Орбита самолёчӗ

Космоплан — орбитӑна харпӑр двигательсен шучӗпе кӑна мар, ҫӗклекен ракета пулӑшнипе те, ҫавӑн пекех хӑвӑртлатакан ракетӑсен картлашкисемпе те, е вертикальлӗ тата горизонтальлӗ старт чухне АКС 1-мӗш ҫунатлӑ картлашкипе, е хӑвӑртлӑх хушма пулӑшакан самолетпа илсе тухакан ОС (СКС) авиакосмос системин иккӗмӗш картлашки (АКС) пулса тӑрать. Горизонталь стартлӑ системӑсенче космоплансене хута ямашкӑн сывлӑш старт технологийӗпе усӑ кураҫҫӗ.

Космоплансен историйӗнче суборбитальлӗ пилотласа тӑракан космос вӗҫевӗсем туса ирттернӗ тата 20 ҫул хушши пӗртен-пӗр АКС чӑн малтан 1960 ҫулсенчи америка гиперсасӑллӑ North American X-15 ракетоплан-самолет пулнӑ (13 вӗҫев вӑл 80 ҫухрӑм ҫӳлерех (АПШ нормисем), вӗсенчен 2-шӗнче космос чиккинчен 100 ҫухрӑм ҫӳлерех (тӗнчери авиаци федерацийӗн нормисем тӑрӑх) вӗҫнӗ, — суборбиталлӑ космос вӗҫевӗсем тесе, вӗсенче хутшӑнакансене вара астронавтсем тесе йышӑннӑ)

1960-мӗш ҫулсенче тата каярах АПШ-ра тата СССР-та космоплан-орбиталлӑ самолетсен проекчӗсем пулнӑ, анчах та вӗсене пурнӑҫа кӗртмен (АПШ-ра X-20 Dyna Soar тата Лапоток, ЛКС тата Спираль СССР-та).

АПШ-ра 1980-мӗш-2000-мӗш ҫулсенче МТКК историйӗнче пӗрремӗш хут Спейс Шаттл орбита самолёчӗ-космопланӗпе 100 хут вӗҫсе анлӑ программа тунӑ. ССРП Буран космопланӗ ҫавӑн йышши вӗҫевех тунӑ, анчах та ҫӗклекен ракетӑпа вӗҫсе кайнӑ тата пӗр хут ҫеҫ; ун умӗн ҫӗклекен ракетӑпа вӗҫтерекен БОР-4 тата БОР-5-мӗш космоплансен прототипӗсем суборбиталлӑ тата орбиталлӑ тӗрӗслев вӗҫевӗсем пурнӑҫланӑ.

1990-мӗш тата 2000-мӗш ҫулсенче космопланлӑ нумай хут усӑ куракан транспорт авиаципе космос системисен проекчӗсем пулнӑ, анчах та вӗсене пурнӑҫа кӗртиччен пӑрахӑҫланӑ: Раҫҫейре — МАКС ахаль самолётран хута янӑ, Францире тата Евросоюзра — Гермес, Японире — HOPE (орбитӑна унӑн HIMES прототипӗ вӗҫнӗ), Германире — икӗ сыпӑклӑ горизонтальнӑй вӗҫсе хӑпарса анса ларакан Зенгер-2, Индире — Hyperplane и др.

АПШ ҫӗклекен ракетӑпа вӗҫтерекен Boeing X-37 проекчӗн экспериментлӑ космопланне орбитӑна вӗҫтернӗ. Проектсем хатӗрлеҫҫӗ: Индире — ҫӗклекен ракетӑпа хута яракан RLV/AVATAR космоплан-прототипӗ пӗр сыпӑклӑ АКС-космолётӑн прототипӗ, Китайра — ҫӗклекен ракетӑпа хута яракан космопла тата унӑн «Шэньлун» прототипӗ тата горизонтальнӑй вӗҫсе хӑпарса анса ларакан икӗ сыпӑклӑ МТКК.

XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче пайӑр космос туризмӗ аталанма пуҫланӑ, унӑн шутӗнче нумай хут усӑ курмалли уйрӑм суборбитӑллӑ космос карапӗсен — космоплансен — темиҫе проекчӗ аталанать. 2004 ҫулта «Virgin Galacticica» компанин сӑнавлӑ SpaceShipOne аппарачӗсенчен пӗрремӗшӗ вӗҫнӗ; SpaceShipTwo программӑна аталантарса тӑнӑ, штатлӑ вӗҫевсем валли усӑ курнӑ. Ун хыҫҫӑнхисем космоса ҫитеймен суборбитӑллӑ XCOR, LYNX тата ытти пайӑр аппарат-космоплансем шутланаҫҫӗ.

Космолёт — вертикаллӗ е горизонталлӗ старт вӑхӑтӗнче чухне хӑйӗн двигателӗсен шучӗпе орбитӑна тухакан пӗр сыпӑклӑ АКС.

Космолетсене кӑткӑсрах двигательлӗ тата конструкциллӗ технологисен йӗркине тунӑ чухне космолетсен проекчӗсенчен пӗрне те хальхи вӑхӑт тӗлне пурнӑҫа кӗртмен.

АКС тата космолётсен пӗрремӗш деталлӑ проекчӗсенчен пӗри — нацистла Германири «Зильберфогельс» пайлӑ-орбитӑллӑ ҫар космолётне-бомбардировщикне тӑвас Зенгерӑн пурнӑҫа кӗмен проекчӗ пулнӑ.

1990-мӗш тата 2000-мӗш ҫулсенче нумай хут усӑ куракан транспорт АКС-космолёчӗсен проекчӗсем пулнӑ, анчах та вӗсене пурнӑҫа кӗртиччен пӑрахӑҫланӑ: Раҫҫейре — РАКС, АПШ-ра — вертикаллӗ стартлӑ тата горизонталлӗ посадкӑллӑ VentureStar тата горизонталлӗ стартлӑ тата посадкӑллӑ NASP (Rockwell X-30), Аслӑ Британире — горизонталлӗ стартлӑ тата посадкӑллӑ HOTOL, Индире — вертикаллӗ стартлӑ тата горизонталлӗ посадкӑллӑ RLV/AVATAR тата ур.

Хальхи вӑхӑтра Reaction Engines британи компанийӗ Skylon нумай хут усӑ курмалли нумай сыпӑклӑ АКС-космолёт хатӗрлес ӗҫе пурнӑҫлать. «Скайлон» сывлӑша ахаль самолёт пек ҫӗкленме пултарасса, 5,5 м хӑвӑртлӑхпа 26 километр ҫӳллӗшне ҫитсен, орбитӑна тухма хӑйӗн бакӗсенчен кислородпа пуянланма пуҫласса; самолёт пекех анса ларасса шанаҫҫӗ. Ҫапла вара, ҫак космолет аэродромри рулежкӑран пуҫласа орбиталь участокӗ таранах пур тапхӑрта та нумай режимлӑ двигательсемпе (икӗ штук) усӑ курса, разгонлӑ картлашкасемпе, тулашри хӑвӑртлатакансемпе е пӑрахакан топливо бакӗсемпе усӑ курмасӑр космоса тухма ҫеҫ мар, ҫак вӗҫеве вӗҫме те пултармалла.

Пӗр е икӗ картлашкаллӑ нумай хут усӑ курмалли транспортлӑ ҫӗнӗ ӑрури Авиаципе космос системисем тума майсем туса пама пилотсӑр гиперсасӑллӑ вӗҫев аппарачӗсем йӗркеленеҫҫӗ, вӗсем хӑйсем тӗллӗн космоплансемпе космолетсем пулма пултараҫҫӗ е пулмасан та пултараҫҫӗ. Пилотсӑр гиперсасӑллӑ вӗҫев аппарачӗсен проекчӗсене пурнӑҫа кӗртмелли пуҫламӑш степеньсене ҫитернӗ: АПШра Boeing X-43, Раҫҫейре «Сивӗ» тата «Игла», Германире SHEFEX (космоплана/космонавт прототипӗ), Австралире AUSROCK тата урӑххисем.

South China Morning Post (2017 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗ тӗлне) пӗлтернӗ тӑрӑх, Китай сывлӑшпа космос самолётне хатӗрлес ӗҫре пысӑк ҫитӗнӳсем тунӑ. Ӑна горизонтальлӗ вӗҫсе хӑпармалла тума палӑртнӑ, орбита станцине грузсем ҫитерме те, ҫар тӗллевӗсем вали усӑ курма та пулать. Проекта Китайӑн халӑхпа ирӗклӗх ҫарӗ укҫӑпа тивӗҫтерет^[1].