Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Чăваш халаплăхĕ

Чӑваш халаплӑхӗпе авалхи тӗнӗ — чӑвашсен, тӗпрен илсен IX—XIX ӗмӗрсенчи, тенчекурӑмӗ, ӗненӗвӗпе культсен тытӑмӗ. Тӗне кӗмен чӑвашсем хушшинче мифологипе тӗнӗн чылай енӗсем пирӗн вӑхӑтра та сыхланса юлнӑ, ҫав шутра виле пытарас йӑла-йӗркесене, уявсемпе ритуалсен тытӑмне упраса хӑварнӑ[1].

Авалхи тӗне тӗне кӗмен чӑвашсем «ваттисен йӑли» теҫҫӗ, тӗнче тытӑмне — «тӗне», авалхи тӗне тытса пыракансене — «чãн чãвашсем»[2]. Урӑхла каласан чӑн чӑвашсем — тӗне кӗмен чӑвашсем.

Ҫӑлкуҫсем

Чӑваш мифологийӗпе тата тӗнӗпе тӗлпулакан пӗрремӗш ҫӑлкуҫӗсем — В. А. Сбоев(выр.)чăв., В. К. Магницкий, Н. И. Золотницкий тата ытти ӑсчахсем ҫырнисем. Чӑвашсен йӑлана кӗнӗ ӗненӗвӗсем ҫинчен калакан информацин пӗлтерӗшлӗ ҫӑлкуҫӗ — 1908 ҫулта кӑларнӑ Д. Месарош(выр.)чăв. венгр тӗпчевҫин «Памятники старой чувашской веры» кӗнеки.

Язычество сохранилось в своей неприкосновенности только очень спорадически. Языческое селение это редкостное явление. Вопреки этому мне прошлым летом удалось длительное время побывать в одной такой исконно языческой местности <…> И в других краях, где сейчас уже исповедуют христианскую веру, жива память о языческой эпохе в основном в устах стариков, которые сами лет 40-50 тому назад тоже приносили жертвы древним чувашским богам[2].Месарош Д.

XX ӗмӗр вӗҫӗнче чӑваш халапӗсен пысӑк калӑпӑшне «Улӑп» чӑваш эпосне ҫырнӑ чухне шӗкӗлченӗ[3].

Чӑваш мифологийӗпе тата тӗнӗпе XX ӗмӗр вӗҫӗнче ӑслӑлӑх экспедицийӗсем нумай ирттернипе пухнӑ хальхи сведенисен тӗп ҫӑлкуҫӗ — истори ӑслӑлӑхӗсен докторӗн А. К. Салминӑн ӗҫӗсем[4].

Тӗнчене туса хуни

Тӗнчене туса хуни ҫинчен чӑваш халӑхӗ пурӑнакан тӗрлӗ регионсенче час-часах тӗрлӗрен ҫырса кӑтартнӑ.

Вӗсенчен пӗрне Тутарстанри Нурлат районӗнче ҫырса илнӗ пулнӑ.

Ҫав чӑваш халапӗсем тӑрӑх, тӗнчене Туррӑмӑр туса хунӑ. Малтан ҫӗр ҫинче пӗр чӗлхе тата пӗр ӗненӳ кӑна пулнӑ. Унтан ҫӗр ҫинче 77 тӗрлӗ халӑх, 77 тӗрлӗ чӗлхе тата 77 тӗрлӗ тӗне ӗненекенсем пулса кайнӑ.

Татти-сыпписӗр каҫ пулнӑ (тěттěм), унта виҫӗ хӗвел ҫуралнӑ та ҫутӑ тӗнче пулса тӑнӑ. Вӗсем хӑйсен ӑшшипе тӗттӗме ирӗлтернӗ — шыв (вӗҫӗ-хӗррисӗр океан) тухнӑ, океанра кӑвакал курӑннӑ. Кӑвакала апат-ҫимӗҫ кирлӗ пулнӑ — шывра пулӑ пулса тӑнӑ. Кӑвакал ишсе ывӑннӑ, унӑн канас килнӗ. Ҫавӑнпа кӑвакал чӑмса океан тӗпӗнчен тӑм, тӑпра тата чулсем кӑларма пуҫланӑ. Ҫапла майпа океан варринче тип ҫӗр пулса тӑнӑ. Чулсем хушшинче кӑвакал виҫӗ пӗрчӗ тупнӑ. Виҫӗ пӗрче ҫӗр айне чавса чикнӗ, вӗсенчен курӑксем, чечексем, йывӑҫсем ӳссе ларнӑ.

Пӗррехинче, каҫ тата виҫ пӗртӑван хӗвел пӗр-пӗринпе тавлашма тытӑннӑ, хӑшӗ вӗсенчен чи асли. Вӗсем вара этем тӑвас тенӗ, вӑл вӗсене сӳтсе явтӑр тенӗ. Ҫынна вӗсем тӑмран йӑваласа тунӑ. Унран ыйтсан, ҫын хӗвелсене кӑтартса ҫапла хуравланӑ: «Эсир виҫҫӗн — пуринчен те асли. Эсир ӑшӑ паратӑр, сире пула ӳсентӑрансем пурӑнаҫҫӗ». Каҫ ҫакна илтнӗ те кӳреннӗ.

Вӑхӑт шунӑ, ҫынна кичемлӗх пуснӑ. Тӑмран хӑйне валли тус тӑвас тенӗ. Анчах ҫынна мӗнле тӗрӗс тумаллине пӗлменрен ӑнсӑртран хӑй пек мар пулса тухнӑ хӗрарӑма ӑсталанӑ. Ҫапла пирвайхи ҫынсем пулса тӑнӑ, вӗсенчен каярахпа чӑвашсем пулса кайнӑ.

Ун хыҫҫӑнхи ҫамрӑк чӑваш ӑрӑвӗ вӗҫӗ-хӗррисӗр шӑрӑхпа ывӑнса ҫитнӗ. Вӗсем чи лайӑх сунарҫӑран виҫӗ хӗвеле те тӗп тума ыйтма шут тытнӑ. Ваттисем каланӑ: «Кун пек тума юрамасть. Ҫынна пысӑк инкек кӗтет.» Анчах ҫамрӑккисем вӗсене итлемен. Хӗвелсене тӗп тӑвас тенӗ.

Тепӗр кунне сунарҫӑ хӗвелсем патне тухса тӑнӑ. Сунарҫӑ пӗрремӗш хӗвеле персе лектерсе ӑна вӗтӗ-вӗтӗ пайсем ҫине ватнӑ, унӑн ванчӑкӗсенчен ҫӑлтӑрсем пулса тӑнӑ. Юлнӑ икӗ хӗвел хӑраса тарма тытӑннӑ, анчах сунарҫӑ иккӗмӗш хут персе тепӗр хӗвеле амантма ӗлкӗрнӗ, ҫавна пула вӑл тӗксӗмленнӗ — ҫапла уйӑх пулса тӑнӑ. Виҫҫӗмӗш хӗвел, ҫакна пурне те курса, шыв айне пытанма ӗлкӗрнӗ.

Халӗ, Ҫӗр ҫинче, ытла шӑрӑх мар, сивӗ те — хӗл пулса кайнӑ. Ҫынсем хӑйсем мӗнле тискер йӑнӑш тунине ӑнланнӑ, вӗсем чи ҫӳллӗ ту тӑвас, вара ҫӳле хӑпарса ваннӑ хӗвеле ҫыпӑҫтарас тӗллевпе чулсем йӑтма тытӑннӑ. Анчах сӑрт-тусем ҫиччӗмӗш тӳпе тӑррине ҫитиех кармашса ҫитме кӑштах ҫитеймен, ҫавӑнпа та тӳпепе ҫӗре ҫыхӑнтарма ту таррине юман лартма калаҫса татӑлнӑ. Сыхланса юлнӑ виҫҫӗмӗш хӗвел ҫакна пурне те курнӑ, ҫынсем хӑйсен йӑнӑшне ӑнланса илнине тавҫӑрса илнӗ. Хӗвел океанран тухса ҫӳле-ҫӳле хӑпарнӑ. Халӗ ҫынсем хӗвеле пуҫ ҫапнӑ, ту тӑррине лартнӑ ӗмӗрхи юман пулӑшнипе каҫару ыйтнӑ.

Каярахпа ҫӗрпе хӗвел пӗр-пӗрин хушшинче калаҫса татӑлнӑ: кӑнтӑрла асли — хӗвел, ҫӗрле вара асли — тӗттӗм каҫ пулать.

Унтанпа чӑвашсем пур ҫӗрте те — виҫӗ хӗвел, кӑвакал, шыв, тӑваткал ҫӗр тата ӗмӗрхи юман — ӳкереҫҫӗ, тӗрӗсенче те ҫаплах тӗрлеҫҫӗ.

Тӗнче тытӑмӗ

Чӑваш чӗлхишӗн тӗнче пирки нумай яруслӑ представлени характерлӑ. Тӗнче виҫӗ пайран тата ҫичӗ сийрен тӑнӑ: виҫӗ сийлӗ ҫӳлти тӗнче, пӗр сӑмахлӑ пирӗн тӗнче тата виҫӗ сийлӗ аялти тӗнче.

undefined

Тӗнче ҫурчӗн чӑваш тытӑмӗнче ҫӗр ҫинчи тата ҫӗр айӗнчи яруссем ҫине общетюркӑн пайланӑвӗ йӗрленет. Ҫӳлти яруссенчен пӗринче пирешти тӗп пирешти Кебе пурӑнать, вӑл чи ҫӳлти ярусра пурӑнакан Туррӑн туррине ҫынсен кӗллисене пӗлтерет. Ҫӗр ҫинчи яруссенче ҫутӑ та пур — уйӑх аяларах, хӗвел ҫӳлерех.

Ҫӗр ҫинчи пӗрремӗш ярус ҫӗрпе пӗлӗт хушшинче. Ӗлӗк ҫӳлти чикки чылай аяларах пулнӑ («ҫил арманӗсен тӑрри ҫӳллӗшӗнче»), анчах пӗлӗтсем ҫынсем япӑхлансан ҫӳлерех хӑпарнӑ. Ҫӗр айӗнчи яруссене хирӗҫле, ҫӗр ҫийӗ — ҫынсен тӗнчи — «ҫӳлти тӗнче» (Ҫӗр ҫинчи ҫул) ятлӑ. Форми тӑрӑх ҫӗр тӑватӑ кӗтеслӗ, каварсенче час-часах «тӑватӑ кӗтеслӗ ҫутӑ тӑнӑҫлӑх» (Тӑрӑхла тӑнӑҫлӑх) ҫинчен асӑннӑ.

Ҫӗр тӑваткал пулнӑ. Ун ҫинче тӗрлӗ халӑх пурӑннӑ. Чӑвашсем хӑйсен халӑхӗ ҫӗр варринче пурӑннине ӗненнӗ. Сӑваплӑ йывӑҫ, чӑвашсем пуҫ ҫапнӑ пурнӑҫ йывӑҫӗ варринчи тӳпене тытса тӑнӑ. Тӑватӑ енчен, ҫӗр тӑваткалӗ хӗррипе, тӳпе маччине тӑватӑ юпа тытса тӑраҫҫӗ: ылтӑн, кӗмӗл, пӑхӑр тата чул. Юпа тӑррисенче йӑвасем вырнаҫнӑ, вӗсенче виҫшер ҫӑмарта, ҫӑмартисем ҫинче — кӑвакалсем.

Ҫӗр ҫыранӗ океана ҫуса тӑрать, алхасакан хумсем пӗрмаях ҫырансене аркатаҫҫӗ. «Ҫӗр хӗрри чӑвашсем патне ҫитсен ҫут тӗнче пӗтет», — ӗненнӗ авалхи чӑвашсем. Ҫӗрӗн кашни кӗтесӗнче ҫӗрпе ҫын пурнӑҫӗн хуралӗнче тӗлӗнмелле пӑхаттирсем тӑраҫҫӗ. Вӗсем пирӗн тӗнчене тӗрлӗ усал-тӗселтен, инкек-синкекрен сыхланӑ.

Аслӑ турӑ ҫӳлти тӗнчере пулнӑ. Вӑл пӗтӗм тӗнчене тытса тӑнӑ. Аслатисемпе ҫиҫӗмсене алхаснӑ, ҫумӑр ҫӗр ҫине янӑ. Ҫӳлти тӗнчере сӑваплӑ ҫынсен чунӗсем тата ҫуралман ачасен чунӗсем пулнӑ. Ҫын вилсен унӑн чунӗ хӗсӗк кӗперпе асамат кӗперӗ ҫине куҫса ҫӳлти тӗнчене хӑпарать. Вӑл ҫылӑхлӑ пулнӑ пулсан вара, хӗсӗк кӗпертен (шинават) иртеймесӗр ҫын чунӗ аялти тӗнчене, тамӑка (тамӑка) ӳкнӗ. Аялти тӗнчере тӑхӑр хуран ларнӑ, унта ҫылӑхлӑ ҫынсен чунӗсем пиҫнӗ. Шуйттан тарҫисем хурансем айӗнче вӗҫӗмсӗр вут тытса тӑнӑ[5].

Храм

Чӑвашсем хӑйсен капищисене Ырсамай (Керемет) тесе кӗл тӑваҫҫӗ – чӑвашсем кӑтартнипе вӑл ҫут тӗнчен миниатюра версийӗ. «-ырлӑх, ырлӑх» суффикс-хӑй (нумайлӑ хисеп) тата тӗрӗк суффиксӗ-ай «святое» (прим. чассанай-часовня) сӑмахран пулса тухать, тӳррӗн «сӑваплӑ ырлӑх» тесе, сӑваплӑ вырӑнсене ҫапла каланӑ (турккӑлла Айя София-храм святой София, әтат-святой-лия-ухали.). «Керемет"сӑмахӑн арапсенчен аналогилле куҫарӑвӗ пур. «Караматдо» (грек.

Уша юби (Улчепи, Ульче юби)-Чӑвашсем кухньӑна пӳртри тӗп вырӑн тесе шутланӑ та «тӗп вырӑн" (тӗп вырӑн) атриум функцине пурнӑҫланӑ, унта кӑмака умне «Ушака юпи» лартнӑ. Сведенисем сыхланса юлнӑ чи авалхи вариант — аркӑ юпи. Ӑна пӳртӗн варринчи кӑмакан малти кӗтессинчи матица айне лартаҫҫӗ, унран мачча айӗнче этем ҫӳллӗшӗнчен ҫӳлерех, малти тата айккинчи стенасем ҫумне каштасем (лаптак пӑтӑ) тата опечкӑна касса кӗртнӗ лавкка (оша) пуҫҫийӗ е кǎмака сакки хӑпӑнать. Юбя хӑлхи айне «Тӑпсакайӑн"нӳхрепӗ — ҫӗр, тыр-пул тата пулӑхлӑх символӗ, ӳсентӑрансем ҫитӗнсе ҫитӗнессишӗн яваплӑскер, унта вӑрлӑха уксахланӑ (вǎл). Уша юпинчен пӳрт условлӑ пайсем ҫине пайланнӑ: малти (тӗпел-кухня) тата кайри (алка пукане), сулахайри (упӑшка.) тата сылтӑммине (арӑмсене.) ҫуррисем. Юби хӑлхи — турӑ хыпарҫи, турӑпа ҫыхӑну тытаканӗ, вилнисен чунӗсене ҫул кӑтартаканӗ. Ун урлӑ чӑвашсем вилнӗ мӑн аслашшӗсен хӑйсен духисемпе тата турӑсемпе ҫыхӑнаҫҫӗ, ун урлӑ пӗтӗм тӗнче — ҫӳлти, вӑтамми, анатри — хушшинчи ҫыхӑну иртет. Чӑвашсен халаплӑхӗ тӑрӑх пурӑнмалли ҫурт-йӗр ҫут тӗнчен миниатюра модельне сӑнарланӑ. Юбя хӑлхи тӗнче тӗнӗлне пӗлтернӗ (халӗ вӑл тӗнӗл тӗнӗлӗ), Туррӑн Тӗнчери халапӗсем тӑрӑх (Тӗнчене Пултаракан) ҫӳлти тата вӑтам тӗнчене уйӑрас тесе тӳпепе ҫӗр хушшине 5 тӗрев тӑрӑнтарнӑ. Малтанхи 4 юпине ҫӗр хӗррисене вырнаҫтарнӑ та ӑна Улӑп улӑпӗсем хӑйсен ҫурӑмӗсемпе тытнӑ, тӗп пиллӗкмӗш тӗп ылтӑн юпи Уша юпи (ин. Улчепи, Тӗп юпа) виҫӗ тӗнчене те пӗрлештерсе тӑракан, «кӑпвак хуппипе» — «кӑвак йӗкехӳре» — тытакан тӗп вырӑнта, унӑн тӑррине кашни ир курма пулать, хӑлха ҫунаттине — поляр ҫӑлтӑрӗ. Ун ҫумне ҫӑлтӑрсен пӗтӗм ушкӑнне, ун тавра ҫаврӑнакан хӗвелпе уйӑха йӗкепе ҫыхса хунӑ. Ун ҫывӑхӗнче кил-ҫуртра ырлӑх-сывлӑх сунса кӗлӗ сӑмахӗсем каланӑ. Кӗлтунӑ чухне, ҫавӑн пекех ҫӗрлехи бденисем вӑхӑтӗнче вилнӗ ҫыннӑн ӳчӗ патӗнче Уша ҫутнӑ ҫурта тӗреклетнӗ, вӑл ирхи шуҫӑм ҫӑлтӑрне пӗлтернӗ, ҫурта ҫулӑмӗ тул ҫутӑличченех тытӑнса тӑнӑ. Уша ҫине юбилейсем ҫакнӑ (иногдо повявали по середине) пытарнӑ чухне таса алшӑлли ҫакнӑ (вӗсене вилнӗ ҫын чунӗ пӳртрен тухса шӑлӑнать тесе шутланӑ), ҫӗнӗ мӑшӑрланнӑскер туй йӑлипе Пирěштине халалласа алшӑлли ҫакнӑ.

Тӗк юпи — ҫак юпа сатӑн малти пайӗн кӗтессинче (хӑш чух хапха хӗрринчи юпи) урам енчен пулнӑ, ҫӗрпе пӗлӗт тӗрекӗнчен пӗрне сиволизациленӗ, Уша юби пек функци пулнӑ, вӑхӑтӗнче чугунсене пухнӑ пӗтӗм чӳк апачӗ пулнӑ, несӗлӗн еткерҫисем илсе тухса тӑкнӑ, ҫав юпа ҫумне тӑкнӑ. алтарь пулса ӗҫленӗ.

Ерех Кётесе-Кӗтес, чӑвашшӑн кӗтессем ҫветтуй шутланаҫҫӗ, мӗншӗн тесен океан ҫӗр ҫыранӗсене ҫуса тасатать, шыв варрине ҫитсен тӗнче пӗтес вӑхӑт ҫитӗ, ҫавна май чӑвашсем кӗтессене яланах хытӑ хӳтӗленӗ, сыхланӑ пек тӗрленчӗксем ҫинче те. Ҫакӑн тӑрӑх ҫуртӑн малти кӗтесӗнче йӑха, кил-ҫурта тата ҫемьене хӳтӗлемелли Ерехом (мӑн асаттесен чун хавалӗн пукани) сухан вырнаҫтарнӑ. Шыва кӗнӗ хыҫҫӑн турӑшсемпе улӑштарнӑ.

Турӑсемпе сывлӑшсем

В. К. Магницкий ҫырнӑ чӑваш мифологийӗнче пурӗ 210 ытла турӑ тата вӗсене парӑннӑ тӗрлӗ рангсемпе функцисен духийӗ пулнӑ. Вӗсем тӳпере, ҫӗр ҫинче тата ҫӗр айӗнчи тӗнчере пурӑннӑ. Д. Месарош ҫапла кӑтартса панӑ: Енчен те чӑвашсен ӗлӗкхи ӗненӗвне, уйрӑмах Турра асӑнас тӗлӗшрен, тимлӗн тинкерсе пӑхар, чылай тӑкаксем тупатпӑр, сӑмахран, алтай тӗрмисен таса шаман ӗненӗвӗпе. Лайӑх та усал сывлӑшсен культури сӳннӗ, шаман-мӑчавар ролӗ вара пӗтӗмпех ҫухалнӑ. Анчах та чӑвашсен паянхи ӗненӗвӗнче пӗртен-пӗр турӑ ҫинчен калакан ӑнлав, тем тесен те, язычество пек марри уҫҫӑнах палӑрать. Вырӑс тӗпчевҫисем В. А. Сбоев, В. К. Магницкий чӗлхене тата предмета уйрӑм пӗлмесӗр ҫак чӑваш мифологийӗн ҫав тери характерлӑ палӑрӑмне уйӑрма пултарайман, ҫавӑнпа та сӑмах язычество, хура ӗненӳ ҫинчен пынӑран, эппин, ӑс-хакӑлӑн кашни сывлӑшӗ, кӗлетки ҫакӑ Турӑ пулать те ӗнтӗ. Ҫак ӑнлав айне вара парне кӗллисен тексчӗсенчен кашни пӗлтерӗшлех мар сӑмаха Турӑ тесе, пӗр-пӗр чир-чӗр ячӗсене те, пӗр-пӗр систематизацисӗр тата чӗлхене пӗлмесӗр хӑваланӑ. Турра халалланӑ пуҫлӑхра эпӗ чӑвашла монотеизмеО турӑсен шучӗ пирки тӗплӗн калатӑп темиҫе шухӑш пур. Чӑвашсен пӗртен-пӗр тӗп тӑваканӗ ҫеҫ пур «Тӗнчери Турри» — Ҫут тӗнче Турри, вӑл тӗнче тӑваканӗ. Унӑн ят-сумӗ те, эпитечӗсем те нумай, ӑна ҫаплах: Аслӑ Турӑ (Ҫӳлти Туррӑн), Аслӑ Турӑ (Туррӑн), кӑвак тӳпе Турри (Туррӑн Кӑвак Турри), Пӗрлӗхлӗ Турӑ (Пӗрлӗ Туррӑн Тӗнчери Турри), Аслӑ Турӑ (Аслати Турри) тата Асли Атте (Аслачи), ыттисем Туррисем (пултаруллисем тата тӑвакансем) ӑна пӑхӑнса тӑраҫҫӗ кӑна тата духи шутланаҫҫӗ (шыв турри – шыв тӑваканӗ, сывлǎш турри – сывлӑш тӑваканӗ). Чӑннипе вара чӑвашсен Туррӑн ӑнлавӗ ҫук, унашкаллине урӑх халӑхсем тесе шутлаҫҫӗ, ытларах ку вӑл урӑх халӑхсен ӑнлавӗ, чӑвашӑн чун-чӗм тӑвакансен кӑна ӑнлавӗ пур, ӗненӗвӗ тӑрӑх чӑваш ҫӗр ҫинче те, тӳпере те мӗн пур, хӑйӗн духи-тӑвакансем (турри) пур, ашшӗпе амӑшӗ евӗр, ҫутҫанталӑкпа ӳт-пӳ пулӑмӗсене, ҫав е хими пулӑмӗсене киревсӗртме май ҫуккипе майсем ҫук процессене, вӗсем ҫак термина «туртӑм»-«творецки» тесе ҫырса хунӑ. Тӗслӗхрен, «Хёвел ашшепе» — хӗвел амӑшӗпе ашшӗ, пур япаласемпе пулӑмсем ҫумне пӗтӗм япала пулса тухнин дуалистла терминӗ ҫырӑнса юлнӑ. Ытти персонажсем кӳршӗ халӑхсен фольклорӗнчен кивҫен илнисем шутланаҫҫӗ: Вупӑр – вырӑс Упырӗнчен (акӑл. Вампир), Албаста – тутар Ал басӗ (душитель) тата ытти те.

Ырӑсем:

  • Турхан – куҫарура Пултаракан, Пултаракан (Турринчен)
  • Тӗнчери Туррӑн Ҫут тӗнчене Пултаракан, пантеонра чи асли тата чи асли (унӑн эпитет нумай).
  • Ама — Богиня мать, земля матушка, бог плодородия, покровительница женщии и детей (тюрк. Умай)
  • Тӳре-шарасене валеҫекен Кебе-турӑ (хӑш чухне Каваба-кӑвапа)
  • Пихампар – турӑ хӳтӗлевҫӗ (хӳтӗлевҫӗ), ҫынсене ырӑ пахалӑхсем парать, пророкла курӑнусем ярать; (сӑнар. шурӑ кашкӑр – кашкӑрсен кнеҫӗ)
  • Пӳлӗхҫӗ — ҫӑлавҫӑ, управҫӑ, провидец, ҫынсене телейсӗр е телейлӗ шӑпа, ӑнӑҫу турри валеҫсе парать.
  • Ҫурлан – ҫурҫӗр шевли, сывлӑш ҫӗлен детороди, пепкесен чунӗсене валеҫсе парать (Милкович стр. 23)
  • Йӗрӗх — дух хранитель рода, семьи; мӑн асаттесен еткерӗ
  • Пирӗшти — ырӑ сывлӑш, пирӗшти (мӗнле куҫарӑнать: сӑпатсӑр, сӑнарсӑр)
  • Хӗртсурт – Кӗрлекен ҫурт, кил вучахӗн управҫи.
  • Хӗрлӗ ҫыр — тӳпере, ҫӗр хӗрринче пурӑнакан ырӑ сывлӑш.
  • Вите хуҫи — вите хуҫи

Усалсем:

  • Усал — пӗтӗм усал сывлӑшӗ тӗнчере
  • Алпастӑ — тӑватӑ кӑкӑрлӑ хӗрарӑм евӗрлӗ усал чӗрчун (тат.)
  • Арҫури — сывлӑш, вӑрман хуҫи, арҫури
  • Вупӑр — усал сывлӑш, упырь, чир-чӗр янӑ, ҫывӑракан ҫынна тапӑннӑ (от рус. упырь)
  • Вутӑш — шывра пурӑнакан усал сывлӑш (от рус. водяной)
  • Келе — усал сывлӑш.
  • Вупкӑн — чир-чӗр яракан, куҫа курӑнман е йытӑ евӗрлӗ усал сывлӑш.
  • Эсрел — вилӗм сывлӑшӗ
  • Шуйттан — сатана
  • Сехмет – хаярлӑх, ҫил турри, инкек-синкек тата инкек-синкек. (Никольскин чӑвашла-вырӑсла словарӗ 170 стр.)
  • Текмеле – сывлӑш ячӗ
  • Хурачун – хура чун, тӗттӗмлӗх, сивӗпе сӗмлӗх хуҫи
  • Ийе — сывлӑш, хӗрт-сурт, мунчасенче, армансенче, пӑрахӑҫа тухнӑ ҫуртсенче, витесенче т. ыт. те пурӑнакан.

Халапла чӗрчунсем

Ҫӑлтӑр ушкӑнӗсем

  • Ҫурлан — ҫурҫӗр шевли
  • Хӑлха – ҫурҫӗр ҫӑлтӑрӗ
  • Юман — орион
  • Юман пиҫиххи — орион пиҫиххи (чӑвашсем юпасемпе кереметсене варрипе алшӑллипе ҫыхаҫҫӗ)
  • Йӑва (Йӳккел, Ҫирӗклӗ) – плеядсем
  • Пӑши, (Алтӑр) – пысӑк упа ами
  • Така (Пӗкӗлме) — пӗчӗк упа ами

Паттӑрсем

Мӑчаварсем

Ырамаҫ (чӑв. Юмси, Мачавар — мифла вӑй-хӑватлӑ ҫынсем; халӑхра ӑна пултарулӑх, ӑсчах, ӑрӑмҫӑ, пур енчен те хӑватлӑ, япала, юмӑҫ, юмӑҫ, юмӑҫ, юмӑҫ, ӑрӑмҫӑ тата ытти те тенӗ. ырӑлӑх е усаллӑх туйӑмӗ, микрокосмос тунӑ евӗр куҫ умне тухса тӑнӑ та вӗрӳ-суру, кавар, гимн-речитативсемпе пӗрле ҫӳренӗ. Вӗсен тексчӗ час-часах Аша чӗнсе каламалли формулӑна тӗпе хунӑ, вӑл 3,5, 7,9 хут каланӑ, ҫакӑ вара тӗрӗс мар хисепсен магикӑлла вӑйӗ ҫинчен шухӑшланипе ҫыхӑннӑ. Формулӑна тепӗр хут аса илтерекенсен шучӗ ума лартнӑ тӗллевсене пурнӑҫа кӗртес кӑмӑлӑн вӑйӗнчен килнӗ.

Ырāмаҫ (Ырāмҫáл) — тӳррӗн каласан, «Ырӑ туни» тенине пӗлтерет. Ыруҫӑ сӑмахран иртет — Ырлӑх. Чӑваш кун-ҫулӗнче Якушкӑнь тӗминчен ҫырнӑ заметка пур: «Карталлēсь Ырлъ» (Киремет) ятлӑ сӑваплӑ вырӑн пирки унта Ырамаҫ ҫеремлӗ курӑксем, кӑмпасем тата вӗрӳ-суру пулӑшнипе йӑла-йӗрке ирттернӗ. Вӑл усал сывлӑшсене парӑнтарнӑ, пӑсӑлнине сирнӗ, ҫынна сывату кӳнӗ. Хӑш-пӗр шухӑшпа килӗшӳллӗн, чӑваш кун-ҫулӗ орхоно-енисей ыркӗнчен (юмӑҫ) пулса тухать. Ытти тӗрӗк килӗшӗвӗсем — тат. ырымчы, узб. иримчи. Хальхи чӑваш чӗлхинче ҫак сӑмахпа халӑх целителӗсемпе экстрасенсӗсене палӑртаҫҫӗ.

Кӗлӗпуҫ – кӗлесен пуҫлӑхӗ, мӑчавар пулӑшуҫи.

Халапла вырӑнсем

  • Арамаҫи тӑвӗ, ун ҫумне Улӑп чӑвашӗсен мӑн ашшӗ сӑнчӑрланӑ.
  • Аратан тӑвӗ — ҫӗр айӗнчи тӗнче тӑвӗ. Пӗр ятлӑ ту Шӑмӑршӑ районӗнче «Чаваш Вармане» наци паркӗн территоринче вырнаҫнӑ.
  • Ырсамай (киремет), картала ыр, Валем Хузя. Кӗмӗл пӑлхарсен тӗп хулинчи патшалӑх киремечӗ Пӳлере (Биляр) пӑлхар.
  • Тӗнчери сӑрт-ту
  • Сетле-кюль — халапсен речӗпе килӗшӳллӗн, сӗт кӳлли, унӑн ҫыранӗсенче юлашки Хусан ханӗн тӑхӑмӗсем пурӑнаҫҫӗ.
  • Ҫӗут-ҫӑтмах (ҫутӑ тӗнче)
  • Тамӑк-тамӑк (вилнисен патшалӑхӗ, аялти тӗнче) унта ҫылӑхлӑ чунсене тасатмалли 7 картлашка

Уяв кунӗсем

  • Мун Кун-«Великий деньги» (чӑваш ӗненӗвӗ тӑрӑх тӗнче туни)
  • Ака Туй-«Ҫураки туйӗ» (тӳпепе ҫӗр туйӗ, акапуҫ кинеми олицилет)
  • Вырма-Урожай. Ку вӑл фермерӑн ҫулталӑкри ӗҫ ярӑмӗнчи хӗрӳ те йывӑр, ҫав вӑхӑтрах питӗ яваплӑ тапхӑр пулнӑ. Ҫӑкӑр – пӗтӗм хресчен ӗҫӗн кӑшӑлӗ.
  • Авӑн (Авн) – нумай пӗлтерӗшлӗ сӑмах. Авӑн ҫапасси вӑл. Ҫак уяв ҫӑкӑр чӗрессине пысӑк вырӑна хунӑран чылай обязательнӑй ритуалпа ҫӳренӗ. Вӑл уйрӑмах кӑмӑллӑ, хресченсемшӗн чаплӑ пулнӑ. Авӑн ҫапни те тыр-пул пухса кӗртни пекех илӗртӳллӗ.
  • Чук ­ кас ­ си вӑл – чы ­лай
  • Учук – чӑвашсен пӗрлехи йӑлӑнӑвӗ (уй-хир чукмар – хирте чӳк туни)
  • Чуклеме — ҫут ҫанталӑк сывлӑшӗсене, вилнӗ мӑн асаттесене ҫӗнӗ тыр-пул парнелемелли сӑвап уявӗ, унпа пӗрле мӗнпур тӑванӗ-хурӑнташӗсене хӑналани. Кӗркунне, авӑн ҫапса пӗтерсен, чӑваш хресченӗсем тырра тӗплӗн сортласа валеҫнӗ: чи лайӑххи — вӑрлӑх валли, начарри — фураж ҫине, ку вара ҫӑнӑх валли.
  • Сора чюге (Ҫара чӳкӗн) – сӑра-эрехпе, духсене чӳк туса сӑра кӳреҫҫӗ. Ҫак ӗҫкӗ-ҫикӗре пӗрер алтӑр сӑра парнене кӳреҫҫӗ: Тӗнери турра, турра, турра кӗлепе ашшӗнне, сёвере тӑпӑлтарса кӑларнӑ ырра, хвел ашшӗнне, амшӗнне, паранӑн пылакне, пихампара, хӗлхемне …
  • Кёр Сори (Кӗр сӑри)-«Кӗр сӑри"вӑл мӑн асаттесен сывлӑшӗсен ҫӗнӗ тухӑҫӗшӗн пуҫ ҫапмалли тата кӗрхи тав тумалли йӑла. Ӑна юпа уйӑхӗн вӗҫӗнче — чӳк уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче катӑлакан уйӑх ҫутинче шӑрантарнӑ. Сӑра вӗретсе автана е чӑхха пиҫӗхтеретӗр. Уява хутшӑнакансем черетпе пӗтӗм тӑванӗсен килӗсенче иртрӗҫ, сӑрапа сӑйларӗҫ, хуҫисен сӑрине сӑйларӗҫ. Нимӗҫ Октоберфесчӗ евӗрлех. Хӑш-пӗр чӑвашсен ӑна Авдан Сори (Автан сӑри) теҫҫӗ. Кӗркунне тӗне кӗмен чӑвашсен вилнисене асӑнни. Уй-хир ӗҫӗсене вӗҫлесе авӑн уйӑхӗнчи тыр-пулӑн пӗр пайне туп-тулли уйӑх хыҫҫӑн пӗрремӗш эрнекун каҫ йӗркеленӗ.
  • Хёр Сори (Хӗр сали) – хӗр сӑри, хӗр упраҫ уявӗ, хӗллехи ҫамрӑксен уявӗ. Ку пуҫару йӑлисен — хӗрсен ӳсӗм ушкӑнне куҫнин — хӗллехи хӗвел тӑнин кунӗпе ҫыхӑннӑ йӑла-йӗркепе ҫыхӑннисен — сасси; Кӑтарту валли урамран 15-20 хӗр пуҫтарӑннӑ, вӗсенчен пӗрне пуҫлӑха, теприсене укҫа пухмалли казначейпе суйланӑ. Пира тӳлевлӗ е ытти условисенче тытакан пӳртре ирттернӗ. Хӗрсем ҫӑнӑх, салат, тырӑ, хӑмла, ҫу тата ытти ҫимӗҫе илсе килетчӗҫ, сӑра кӳретчӗҫ, ритуал апачӗ хатӗрлетчӗҫ. Сӑра кашни хӗре малтанах уйрӑм хатӗрленӗ пулсан, хутшӑнакансем хӑйсен тӳписене пӗтӗмӗшле пичке ҫине (мӗнпурӗ те пӗр-ик витре ҫеҫ) янӑ. Уяв кӗлӗрен пуҫланчӗ. Хӗрсем фестивале ертсе пынӑ май чупассипе сӑра вӗретес ӗҫре хӑйсен хӑнӑхӑвӗсене кӑтартнӑ. Хӗрсен ашшӗ-амӑшӗ, ял-йыш, каччӑсем хӑнара пулчӗҫ. Хӗрачасем вӗсене йӑпатаҫҫӗ, музыка инструменчӗсемпе каласа юрлаҫҫӗ, ташлаҫҫӗ. Кӳренес мар тесе, вӗсемпе пӗрле авланнӑ темиҫе арҫын та пынӑ. Ку — хӗрсене качча тухма, пулас упӑшкине явӑҫтарма хатӗррине практикӑлла демонстрацилени.
  • Сурхури (Нартухин) — чӑвашла Сурхурипе пӗр килнӗ, хӗллехи хӗвел тӑнин чӑваш уявӗ шутланать.
  • Сёварни (Ҫӑварни, Ҫӗнӗ эрни) — ҫурхи вӑрану уявӗ, Ҫӑварни.
  • Ҫулталӑк уявӗ — ҫӗнӗ ҫул, пуш уйӑхӗн 20-21-мӗшӗсенче ҫурхи танлӑх кунӗнче паллӑ тӑваҫҫӗ. Ҫулталӑкри чӑвашсем ҫуллапа (ҫолла) шутланӑ. Мӑсӑльман уявӗпе навруз хутшӑннӑ, кун тӑрӑх чӑвашсем март уйӑхӗнчен маларах «нарс уйахӗ» тенӗ, анчах та ҫав пулӑмсене кура уйӑх ячӗсене улӑштарнӑ. Марс ячӗпе, ҫӗр ӗҫӗпе выльӑх-чӗрлӗх турри ячӗпе, Martius-март тесе ят панӑ ҫулталӑкӑн пӗрремӗш уйӑхӗ Рим ҫыннипе килӗшсе тӑнӑ.
  • Серен (Сӗрен) — анатри чӑвашсен усал сывлӑшсене ялтан хӑваласа янине халалланӑ ҫурхи уявӗ. Уяв ячӗ хӑех вара «хӑваласа янине» пӗлтерет. Серен аслӑ кун умӗн (мун кун) ирттермен, хӑш-пӗр ҫӗрте тата вилнӗ мӑн аслашшӗсен ҫуллахи пумилкки умӗн — Ҫимӗк умӗн — ирттернӗ.
  • Ҫинҫе (Ҫинҫет) — ҫуллахи хӗвел тӑнӑ вӑхӑта хӑнӑхтарнӑ йӑлана кӗнӗ христиансен йӑлинчи йӑла-йӗрке.
  • Нимене — ыркӑмӑллӑх, коллективлӑ пулӑшу, ял-йыш ӗҫ тата нушаллӑ ӗҫе вырнаҫать. Пӗр-пӗрне ҫуртсем, яла кӗмелли кӗперсем, масар ҫинчи хӳме, яла каймалли ҫул тума пулӑшӑр. Ҫаксем пурте тӳлевсӗр, кашниех хӑйӗн мӗн пуррине илсе килнӗ, хӗрарӑмсем пысӑк хурансенче ӗҫчен ҫынсем валли апат-ҫимӗҫ хатӗрленӗ.
  • Ҫимӗк (Йӗкӗт) — мӗн пур ӑслӑ тӑванӗсене асӑнни, ҫынсем ирех мунча йышӑнаҫҫӗ, шурӑ таса тумсем тӑхӑнса масар ҫине ҫӳреҫҫӗ, унта вӗсем хӑйсен вилнӗ тӑванӗсен чунӗсене несӗл ҫуртне чӗнеҫҫӗ, чана апат-ҫимӗҫ (пашалу, сӑра) хураҫҫӗ, «уша юпие» (хӑш чухне кӑмрӑк тёпӗ) патне илсе тухаҫҫӗ. лу сада, ытти пур сӑйсене (апат юлашкисене) тепӗр ирччен сӗтел ҫинчен пуҫтарма юрамасть.

Йӑла-йӗрке вӑййисем

  • Ҫумӑр пӑтти – Ҫумӑр пӑтти, хӑш-пӗр тӗне кӗмен ялсенче халӗ те ирттереҫҫӗ ӑна, кашни урамра (касси) хӑйӗн уйӑрнӑ вырӑнӗ пур, унта кӗлӗ пӑтти пӗҫереҫҫӗ, апат-ҫимӗҫе кашни килтен ачасем пуҫтараҫҫӗ, кам кӗрпе парать, кам ҫӑмарта, кам сӗт парать. Йӑла-йӗркене ҫумӑр ҫутарас тесе типӗ вӑхӑтра ирттереҫҫӗ. Аслисем апат хатӗрленӗ вӑхӑтра ҫамрӑксем ялӗпех витресем йӑтса чупаҫҫӗ, пӗр-пӗрне шывпа (шывпасем) сапса параҫҫӗ, мӑн иртен-ҫӳрене те, ҫакӑншӑн никам та кӳренмест, ҫылӑх хӑй ҫине урӑхларах чӗнет. Ҫаплах пӗтӗмӗшле ялсем тата тӗмсем те пулаҫҫӗ «сюмор поттыр» (темиҫе ял) питӗ вӑйлӑ типӗ ҫанталӑк пулсан.
  • Пӑр яни — Пӑр ӑсатни, ҫуркунне ҫитсен, арҫын халӑхӗ ҫырмана пӑртан уҫӑлма пулӑшма тытӑнать, пуртӑсемпе пӑр катӑкӗсене, черенкӑсемпе тата ытти мелсемпе пӑра тӗрте-тӗрте яраҫҫӗ, питӗ хӑрушӑ ӗҫ-пуҫ хӗрарӑмсемпе ачасене ниҫта та ямаҫҫӗ, вӗсем айккинчен сӑнаса юрлаҫҫӗ, ҫакна арҫын хӑюлӑхӗпе отвагне тӗрӗслеҫҫӗ, ҫынсем пӑрлӑ шыва ӳкнӗ тӗслӗхсем те пулаҫҫӗ, анчах ҫӑлав пӑявӗсене малтанах хатӗрлеҫҫӗ. Ҫакӑн хыҫҫӑн пӑрсем ҫинче улӑмпа вутӑ чӗртсе яраҫҫӗ те юрӑ юрлаҫҫӗ: «Пӑр каят, пӑт-пат каят, пӑт-пат-пат-пат-пат-пат-пат-пат-пат-пат-пат!» (Пӑр каять, унпа пӗрле хӗл ларать).
  • Улах – Пӗрлӗх, ҫак вӑхӑтра хӗрсем хӑйсене валли пулас упӑшкасем, каччӑсем хӗр тупатчӗҫ. Каччӑсемпе хӗрсем каҫсерен пӗр киле пуҫтарӑнаҫҫӗ, хӗрсем хӑйсемпе пӗрле йӗке е тӗрӗ илеҫҫӗ, каччӑсенчен — хӑшӗ ҫӑпата ҫыхать, хӑшӗ хӑйсемпе пӗрле сӗрме купӑс, кӗсле илет. Пытанаҫҫӗ, юрлаҫҫӗ, выляҫҫӗ пурте пӗрле. Тупмалли юмахсем юптараҫҫӗ, юмахсем калаҫҫӗ, каччӑсем хӗрсемпе паллашаҫҫӗ.
  • Ойха ҫãлãхӗ. -Иккӗшӗсӗр пуҫне пурте карталанса тӑраҫҫӗ; юлнисенчен пӗри уйӑха сӑнлать те ункӑ варрине тӑрса юлать, тепри — «Ҫӑмламас" — ункӑ тулашӗнче юлать. Тӗллевӗ лãх а ойãх тытасси, ҫавӑнпа вӑл ушкӑна кӗресшӗн, анчах та ӑна кӗртмесӗр тӑрӑшаҫҫӗ; вӑл кӗрсен ойӑ часрах ун ҫаврӑмӗ хыҫне чупать — ирӗклӗн кӑлараҫҫӗ. Ҫам-рӑкшӑн халӗ ӑнтӑлать, анчах ӑна каллех кӗртес мар тесе тӑрӑшаҫҫӗ. Вӑйӑ хӑш чухне нумайлӑха тӑсӑлать: лãх пулнã % ойãх тытма май килмест. Ҫамãр тытсанах, 'ойãх ҫãмãлӗ, 'ойãх ҫãмãлãх.; анчах ӑна ҫапла тума памаҫҫӗ: вылякансем пурте ун патне пуҫтарӑнаҫҫӗ те ӑна хӑлхаран, пӗтӗм пыр тӗпӗнчен кӑшкӑраҫҫӗ.

Йӑлана кӗнӗ календарь

Уйӑх чӑвашсен халаплӑх кӑтартӑвӗсемпе, йӑла-йӗркепе тата ҫӗр ӗҫ уклачӗпе пӗр-пӗринпе ҫыхӑнса тӑнӑ. Уйӑхсен йӗркин хальхи форми тата вӗсен хӑш-пӗр ячӗсем, малтанхи унӑн тӗсӗнчен, мӑсӑльмансемпе христиансен кӳршӗллӗ культурисен витӗмӗпе ҫыхӑннӑ кӑштах улшӑннӑ.

  • Кӑрлач (Январь) — сивӗ уйӑхӗ
  • Нарӑс (Февраль) — навруз уйӑхӗ
  • Пуш (Март) — пушӑ уйӑх, пушӑ вӑхӑт, типӗ уйӑхӗ, ҫураҫу уйӑхӗ
  • Ака (Апрель) — ака Акатуйне халалланӑ уйӑх, ҫак тапхӑрта хӗр-упраҫ ҫӗрне сухапуҫӗпе уҫлани, хӗллехи ыйхӑ хыҫҫӑн (сухаласа акни) пулса иртет
  • Ҫу (Май) — ҫӗр туррине тата Ама пулӑхне (Умай) халалланӑ ҫумӑрпа ҫу пуҫламӑшӗн уйӑхлӑхӗ
  • Ҫӗртме (Июнь) — мӑшӑр уйӑхӗ, пӑс ани
  • Утӑ (Июль) — утӑ ҫулмалли уйӑх
  • Ҫурла (Август) — ҫурла уйӑхӗ, вырма
  • Авӑн (Сентябрь) — авӑн уйӑхӗ
  • Юпа (Октябрь) — пумилккепе юпа уявӗн уйӑхӗ, тӳррӗн илсен, ритуал юпин (тӗнче тӗнӗлӗ) уйӑхӗ, вӑл виҫӗ тӗнчене те, вилнисене те, турӑсене те тата пирӗн тӗнчене ҫураҫтарать
  • Чӳк (Ноябрь) — чӳклеме тата чӳк уявӗн уйӑхӗ, турра тав туни, ҫитес ҫул лайӑх тыр-пул пама ыйтса мӑн асаттесене парне кӳни, чӳклени
  • Раштав (Декабрь) — Раштав уйӑхӗ тата Нартухин уявӗ.

Уша уйахӗ вырӑнне (венера уйӑхӗ | венера уйӑхӗ | кӑрлач-кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ | кӑрлач уйӑхӗ ]] сем пуҫланчӗҫ, анчах та «нартуханран» сӑмах та пӗрремӗш мар, маларах мӑсӑльмансенчен кивҫен пулнӑ ского «нардуганка», есть диалектный вариант «хуракаҫесь» уйãх-декабрь. Унтах «насульманла» уйӑхлӑх та кӗрет. Уйӑхсенчи диалект уйрӑмлӑхӗ те пур-ха: хӗр уйахӗ — ҫӗртме уйӑхӗ (хӗр уйӑхӗ) Кӑрлач – кӑрлач уйӑхӗ (13-мӗш уйӑхӑн 2-мӗш сивӗ уйӑхӗ)

Ытти тӗнсемпе ҫыхӑнса тӑни

Чӑвашсен халапӗпе тӗнӗ общетюрк тӗнӗсенчен нумай мур еткерленӗ. Апла пулин те вӗсем пӗтӗмӗшле тымартан ытти тӗрӗк халӑхӗсен ӗненӗвӗнчен чылай инҫерех кайнӑ. Чӑваш тӗнӗн монотеистла характерне хӑш чухне исламӑн вӑйлӑ витӗмӗпе ӑнлантараҫҫӗ. Ислам (арап тата перс) йӑхӗсемпе чылай тӗн терминӗсем шутланаҫҫӗ. Ислам йӑлисем чӑвашсен молеллӗ, виле пытармалли тата ытти йӑлисемпе палӑрнӑ. Каярахпа чӑваш ӗненӗвӗ христианлӑх енчен вӑйлӑрах витӗм кӳнӗ. Хальхи вӑхӑтра ял хутлӑхӗнче пурӑнакан чӑвашсем хушшинче тӗн синкретизмӗ ҫителӗклех сарӑлнӑ, унта христиансен йӑли-йӗркине «языческимипе» (авалхи чӑваш тӗнӗпе) тачӑ ҫыхӑнтарнӑ.

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

  • Уша (чӑваш мифологийӗ)
  • Культ предков в чувашской мифологии
  • Тенгрианлӑх
  • Дмитриев Иосиф Александрович

Ӑнлантарусем

  1. ^ Салмин А.К. Система религии чувашей. СПб., 2007. lib.kunstkamera.ru. Пӑхнӑ кун: 2020 ҫулхи юпан 15-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2 Месарош Д. Памятники старой чувашской веры/ Пер. с венг. — Чебоксары: ЧГИГН, 2000. — Т. 1. — 360 с. — ISBN 5-87677-017-5.
  3. ^ Улып: Чувашский народный эпос. Собрал и изложил Ф. Сюин. перевод А. Дмитриева. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2009. — 462 с. — ISBN 5-7670-1711-5, 9785767017119.
  4. ^ Учёные: Салмин Антон Кириллович. nasledie.nbchr.ru. Пӑхнӑ кун: 2021 ҫулхи акан 9-мӗшӗ.
  5. ^ Галошев В. П. Картина мира//Мифы и легенды(чăв.)

Вуламалли

  • Вольтер Э. А. Тара, верховный бог эстов // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1901. — Т. XXXIIa. — С. 617—618.
  • Денисов П. В. Религиозные верования чуваш (историко-этнографические очерки). — Чебоксары: Чувашское государственное издательство, 1959. — 408 с.
  • Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания: Очерки истории чувашского народа с древних времен до середины XIX века. — 2-е изд., доп. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1993. — 446 с.
  • Димитриев В. Д. Этнотеатральные формы в чувашском обряде: монография / Чуваш. гос. ин-т гуман. наук. — Чебоксары: ЧГИГН, 1998. — 247 с.
  • Месарош Д. Памятники старой чувашской веры / Пер. с венг. — Чебоксары: ЧГИГН, 2000. — 360 с. — ISBN 5-87677-017-5.
  • Магницкий В. К. Материалы к объяснению старой чувашской веры. — Казань, 1881.
  • Пиамбар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1898. — Т. XXIIIA (46): Петропавловский — Поватажное. — С. 772.
  • Трофимов А. А. Чувашская народная культовая скульптура. Ч., 1993;
  • Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. — Казань, 1902.
  • Кудряшов Г. Е. Тĕн тĕшмĕшлĕхĕ тата унпа кĕрешесси. — Шупашкар: Чăваш АССР кĕнеке издательстви, 1970. — 72 c.
  • Атаманов Г. С. Юмăçа, тĕшмĕше ан ĕнен, чирлесен тухтăр патне кай. — Шупашкар: Чăваш АССР государство издательстви, 1960. — 32 с.
  • Куницкий Р. В. Тĕнчен пуçламăшĕ пулнă-и? — Шупашкар: Чăваш АССР гос. изд-ви, 1956. — 31 с.
  • Салмин А. К. Жертвоприношение в традиционной жизни чувашей.
  • Государственная религиоведческая экспертиза Природной экологической религиозной организации «Академия Чувашской Духовности»
  • Салмин А. К. Традиционные обряды и верования чувашей. — СПб.: Наука, 2010. — 240 с.
  • Салмин А. К. Божество Тор: чувашско- скандинавские типологии. // Скандинавские чтения — 2010
  • Салмин А. К. Система религии чувашей / Отв. ред. А. И. Терюков. — СПб.: Наука, 2007. — 653 с.
  • Салмин А. К. Чувашское божество Кăвар // Радловские чтения — 2007
  • Салмин А. К. Чувашское божество Шилек // Этнография восточно-финских народов: история и современность. — Ижевск: УрО РАН, 2007. — С. 182—192.
  • Комлев И. Г. Религия и мифология древних болгар в трудах болгарских учёных (1950—1990 гг.)
  • Матвеев Г. М. Мифоязыческая картина мира этноса: на примере чувашской мифологии и язычества : автореферат диссертации… доктор философских наук. — Чебоксары, 2007. — 338 с.
  • Новая религиозность в России: учения, формы и практика / А. А. Ожиганова, Ю. В. Филлипов; Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М.: 2006, 299 с.
  • Салмин А. К. Система верований чувашей / Отв. ред. член.-корр. РАН С. А. Арутюнов. — Чебоксары, 2004. — 208 с.
  • Напольских В. В. Заметки на полях: Неоязычество на просторах Евразии. // Вестник Евразии / Acta Eurasica. — Вып. 1. — Москва, 2002.
  • Неоязычество на просторах Евразии / Сост. В. А. Шнирельман; Библейско-богословский институт св. апостола Андрея. — Москва, 2001. — 177 с.
  • Браславский Л. Ю. Религиозные и оккультные течения в Чувашии (культы, церкви, секты, деноминации, духовные школы). (недоступная ссылка) — Чебоксары: изд-во «Чувашия», 2000. — 374 с., илл.
  • Салмин, А. К. Киремет : [о чуваш. обрядах и молениях] / А. К. Салмин; отв. ред. С. А. Арутюнов; Чуваш. нац. акад., Науч.-исслед. ин-т яз., лит., истории и экон. при Совете Министров Чуваш. Респ. — Чебоксары, 1992. — 27 с. — Ч. текста англ. — Библиогр.: с. 24—26.
  • Салмин, А. К. Народная обрядность чувашей = Folk Rituals of Chuvash / А. К. Салмин; отв. ред. С. А. Арутюнов. — Чебоксары, 1994. — 338 с.; 21 см. + 1 л. табл. — Библиогр.: с. 327—335. — ISBN 5-87677-002-7.
  • Салмин, А. К. Религиозно-обрядовая система чувашей / А. К. Салмин; отв. ред. Н. Л. Жуковская; Чуваш. нац. акад., Науч. -исслед. ин-т яз., лит., истории и экон. при Совете Министров Чуваш. Респ. — Чебоксары, 1993. — 209, [1] с. — Библиогр.: с. 199—206.
  • Традиционная культура чувашей / Ч. 1 : Культура традиционного хозяйства чувашей / П. П. Фокин Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук. — Чебоксары, 1995—144 с.: рис. — ISBN 5-87677-008-6.
  • Традиционная культура чувашей / Ч. 2 : Материальная культура чувашей / Г. Б. Матвеев. Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук. — Чебоксары, 1995—198, [1] с.: рис.
  • Чувашские праздники и обряды : программа спецкурса / [сост. Б. Л. Алексеев, Н. И. Егоров]. — Чебоксары : Изд-во Чуваш. ун-та, 1993. — 11 с.
  • Ахтимирова-Петрова, Р. Н. Чăвашсен ырă йăла-йĕркисем : очерксем, аса-илÿсем, калавсем = Добрые традиции и обычаи чувашские. / Роза Николаевна Ахтимирова-Петрова; [худож. Ф. И. Мадуров]. 1-мĕш кĕнеке. — Шупашкар, 1995 — 63 с. — ISBN 5-900627-03-9.
  • Салмин А. К. Духи требуют жертв. Система традиционных обрядов Чувашии. — Чебоксары, 1990.
  • Наумов Н. Е. Языческие боги чуваш. Словарь. Машинописный сборник. 1987.
  • Филатов С. Чувашское язычество // Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. М. Бурдо, С. Филатов. — М.: Логос, 2006. — Т. IV. — С. 100—105. — 366 с. — 2000 экз. — ISBN 5-98704-057-4.

Каçăсем

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем