхмĕ» — «Антирелигиозные частушки», «Нет, не будет». Максимов и Филиппов. Хор валли ирĕклĕн 3 пысăк чăваш юрри. г. Москва, Огиз—Музгиз, 1934 г. (СССР халăхĕсен пысăк юррисен библиотеки).
• «13 чувашских песен нового быта» — «Чǎваш халǎхен 13 çĕнĕ пурнǎç юрри». Хор валли 1 тата 2 сыпăклă ирĕклĕн. г. Москва, Огиз—Музгиз, 1934 г.
• «Чувашский марш». С. И. Габер оркестровкаллă. Духовой оркестр валли партитура. г. Чебоксары, 1934 г. (ЧАССР 15 çуллăхне партитура серийĕ, № 1).
• Чувашская народная песня «Çуллахи пек» — «Летний ветерок». С. И. Габер аранжировки. Духовой оркестр валли партитура. Чебоксары, 1935 г. (ЧАССР 15 çуллăхне партитура серийĕ, № 4).
• «Çапата» — «Лапоть». С. И. Габер аранжировки. Духовой оркестр валли партитура. Чебоксары, 1935 г. (ЧАССР 15 çуллăхне партитура серийĕ, № 5).
• «Йĕлтĕрçĕсен маршĕ» — «Марш лыжников». Канаш, 1936 г., Февраль, 4-мĕше.
• Хоровое творчество народов СССР. Выпуск 1. Москва, Музгиз, 1936 г. Ку кăларма С. М. Максимовăн 2 юрри кĕнĕ: «Ака-суха юрри» тата «Куян юрри».
• «Колхозниксен ĕç юрри» — «Колхозная трудовая». Хор валли ирĕклĕн. г. Чебоксары, 1957 г.
• «Ака-суха юрри», «Колхозниксен ĕç юрри», «Ан авǎн, шĕшкĕ» — «Песня сохи и плуга», «Колхозная трудовая», «Не гнись, орешник». Чăваш юррисен антологийĕ. г. Чебоксары, Чувашгосиздат, 1959 г.
• С. М. Максимов. Хорпа тата пĕччен юрламалли юрăсем. Хор тата солисем валли произведенисем. Чебоксары, Чувашгосиздат, 1960 г. (36 юрă).
• С. М. Максимов. Чувашские народные песни. г. Москва, Издательство «Музыка», 1964 г. (320 юрă).

• «Чăваш увертюри» (симфони оркестрӗ валли) (1935)
• «Чăваш сонати» (фортепиано валли) (1935)
• «Чăваш маршĕ» (вӗрсе каламалли кӗвӗ хатӗрӗсен оркестрӗ валли) (1930)
• «Чăваш сюити» (симфони оркестрӗ валли) (1935)
• «Фуга ми минор» (скрипка, альт, виолончель валли) (1932—1935)
• «Чăваш ялĕнче туйра», хӗлӗхлӗ кӗвӗ хатӗрӗсен квартечĕ валли пьеса (1932—1935)
• «Атте сачĕ», хӗлӗхлӗ кӗвӗ хатӗрӗсен квартечĕ валли пьеса (1935)