Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Патреккел çăлӗ

Патреккел çăлӗ — Чӑваш Енӗн Елчӗк районӗнчи Мӑн Пӑла (Пӑла) юханшыв бассейнӗнче Патреккел ялӗнчен кӑнтӑрарах вырнаҫнӑ регион пӗлтерӗшлӗ комплекслӑ ҫутҫанталӑк палӑкӗ.  

Хӑватлӑ ҫӑлкуҫ, улма-ҫырла сачӗ, маньчжур мӑйӑрӗн кивӗ хунавӗсем, хӑйне евӗрлӗ илемлӗ ландшафт тӑвакан пӗвесен системи кӗрекен культурӑпа истори комплексӗ[1].

Географи вырӑнӗ  

Атӑлҫи сӑртлӑхӗнчи чӑваш тӳремӗнче[2], Патреккел ялӗн кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ енче[1](ытти хыпарсемпе — Патреккел ялӗнчен 1 км кӑнтӑрарах)[3], Елчӗк ялӗнчен 3 км кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫнерех вырнаҫнӑ[3].  

Сыхлав зонин калӑпӑшӗ — 30 гектар. Анӑҫран, ҫурҫӗртен тата тухӑҫран сыхлав зонисен чиккисем улма-ҫырла пахчипе пӗвесене ҫавӑрса илеҫҫӗ, кӑнтӑртан Мӑн Пӑла юханшывӗ тӑрӑх иртеҫҫӗ[2].

Историйӗ

Ҫӑлкуҫӑн тимӗр-бетон калпакӗ пур, ӑна 1911-1912 ҫулсенче виҫӗ ял ҫыннисем (Байдеряково ялӗ, Элекçей Тимеш ялӗ, Акчел ялӗ) туса лартнӑ. Ваттисем каланӑ тӑрӑх ӗҫе Хусантан ярса панӑ ӑста нимӗҫ ертсе пынӑ. Ун чухне нимӗнле механизмсем те пулман, пурне те алӑпа тунӑ. Никӗс, шыв юхтармалли канал тата кӳлӗ тӑвас тӗлӗшпе пур ҫӗре те алӑпа тунӑ[4].

1911 ҫулта Атӑл тӑрӑхӗнче типӗ ҫанталӑклӑ ҫул пулни паллӑ, выҫлӑх алхаснӑ. Ҫитменнине выҫлӑх пуласси, тырӑ пулман ҫул хыҫҫӑн тепӗр ҫуркунне мар, тӳрех, кӗркунне палӑрчӗ. Вара тырӑ сутакансем ӑна Европӑна сутма васканӑ, унта та тырӑ пулман. Истори литературинче патша правительстви хресченсене пулӑшма майсем шыранине палӑртаҫҫӗ. Пӗр мера: вӗсене мӗнле те пулин ӗҫпе тивӗҫтермелле, лешсем хӑйсем валли апат-ҫимӗҫ ӗҫлесе илме пултарччӑр. Акӑ Хусан кӗпӗрнинче те обществӑлла ӗҫсем йӗркеленӗ, ун хыҫҫӑн ӗҫлекенсене апат-ҫимӗҫ панӑ. < ... > Хресченсем валли обществӑлла ӗҫсем йӗркеленӗ — строительство, вӑрман, шыв кӗртмелли, ҫул-йӗр тумалли ӗҫсем. Ҫак сӑлтава пула Байдеряково ялне Хусан кӗпӗрнинчен нимӗҫ прораб ярса панӑ та пулӗ. Вӑл ертсе пынипе ҫӑлкуҫ вырӑнне хӑтлама йышӑннӑ. Кивӗ брошюркӑра байдеряковецсемпе кӳршӗ ялсенче пурӑнакансем вӑйӗсене шеллемесӗр ӗҫлени ҫинчен ҫырса кӑтартнӑ.Ҫӑлкуҫ патӗнче тулли алтӑр [5]

Характеристикисем

Тулашри ӳкерчӗксем  

  • Вырӑн рельефӗ якалнӑ, тарӑнах мар пайланнӑ. Климачӗ вӑтам континентлӑ. Районта ытларах хура тӑпра — 70%, сӑрӑ вӑрман — 20%, тӑпра тӑвакан ӑратсем — Тутар ярӑмӗнчи мергельсемпе тӑм[2].  
  • Ҫӑлкуҫ пӗвесен тытӑмне йӗркелет, вӗсенчен юхӑмӗ Мӑн Пӑла шывне тӑрантарать[1].  
  • Ҫӑлкуҫ ятарлӑ сооруженире[1]. Родник тухӑмӗ — тӗпрен, пусӑмлӑ[3].

Шыв характеристики  

  • Шыв дебичӗ тӗрлӗ кӑтартусем тӑрӑх 15 л/с[1], 35 л/с (сехетре 126 куб.м.; 2008 ҫ.)[4] е 38 л/с[5][6]. Шывӗ тӑрӑ, тути те, шӑрши те ҫук, питӗ сивӗ.

Биологи тӗрлӗлӗхӗ  

  • Ҫутҫанталӑк палӑкӗ территорийӗнчи ӳсентӑрансем — йывӑҫ-тӗм, шыв-шур. Ҫавӑн пекех улма-ҫырла сачӗ (12 Га) пур[1].

Территорие йӗркелесси тата сыхласси  

1981 ҫултанпа республика пӗлтерӗшлӗ уйрӑмах сыхлакан ҫутҫанталӑк палӑкӗ шутланать[1].  

Ҫак ҫӑлкуҫри шывпа виҫӗ ял ҫыннисем усӑ кураҫҫӗ: Байдеряково ялӗ, Апанасово Темяши ялӗ, Акчел ялӗ, ҫӑлкуҫӗ вара тахҫанах ял ҫыннисен юратнӑ кану вырӑнӗ пулса тӑнӑ[6].  

Туризм  

"Байдеряковский родник" культурӑпа истори комплексне Елчӗк районӗн туризм паспортне кӗртнӗ[7].

Интереслӗ фактсем  

2013 ҫулта "Байдеряковский" ҫӑлкуҫӗ Чӑваш Енӗн чи лайӑх ҫичӗ культурӑпа ҫут ҫанталӑк паллӑ вырӑнӗсен шутне кӗртме ӗмӗтленекен[8] объектсен списокӗнче пулнӑ[9].  

Елчӗкри ҫӑкӑр завочӗ ҫӑлкуҫ никӗсӗ ҫинче газлӑ шыв "Байдеряковский родник" туса кӑларать[1].  

Ҫӑлкуҫ тавра тунӑ хуралтӑн фасачӗ ҫинче — паллӑ мар знак-барельеф, ӑна тӗпчевҫӗсем масон[4] е христиан тӗнӗн палли “Пурне те куракан куҫ” (“Всевидящее око”) тесе ӑнлантараҫҫӗ[10].

Легендӑсем  

Ваттисем каланӑ тӑрӑх, ҫӑлкуҫа кӗмӗл плитана антарнӑ, ҫакӑ бактерисене пӗтерет. Нумай вӑхӑт упрасан ҫак шыв пӑсӑлмасть, ҫавӑнпа ӑна "таса шыв" теҫҫӗ[10].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 Водоемы Чувашии: книга-альбом /И. С. Дубанов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2016. — С.157—158
  2. ^ 1, 2, 3 «Байдеряковский»// Особо охраняемые природные территории и объекты Чувашской Республики: Материалы к Единому пакету кадастровых сведений. — Чебоксары, 2004. — С. 380—382. www.lib.cap.ru.
  3. ^ 1, 2, 3 Памятники природы республиканского значения. Яльчикский район // Министерство природных ресурсов и экологии Чувашской Республики. gov.cap.ru.
  4. ^ 1, 2, 3 Живи, родник, живи… 100 лет Байдеряковскому роднику // Администрация Яльчикского района Чувашской Республики (30 мая 2012 г.). gov.cap.ru.
  5. ^ 1, 2 Васильев Л. Л. Полный ковш у родника // Газета «Советская Чувашия», 19.04.2012. sovch.chuvashia.com. Дата обращения: 11 декабря 2019. Архивировано 18 января 2021 года.
  6. ^ 1, 2 Памятник природы "Родник «Байдеряковский» (с. Байдеряково Яльчикского района) // Министерство культуры, по делам национальностей и архивного дела Чувашской Республики (2013.02.01 Культурные и природные достопримечательности Чувашской Республики). gov.cap.ru. Дата обращения: 11 декабря 2019. Архивировано 2 июня 2016 года.
  7. ^ Туристский паспорт Яльчикского района Чувашской Республики // Информационно-туристический портал «Чувашия — сердце Волги». Дата обращения: 3 мая 2016. Архивировано из оригинала 7 мая 2016 года.
  8. ^ Минкультуры Чувашии. Культурные и природные достопримечательности Чувашской Республики. gov.cap.ru. Дата обращения: 11 декабря 2019. Архивировано 4 марта 2016 года.
  9. ^ Минкультуры Чувашии. Объявляется Интернет-голосование на 7 лучших культурных и природных достопримечательностей Чувашской Республики для размещения в тематическом парке «Россия». gov.cap.ru. Дата обращения: 11 декабря 2019. Архивировано 4 марта 2016 года.
  10. ^ 1, 2 Памятнику природы, Байдеряковскому роднику, 100 лет // Яльчикское сельское поселение Яльчикского района (29 мая 2012 г.). gov.cap.ru. Дата обращения: 11 декабря 2019. Архивировано 2 июня 2016 года

Каҫӑсем

Литература

Водоемы Чувашии: книга-альбом /И. С. Дубанов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2016. — 183 с.; С.157—158 ISBN 978-5-7670-2408-7

Категорисем