Космоплан
Космоплан — орбита самолёчӗ (ОС, ВКС) авиакосмос системин иккӗмӗш картлашки (АКС) пулнӑ май, ӑна хӑйӗн двигателӗсен шучӗпе кӑна мар, ҫӗклекен ракета (ҪР) пулӑшнипе орбитӑна кӑлараҫҫӗ; ҫавӑн пекех ракетӑн хӑвӑртлатакан картлашкисемпе, е АКС-ӑн 1-мӗш картлашкипе ҫунатланнӑ вертикаллӑ старт е самолет-разгонщик е горизонтальлӗ старт ҫумӗнчи АКС 1-мӗш ҫунатлӑ картлашкипе .
Горизонталь стартлӑ системӑсенче космоплансене хута ямашкӑн сывлӑш старчӗ технологипе усӑ кураҫҫӗ.
Истори
Космоплансен историйӗнче суборбитальлӗ пилотласа тӑракан космос вӗҫевӗсем туса ирттернӗ тата 20 ҫул хушши пӗртен-пӗр АКС чӑн малтан 1960 ҫулсенчи америка гиперсасӑллӑ North American X-15 ракетоплан-самолет пулнӑ (13 вӗҫев вӑл 80 ҫухрӑм ҫӳлерех (АПШ нормисем), вӗсенчен 2-шӗнче космос чиккинчен 100 ҫухрӑм ҫӳлерех (тӗнчери авиаци федерацийӗн нормисем тӑрӑх) вӗҫнӗ, — суборбиталлӑ космос вӗҫевӗсем тесе, вӗсенче хутшӑнакансене вара астронавтсем тесе йышӑннӑ)
1960-мӗш ҫулсенче тата каярах АПШ-ра тата СССР-та космоплан-орбиталлӑ самолетсен проекчӗсем пулнӑ, анчах та вӗсене пурнӑҫа кӗртмен (АПШ-ра X-20 Dyna Soar тата Лапоток, ЛКС тата Спираль СССР-та). Совет "Спираль" АКС-ӑн пурнӑҫланман проектӗнче космоплан орбитраллӑ система ҫунатлӑ пӗрремӗш картлашкапа (гиперсасӑллӑ самолет-разгонщик) горизонтальнӑй старт тунӑ.
АПШ-ра 1980-мӗш-2000-мӗш ҫулсенче МТКК историйӗнче пӗрремӗш хут Спейс Шаттл орбита самолёчӗ-космопланӗпе 100 хут вӗҫсе анлӑ программа тунӑ. ССРП Буран космопланӗ ҫавӑн йышши вӗҫевех тунӑ, анчах та ҫӗклекен ракетӑпа вӗҫсе кайнӑ тата пӗр хут ҫеҫ; ун умӗн ҫӗклекен ракетӑпа вӗҫтерекен БОР-4 тата БОР-5-мӗш космоплансен прототипӗсем суборбиталлӑ тата орбиталлӑ тӗрӗслев вӗҫевӗсем пурнӑҫланӑ.
1990-мӗш тата 2000-мӗш ҫулсенче космопланлӑ нумай хут усӑ куракан транспорт авиаципе космос системисен проекчӗсем пулнӑ, анчах та вӗсене пурнӑҫа кӗртиччен пӑрахӑҫланӑ: Раҫҫейре — МАКС ахаль самолётран хута янӑ, Францире тата Евросоюзра — Гермес, Японире — HOPE (орбитӑна унӑн HIMES прототипӗ вӗҫнӗ), Германире — икӗ сыпӑклӑ горизонтальнӑй вӗҫсе хӑпарса анса ларакан Зенгер-2, Индире — Hyperplane и др.
АПШ ҫӗклекен ракетӑпа вӗҫтерекен Boeing X-37 проекчӗн экспериментлӑ космопланне орбитӑна вӗҫтернӗ.
XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Раҫҫейре ахаль ҫӗклекен ракетӑпа вӗҫекен "Клипер" нумай хут усӑ курмалли ҫунатлӑ космос карапӗн проекчӗ пулнӑ, анчах ӑна пӑрахӑҫланӑ. Проектсем хатӗрлеҫҫӗ: Индире — ҫӗклекен ракетӑпа хута яракан RLV/AVATAR космоплан-прототипӗ пӗр сыпӑклӑ АКС-космолётӑн прототипӗ, Китайра — ҫӗклекен ракетӑпа хута яракан космопла тата унӑн «Шэньлун» прототипӗ тата горизонтальнӑй вӗҫсе хӑпарса анса ларакан икӗ сыпӑклӑ МТКК, Украинӑра — "Сура" вертикаллӗ стартлӑ икӗ картлашкаллӑ АКС тата ыттисем те.
XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче пайӑр космос туризмӗ аталанма пуҫланӑ, унӑн шутӗнче нумай хут усӑ курмалли уйрӑм суборбитӑллӑ космос карапӗсен — космоплансен — темиҫе проекчӗ аталанать. 2004 ҫулта «Virgin Galacticica» компанин сӑнавлӑ SpaceShipOne аппарачӗсенчен пӗрремӗшӗ вӗҫнӗ; SpaceShipTwo программӑна аталантарса тӑнӑ, штатлӑ вӗҫевсем валли усӑ курнӑ. Ун хыҫҫӑнхисем космоса ҫитеймен суборбитӑллӑ XCOR, LYNX тата ытти пайӑр аппарат-космоплансем шутланаҫҫӗ.
Асӑннӑ облаҫра тепӗр проект шутланса тӑрать — Dream Chaser, Sierra Nevada американ компанийӗ хатӗрлекен нумай хут усӑ курмалли космос карапӗ. Карапа грузсен тата экипажсен ҫӗр таврашӗнчи лутра орбитине 7 ҫын таран ҫитерме палӑртнӑ. Карапа тӗрӗслесе хута ярассине 2023 ҫулхи ҫулла пурнӑҫлама палӑртнӑ.