Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Роберт Сапольски

Роберт Моррис Сапольски ҫур. 1957 ҫулхи акан 6-мӗшӗ[2], Бруклин[d], Çĕнĕ Йорк — американ нейроэндокринологӗ тата приматологӗ, Стэнфорд университетӗнчи биологи, неврологи, нейрохирурги тата нейроӑслӑлӑхсен профессорӗ, унта вӑл Джон А. тата Синтия Фрай Ганн ячӗллӗ профессор вырӑнне йышӑнать. Тӗпчевҫӗ тата кӗнекесен авторӗ. Кенири наци музейӗн ӑслӑлӑх ӗҫченӗ[6].

Пурнӑҫӗ

Нью-Йоркри Бруклинта ҫуралнӑ, ортодокслӑ еврейсен ҫемйинче ӳссе ҫитӗннӗ. Унӑн ашшӗ, Томас Сапольски архитектор, Нью-Йоркра Совет Союзӗнчен куҫса килнӗ иммигрантсен ҫемйинче ҫуралнӑ[7]. Сакӑр ҫулта чухне «Америкӑри ҫутҫанталӑк кун-ҫулӗн музейӗ унӑн иккӗмӗш килӗ пулса тӑнӑ, приматсен пайӗ вара ӑна питӗ тыткӑнланӑ»[8]. Роберт нумай вӑхӑт кӗнекесем вуласа ирттернӗ, хӑйне горилласем хушшинче пурӑннӑ пек куҫ умне кӑларнӑ. Вуникӗ ҫулта вӑл приматологсем патне ҫырусем ҫырма пуҫланӑ. Джон Дьюи вӑтам шкулӗнче пӗлӳ илнӗ, унта тӗп вӗренӳ программипе пӗрлех суахили чӗлхине вӗреннӗ[9].

Сапольски хӑйне атеист тесе шутлать[10][11]. 2003 ҫулта Emperor Has No Clothes Award премине панӑ чухнехи хӑйӗн сӑмахӗнче ҫапла каланӑ: «Эпӗ ортодокслӑ (иудейсен) ҫемйинче ӳссе ҫитӗннӗ, 13 ҫула ҫитиччен чӑн чунтан тӗн йӗркипе пурӑннӑ. Яш чухнехи вӑхӑтра вара манӑн пурнӑҫри чи пысӑк утӑм — тӗн ӗненӗвӗсенчен пӗтӗмпех хӑтӑлни пулнӑ»[12].

1978 ҫулта Гарвард университетӗнче «чи пысӑк чыспа» (лат. summa cum laude) биологи антропологийӗн облаҫӗнче ӳнер бакалаврӗн степенне илнӗ[13]. Ҫакӑн хыҫҫӑн вӑл тискер ҫутҫанталӑкри павиансен социаллӑ хӑтланӑвне тӗпчеме Кение кайнӑ. Нью-Йорка таврӑнсан Рокфеллер университетӗнче вӗреннӗ, унта паллӑ эндокринологӑн Брюс МакИвенӑн лабораторийӗнче ӗҫлесе нейроэндокринологи енӗпе философи докторӗн степенне тивӗҫнӗ[13][14][15].

Африкӑри пӗрремӗш пӗр ҫул та ҫурӑллӑх тӗпчев ирттернӗ хыҫҫӑн вӑл ҫулсеренех ҫулла Кение пӗр павиансен ушкӑннех сӑнама таврӑннӑ. 1978 ҫулта пуҫланнӑ ҫак ҫулсеренхи хирти ӗҫсен тӗп тапхӑрӗ 1990-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче вӗҫленнӗ, ҫавӑн пекех ҫак популяципе ҫыхӑннӑ унӑн тӗпчев ӗҫӗн пӗтӗмӗшле тӑршшӗ 30 ҫул яхӑн пулнӑ[16]. Вӑл вӗсемпе ҫулталӑкра тӑватӑ уйӑх хушши кунне 8−10 сехет ирттернӗ, вӗсен хӑтланӑвне ҫырса пынӑ[17]. Павиансене нумай ҫул хушши тӗпчени ӑслӑлӑхпа популярлӑ кӗнекен никӗсне выртнӑ.

Сапольски Стэнфорд университетӗнчи биологи ӑслӑлӑхӗсен, неврологипе неврологи ӑслӑлӑхӗсен тата нейрохирурги кафедрисен профессорӗ шутланать[18].

Нейроэндокринолог пулнӑ май вӑл стресса тата нейронсен дегенерацине тӗпчет, ҫавӑн пекех туйӑмлӑ нейронсене чирсенчен хӳтӗлемелли ген терапийӗн стратагемисене хатӗрлет. Вӑл генсене куҫарассин меслечӗсемпе ӗҫлет, нейронсене глюкокортикоидсен япӑх витӗмӗнчен ҫирӗплетессин тӗллевне тӗпчет. Хӑйӗн хирти тӗпчевӗсен шайӗнче Сапольски ҫулсеренех Кение ҫӳренӗ, павиансен популяцийӗн пурӑнӑҫ хутлӑхӗнчи стресс ҫӑлкуҫӗсене, ҫавӑн пекех чӗрчунсен пайӑр уйрӑмлӑхӗсемпе вӗсен хушшинчи стресспа ҫыхӑннӑ чирсен палӑрӑмӗсем хушшинчи ҫыхӑнӑва палӑртас тесе. Тӗрӗсрех каласан, Сапольски вӗсен стресс шайне палӑртас тесе альфа-аҫасен тата альфа-амасен, иерархире аяларах тӑракан субординатсен кортизол шайне тӗпченӗ. Ҫак тӗпчевсем тӑрӑх ҫырнӑ малтанхи, анчах халӗ те актуаллӑ ӗҫсенчен пӗри — Scientific American журналти «Тискер ҫутҫанталӑкри стресс» статья[19]. Вӑл ҫавӑн пекех Америка право тытӑмӗнче неврологи пӑсӑлӑвӗсен тата ухмахлӑхӑн вырӑнӗ пирки ҫырнӑ[20][21].

Сапольскин ӗҫӗсене пресӑра анлӑн палӑртнӑ, чи малтан National Geographic журналӑн «Стресс: вӗлерекенӗн сӑнӗ» ятарлӑ кӑларӑмӗнче[22], The New York Times[23][24], Wired Magazine[25] тата Stanford University Magazine[9] темиҫе статьяра. Вӑл ҫавӑн пекех темиҫе ӑслӑлӑхпа популярлӑ кӑларӑмсен авторӗ. «Мӗншӗн зебрӑсен инфаркт пулмасть» тата «Эпир камсем? Генсем, пирӗн ӳт-пӳ, общество» кӗнекесем «Дигитека» проекчӗ шайӗнче пӗтӗм вулакансем валли электронлӑ тӗспе тӳлевсӗр сарӑлакан ӑслӑлӑхпа популярлӑ кӗнекесен йышне кӗнӗ[26].

2023 ҫулхи юпа уйӑхӗнче Сапольски «Determined: A Science of Life Without Free Will» кӗнеке кӑларнӑ, вӑл The New York Times версийӗпе бестселлер пулса тӑнӑ[27]. Ҫак ӗҫре вӑл «Behave» кӗнекере ҫырса кӑтартнӑ шухӑшсене аталантарать, ҫыннӑн ирӗклӗхӗ ҫуккине ӗнентерекен ӑслӑлӑх аргуменчӗсене илсе кӑтартать[28]. Кӗнеке тухни обществӑра анлӑ дискусси ҫуратнӑ, унпа пӗрле авторӑн хастарлӑ халӑх умӗнчи ӗҫ-хӗлӗ пулнӑ, ҫав шутра лекцисемпе дебатсем[29].

Ӑслӑлӑх ертӳлӗхӗ

Роберт Сапольски ертсе пынипе ӗҫленӗ аспирантсемпе постдокторантсен тулли списокӗ ҫук пулин те, унӑн хӑш-пӗр малтанхи вӗренекенӗсем академи хутлӑхӗнче пысӑк ӑнӑҫу тунӑ. Чи паллисен хушшинче:

  • Лиза Монтеджиа (акăл. Lisa Monteggia) — Вандербильт миме институчӗн директорӗ тата фармакологи профессорӗ. Психика пӑсӑлӑвӗсен, ҫав шутра депрессин никӗсӗнче выртакан молекула механизмӗсене тӗпчекен паллӑ нейробиолог шутланать. Монтеджиа тухтӑра АПШ Наци медицина академийӗн пайташӗ пулма суйласа илнӗ.
  • Сарина Родригес Сатурн (акăл. Sarina Rodrigues Saturn) — Стэнфордра Сапольски ертсе пынипе постдокторантурӑна тухнӑ, хальхи вӑхӑтра Орегон штачӗн университетӗнчи Психологи ӑслӑлӑхӗсен шкулӗнче профессорӗ пулса ӗҫлет. Унӑн тӗпчевӗсем лайӑх туйӑмсен биологи никӗсӗсене халалланӑ, ӗҫӗсене вара The New York Times тата Scientific American кӑларӑмсенче ҫутатса панӑ.

Юлашки ҫулсенче Роберт Сапольски хӑйӗн ӗҫ-хӗлӗнче тӗп вырӑна лабораторие ертсе пырасси вырӑнне кӗнекесем ҫырассипе вӗрентӳ ӗҫне мала лартнӑ.

Хисепӗсемпе премисем

  • Ҫамрӑк тӗпчевҫӗсем валли Президент премийӗ (1986)[30]
  • Мак-Артур стипендийӗ (1987)[31]
  • Альфред Слоун фончӗн стипендийӗ[32]
  • Emperor Has No Clothes Award (2002)
  • Хӑтланӳ ӑслӑлӑхӗн облаҫӗнче ҫитӗнӳсем тунӑшӑн Джон Макговерн премийӗ (2007)[33]
  • Льюис Томас премийӗ (2008)
  • Ӑслӑлӑха халӑх хушшинче сарнӑшӑн Карл Саган премийӗ (2008)[34]
  • Психологие пысӑк ӑслӑлӑх тӳпи хывнӑшӑн APA премийӗ (2013)
  • Los Angeles Times Book Prize (2017)
  • Phi Beta Kappa Award in Science (2018)
  • «Ырапа усал биологийӗ» кӗнекешӗн «Просветитель.Куҫару» премийӗ (2020)[35]
  • Neuroscience in United States Leader Award (2024, 2025)[32]

Библиографи

Акӑлчанла
Вырӑсла
  • Сапольски, Р. Почему у зебр не бывает инфаркта. Психология стресса = Why Zebras Don't Get Ulcers / пер. с англ. [М. Алиева и др.]; под ред. Е. И. Николаевой. — 3-е изд. — СПб. : Питер, 2022. — 480 с. : ил., табл. — (Сам себе психолог). — ISBN 978-5-4461-2247-9.
  • Сапольски, Р. Кто мы такие? Гены, наше тело, общество = Monkeyluv: And Other Essays on Our Lives as Animals. — М. : Альпина нон-фикшн, 2018. — 290 с. — ISBN 978-5-91671-871-3.
  • Сапольски, Р. Биология добра и зла. Как наука объясняет наши поступки = Robert Sapolsky. BEHAVE: The Biology of Humans at Our Best and Worst. — Альпина Нонфикшн, 2018. — ISBN 978-5-00139-039-8.
  • Сапольски, Р. Игры тестостерона и другие вопросы биологии поведения = Sapolsky, R. M. The Trouble With Testosterone: And Other Essays On The Biology Of The Human Predicament — М.: Альпина Нонфикшн, 2020. — ISBN 978-5-00139-108-1.
  • Сапольски, Р. Всё решено: Жизнь без свободы воли = Determined: A Science of Life Without Free Will / пер. с англ. Г. Бородиной. — М. : Альпина нон-фикшн, 2025[36]. — 536 с.

Ӑнлантарусем

  1. ^ Robert Sapolsky - Freedom From Religion Foundation. FFRF. Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2 The MacArthur Fellows Program: the first fifteen years, 1981-1996 — Фонд Макартуров, 1997. — С. 181.
  3. ^ 1, 2 Robert Morris Sapolsky - MacArthur Foundation. MacArthur Foundation. Пӑхнӑ кун: 2024 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  4. ^ Robert Sapolsky. Stanford University. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ.
  5. ^ Hanson, E. S. A Conversation With Robert Sapolsky (англ.). Brain Connection (5 кӑрлачӑн 2001). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 28-мӗшӗ.
  6. ^ Robert Sapolsky (англ.). Memberbio. Edge Foundation. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 28-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗ.
  7. ^ Brown, P. L. At home with: Dr. Robert M. Sapolsky. Family Man With a Foot In the Veld (англ.). The New York Times. The New York Times Company (19 акан 2001). Пӑхнӑ кун: 2018 ҫулхи ҫӑвӑн 16-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи ҫурлан 12-мӗшӗ.
  8. ^ 2017 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 22-мӗшӗнчи Vert Dider ютуб-каналти «Роберт Сапольски ӑслӑлӑх, мораль, тӗн тата ҫын хӑтланӑвӗн биологийӗ пирки» интервью.
  9. ^ 1, 2 Vaughan, C. Going Wild. A biologist gets in touch with his inner primate (англ.). Stanford Magazine. Stanford University (Раштав 2001). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 28-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 12-мӗшӗ.
  10. ^ Shwartz, M. Robert Sapolsky discusses physiological effects of stress. We’ve evolved to be smart enough to make ourselves sick (англ.). Stanford Report. Stanford University (7 пушӑн 2007). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 28-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 15-мӗшӗ.
  11. ^ Professor Sapolsky Explains the Origin of Religion Part 1/2 (англ.). Videos. Think Atheist (4 ҫӗртмен 2011). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 28-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ.
  12. ^ Sapolsky, R. Belief and Biology : Robert Sapolsky Receives "Emperor Has No Clothes" Award : [англ.] // Freethought Today. — Freedom From Religion Foundation, 2003. — Vol. 20, No. 3 (April).
  13. ^ 1, 2 Robert Sapolsky, Ph. D. // Chimpanzees in Biomedical and Behavioral Research: Assessing the Necessity : [англ.] / B. M. Altevogt, D. E. Pankevich, M. K. Shelton-Davenport, J. P. Kahn. — Washington, D.C. : National Academies Press, 2011. — P. 188. — ISBN 978-0-309-22039-2.
  14. ^ Evans-Martin, F. F. Stress and the brain // Emotion and Stress : [англ.] / F. F. Evans-Martin, E. H. Chudler. — New York : Infobase Publishing, 2009. — P. 85. — (Gray Matter Series). — ISBN 978-1-4381-1956-4.
  15. ^ Discovering a Biologic Basis for the Neuropsychiatric Effects of Stress. Leaders in Neuroendocrinology from the McEwen Laboratory (англ.). The Rockefeller University. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 29-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи акан 19-мӗшӗ.
  16. ^ Episode 195: Robert Sapolsky on Baboons, Stress, Research, Connection, and Determinism. Psychiatry & Psychotherapy Podcast (2023). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  17. ^ How I Write — Conversation Transcript (англ.). interview with R. Sapolsky. Stanford University. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 29-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ.
  18. ^ Sapolsky, Stanford Medicine.
  19. ^ Sapolsky, R. M. Stress in the Wild : [англ.] // Scientific American. — Vol. 262. — P. 106–113.
  20. ^ Rosen, J. The Brain on the Stand (англ.). Magazine. The New York Times Company (11 пушӑн 2007). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи акан 16-мӗшӗ.
  21. ^ Sapolsky, R. M. The frontal cortex and the criminal justice system : [англ.] // Philos. Trans. R. Soc. Lond. B Biol. Sci.. — 2004. — Vol. 359 (1451) (29 November). — P. 1787−1796. — PMID 15590619.
  22. ^ Stress: Portrait of a Killer. A National Geographic Special featuring Stanford University’s Robert Sapolsky (англ.). Stanford University — National Geographic (2008). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. оригиналтан архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 17-мӗшӗ.
  23. ^ Brown, P. L. Family Man With a Foot In the Veld (англ.). At home with: Dr. Robert M. Sapolsky. The New York Times Company (19 акан 2001). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2015 ҫулхи раштавӑн 26-мӗшӗ.
  24. ^ Angier R, N. No Time for Bullies: Baboons Retool Their Culture (англ.). Science. The New York Times Company (13 акан 2004). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи акан 1-мӗшӗ.
  25. ^ Lehrer, J. Under Pressure: The Search for a Stress Vaccine (англ.). Wired Magazine (28 утӑн 2010). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ.
  26. ^ Бесплатные книги (выр.). Всенаука. Пӑхнӑ кун: 2022 ҫулхи нарӑсӑн 9-мӗшӗ. Архивланӑ 2022 ҫулхи нарӑсӑн 9-мӗшӗ.
  27. ^ Determined: A Science of Life Without Free Will. Book Culture. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  28. ^ Determined: A Science of Life Without Free Will. The MIT Press Bookstore. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  29. ^ Robert Sapolsky - Open to Debate. Open to Debate. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  30. ^ Sapolsky, Robert (англ.). Presidential Young Investigator. Grantome. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи акан 11-мӗшӗ.
  31. ^ Robert Morris Sapolsky. Published July 1, 1987 (англ.). MacArthur Fellows. John D. and Catherine T. MacArthur Foundation (1 кӑрлачӑн 2005). Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи акан 10-мӗшӗ.
  32. ^ 1, 2 Robert M. Sapolsky: H-index & Awards - Academic Profile. Research.com. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  33. ^ John McGovern Lecture. Recipients (англ.). Awards. AAAS Archives & Records Center. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи пушӑн 30-мӗшӗ. Архивланӑ 2011 ҫулхи авӑнӑн 27-мӗшӗ.
  34. ^ Роберт Сапольски — биография, книги, отзывы, цитаты. Livelib.ru. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  35. ^ Названы победители премии «Просветитель». Лицей (26 нарӑсӑн 2021). Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.
  36. ^ Всё решено. Жизнь без свободы воли. Альпина нон-фикшн. Пӑхнӑ кун: 2025 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗ.

Каҫӑсем

Категорисем