Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Вутăш

 

Вутӑш (ҫавӑн пекех Шыври; выр. Вудаш) — чӑвашсен авалхи халапӗсенче тӗл пулакан шывпа ҫыхӑннӑ сывлӑш, вӑл юханшывсенче, кӳлӗсенче тата ҫӑлкуҫсенче пурӑнать. Вӑл халаплӑхӑн кӗҫӗн сывлӑшӗсен ретне кӗрет, усал-тӗсел шутланать[1].

Халапсем тӑрӑх, путнӑ ҫынсем вутӑш пулса тараҫҫӗ. Вӗсем шыв айӗнче ҫынсем пекех пурӑнаҫҫӗ: вӗсен ҫемйисем, хуҫалӑхӗсем пур, вӗсен хушшинче ватӑсем те, ачасем те пур. Вутӑша тӗрлӗрен курнӑ. Хӑшӗсем ӑна ҫын евӗрлӗ (ик ура ҫинҫе ҫӳрекен), теприсем — ҫурма ҫын, ҫурма пулӑ евӗр курнӑ[1].

Этимологийӗ

«Вутӑш» сӑмах епле пулса кайнине тӗрлӗрен ӑнлантараҫҫӗ. Чӑваш чӗлхин этимологи словарӗнче (1964 ҫул) вӑл чӑвашла «вут» тата «йыш» сӑмахсенчен пулса кайнӑ тесе ӑнлантарнӑ, ҫапла вара малтан вӑл «вут хуҫи» пулнӑ. Тӗпчевҫӗсем шухӑшӗпе марилле «вӱдӧҥ» (шыври усал, «вӱд» — шыв) сӑмахӑн витӗмӗпе улшӑннӑ тесе шутлаҫҫӗ[2]. В. Г. Родионов тӗпчевҫӗ ҫак термин XVIII ӗмӗрӗн иккӗмӗш пайӗнче христиан тӗнӗ сарӑлнӑ чухне улшӑннӑ тесе палӑртать, ҫапла вӑл «шывӑн ырӑ турри» пек палӑрма пуҫланӑ, апла пулин те унӑн вутпа ҫыхӑнӑвӗ сыхласа юлнӑ[1]. Теприсем вара усал-тӗсел ятне финн-угор чӗлхисенчен йышӑннӑ тесе палӑртаҫҫӗ[2].

Сӑнарӗ тата ӗҫӗ-хӗлӗ

Вутӑш час-часах хӗрарӑм е хӗр евӗрлӗ курӑнать — вӑрӑм хура ҫӳҫлӗ, шыв хӗрринче ларать, ылтӑн турапа ҫӳҫне турать[3]. Ку вӑл кӑнтӑрла, ирхи е каҫхи хӗвел аннӑ вӑхӑтра пулать. Шыв усалне тӗл пулни начар тесе шутланнӑ: вӑл ҫынна шыва туртса кӗме пултарать тесе ӗненнӗ[1].

Ҫавах та, вутӑш ҫынсене пулӑшни ҫинчен те халапсем пур. Вутӑшпа туслашнӑ арҫынна укҫа пама пултарнӑ тесе ӗненнӗ. Вутӑшсем путса вилекенсене ҫӑлма пултарнӑ, ҫухалнӑ ҫынна тӗрӗс ҫул кӑтартни пирки каланисем тӗл пулаҫҫӗ[4].

Кӳрекен сиен, хисеп туни

Вутӑш чирсем янӑ, ытларах ӑна пула ӳслӗке ернӗ. Унсӑр пуҫне вутӑша шывпа ҫыхӑннӑ инкексемшӗн айӑпланӑ, сӑмахран, пӗвӗсене татса кайни, армансене аркатни[1]. Вутӑша ырӑ кӑмӑллӑ тӑвас тесе, чӑвашсем ҫак йӑласене пурнӑҫланӑ:

  • Ҫӑлкуҫран е пусӑран шыв илнӗ чухне шыв сывлӑшне тав тунӑ.
  • Шыв патӗнче усал сӑмахпа калаҫма, харкашма, унти тавралӑха варалама юраман пулнӑ.
  • Вутӑша парне — апат-ҫимӗҫ, пусма татӑкӗсем е ҫип — парса хӑварнӑ[1].

Хӑш-пӗр халапсем тӑрӑх, шыв арманӗсем тунӑ чухне вутӑша ырламашкӑн пӗр-пӗр ҫынна чавса хунӑ. Пӗр шыв сывлӑшне, тӗслӗхрен, «Шыв нимӗрӗ» тенӗ, ҫапла майпа шыврине панӑ парне пулса шар курнӑ ҫынна тенӗ[5].

Ытти халапри сӑнарсемпе ҫыхӑнни

Чӑваш халапӗсенче Вутӑша ытти шыв сывлӑшӗпе е усалӗсемпе ҫыхӑнтарнӑ: Шыв Амӑшӗ, Шыв Ашшӗ, Шыври шуйттан[1]. Вутӑша Арҫури, Вупӑр, Эсрел тата ытти йышши усал-тӗсел шутне кӗртеҫҫӗ[1].

Ҫывӑхри халӑхсен халапӗсенче Вутӑша ҫывӑх ҫак сӑнарсем пур:

  • Су анасы — тутар халапӗсенче[1];
  • Водяной — вырӑс халапӗсенче;
  • Вӱдӧҥ — мари халапӗсенче[2].

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Матвеев Г.Б. Чӑваш халапӗсем. Кӗске чӑваш энциклопедийӗ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3 Чӑваш чӗлхин этимологи словарӗ. Шупашкар: Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институчӗ (1964). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
  3. ^ Г.Б. Матвеев. Вутӑш (выр.). chuvenc.ru. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
  4. ^ вутăш. Чӑваш чӗлхин словарӗ. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.
  5. ^ Зачем чуваши подкармливали водяных. Рамблер (2 нарӑсӑн 2019). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ.

Категорисем