Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Магницкий Василий Константинович

РАН экспертизи

Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех
Aprove.svg

РАН экспертизи

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Раҫҫей Ӑслӑлӑхӗсен Академийӗ
тӗрӗслесе тухнӑ
Тӗплӗнрех
Disambig gray.svg Магницкий хушаматлă урăх çынсем çинчен РУВИКИ-ре статьясем пур.

Магницкий Василий Константинович (1839 ҫулхи пушӑн 3-мӗшӗ, Чирӗккасси, Етӗрне уесӗ, Хусан кӗпӗрни[1] — 1901 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗ, Шӑмат, Етӗрне уесӗ, Хусан кӗпӗрни) — вырӑс этнографӗ, историкӗ тата общество ӗҫченӗ, чӑваш халӑхӗн чи пысӑк тӗпчевҫисенчен пӗри.

Пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ

1839 ҫулхи пуш уйӑхен 3-мешенче Хусан кӗпӗрнин Етӗрне уесӗнчи Чирӗккасси ялӗнче[2] Магнитский (Магницкий) Константин Георгиевич (Константин Егоров)[3] темиҫе ӑрури пачӑшкӑ ҫемйинче ҫуралнӑ. Ашшӗ — дворян йӑхне никӗслекенӗ, ӑна Хусан кӗпӗрнин дворян йӑх-несӗлӗн 3-мӗш пайне кӗртнӗ[4]. Амӑшӗ — Агриппина Васильевна Осменовская (Смеловская[5]), священник хӗрӗ пулнӑ[3]. Малтанхи ывӑлӗ ҫуралнӑ чухне Константин Георгиевич Етӗрне уесӗнчи Чирӗккасси ялӗнче Знамени чиркӗвӗнче священник пулса ӗҫленӗ.

Василий Константиновичӑн ачалӑхӗ Тури Шӑмат (халӗ — Чӑваш Республикин Етӗрне районӗнчи Советски ялӗ) салинче иртнӗ, унта вӑл чӑваш чӗлхине вӗреннӗ те. Унӑн ашшӗ 1836 ҫулта тӗн семинарине вӗренсе пӗтернӗ, ҫав вӑхӑтран пуҫласа мӗн виличченех Тури Шӑмат чиркӗвӗнче ӗҫленӗ.

Василий Константинович аса илнӗ тӑрӑх, ашшӗ ӑна пилӗк ҫулта хут вӗрентме тытӑннӑ, унпа пӗрле йӑмӑкӗ Юлия та вӗреннӗ. Хӑйӗн ачисене вӗрентме вӑл йывӑҫран касса азбука ӑсталанӑ. Ҫичӗ ҫул тултарсан ӑна тӗн училищине вӗренме кӗме Мӑн Чураш чиркӗвӗн тиекӗ хатӗрлеме тытӑннӑ, ун патӗнче вӑл икӗ ҫула яхӑн вӗреннӗ.

1848 ҫулхи кӗркунне Василий Константинович Шупашкарти тӗн училищинче вӗренме пуҫланӑ, ӑна 1854 ҫулта вӗҫленӗ. Ҫав ҫулах Хусанти тӗн семинарие вӗренме кӗнӗ.

Магницкий каланӑ тӑрӑх, шӑпах кунта унӑн вӗренӳпе пӗтӗм пурнӑҫ ҫулне тӗрӗс е йӑнӑш суйласа илни пирки иккӗленӳ ҫуралнӑ. Хусан университечӗн студенчӗсемпе тӗл пулса калаҫни, университет пӗлӗвӗпе паллашни ӑна тӗн, чиркӳ пӗлӗвӗ ансӑр тата ҫителӗксӗр пулнине ӑнланса илме май панӑ, анлӑ та ӑслӑлӑх пӗлӗвӗшӗн ҫунакан ҫамрӑка вӑл туллин тивӗҫтермен. Ҫак иккӗленӳ вара ӑна специальноҫа тӗплӗнрех суйласа илме хистенӗ: вӑл чылай вӑхӑт иккӗленнӗ, тӗн семинаринче вӗренсе пӗтернӗ тӗле ҫеҫ юридици пӗлӗвӗ хӑйне ытларах юрӑхлӑ тесе пӗтӗмлетӳ тунӑ.

Хусанти тӗн семинарийӗнчен вӑл 1858 ҫулта вӗренсе тухнӑ, хыҫҫӑн кӗмелли экзаменсене ӑнӑҫлӑ тытса Хусан университечӗн юридици факультетне вӗренме кӗнӗ.

В. К. Магницкий университетра 1862 ҫулччен вӗреннӗ. Ҫак вӑхӑт унӑн пурнӑҫӗнче чи тухӑҫлӑ, демократиллӗ тӗнчекурӑм пиҫсе ҫитнӗ тапхӑр пулса тӑнӑ. Хусан университетӗнче ун чухне студентсене халӑх пурнӑҫӗпе ӑс-хакӑлне тӗпчеме чӗнекен, Раҫҫей истори шӑпинче халӑх массисен пӗлтерӗшне туллинрех кӑтартма тӑрӑшакан чылай демократилле шухӑш-кӑмӑллӑ профессор вӗрентнӗ. В. К. Магницкий вӗсен лекцийӗсене итленӗ, шӑпах ҫакӑ демократилле идейӑсемпе шухӑшсен витӗмӗпе йӗркеленме май панӑ.

1862—1863 ҫулсенче вӑл кӗпӗрне судӗнче уголовлӑ тата граждан ӗҫӗсен палатинче хӗсметре тӑнӑ.

Вун тӑватӑ ҫул хушши, 1863—1877 ҫулсенче, Шупашкар уесӗн иккӗмӗш участокӗн суд следователӗ пулнӑ.

1877 ҫулта В. К. Магницкий Вятка кӗпӗрнине ӗҫлеме кӗнӗ, унта 1882 ҫулччен Уржум уесӗнчи халӑх училищисен инспекторӗ пулса ӗҫленӗ. Ун хыҫҫӑн Шупашкар уесӗнчи халӑх училищисен, 1890 ҫултанпа тата Хусан кӗпӗрнинчи Елабуга уесӗн инспекторӗнче ӗҫленӗ. Ҫапла вара, юлашкинчен, Василий Константинович хӑйӗн вырӑнне тупнӑ та, хӑйӗн пӗтӗм хавхаланӑвӗпе, хӑйӗн тӗп вӑхӑтне шкулсем тӑрӑх ҫӳресе, ҫӗнӗ шкулсем уҫас ӗмӗтпе Атӑлҫи тата Урал тӑрӑхӗнчи тӗрлӗ халӑх пуранакан районсенче ирттернӗ. Вӑл тӑрӑшнипе удмуртсене, чӑвашсене, ҫармӑссене, тутарсене валли ҫӗр-ҫӗр шкул уҫнӑ. 1894 ҫулта отставкӑна тухнӑ хыҫҫӑн та вӑл ҫутӗҫ ӗҫне малалла хастар тӑснӑ — Етӗрне уесӗнчи халӑх училищин попечитель канашӗн пайташӗ пулнӑ, Шӑмат вулӑсӗнчи шкулсен попечителӗ шутланнӑ. Юлашки ҫулсенче вӑл пӗрмаях Шӑмат салинче пурӑннӑ, Етӗрне, Хусан хулисене сайра тухса ҫӳренӗ. Ӑслӑлӑх-тӗпчев ӗҫӗпе хастар ӗҫленӗ.

В. К. Магницкий 1901 ҫулхи пушӑн 4-мӗшӗнче ӳпке шыҫҫипе вилнӗ, ӑна Шӑматӑн кивӗ ҫӑвинче пытарнӑ.

Советски салинче 70-мӗш ҫулсемччен Магницкисен ҫемье склепӗ сыхланса юлнӑ, анчах ҫӗнӗ ҫурт-йӗрсем тунӑ май унӑн юлашкисене аркатнӑ.

Чӑвашсен пурнӑҫне тӗпчени

В. К. Магницкий чӑвашсем хушшинче ҫуралса ӳснӗ, халӑхӑн пурнӑҫӗпе йӑли-йӗркине питӗ лайӑх пӗлнӗ. Хусан университетне вӗренсе пӗтерсен вӑл ӗмӗрне чӑваш хушшинче пурӑнса ирттернӗ. Суд следователӗ, халӑх шкулӗсен инспекторӗ пулса ӗҫленӗ.

Унӑн ҫак историпе этнографи ӗҫӗсем паллӑ: «Материалы к объяснению старой чувашской веры» (1881), «Нравы и обычаи в Чебоксарском уезде» (1888). 1893 ҫулта вӑл «Алфавит языческих имён черемис Елабужского уезда» пичетлесе кӑларать. Унӑн паха тӗпчевне вара — «Чувашские языческие имена» — хӑй вилнӗ хыҫҫӑн, 1905 ҫулта, кӑларнӑ.

В. К. Магницкин статйисемпе очеркӗсем пурӑннӑ чухнех нумай журналсемпе хаҫатсенче пичетленнӗ. Вӗсенче вӑл чӑваш халӑхне элекҫӗсенчен, патша чиновникӗсен ухмахлӑхӗнчен, вӗсен тискер кӑмӑлӗсене тӑрӑ шыв ҫине кӑларса хӳтӗленӗ. «… Возвели на чуваш гору вранья и извращений», — хурланса ҫырнӑ вӑл чӑваш халӑхне хӳтӗлесе.

Аваллӑх тӗпчевҫисемшӗн унӑн «Чувашские языческие имена» тата «Материалы к объяснению старой чувашской веры» этнографӑн тӗп кӗнеки питӗ пӗлтерӗшлӗ, вӗсемпе вӑл нумай ҫул ӗҫленӗ. Ку ӗҫсем паянхи кун та ӑслӑлӑх хаклавне кӗтеҫҫӗ-ха.

В. К. Магницкий нумай чӑваш ҫыравҫине, ҫав шутра М. Ф. Фёдоровпа И. Н. Юркина, пултарулӑх шыравӗсемпе общество ӗҫӗсенче хӗрӳллӗн пулӑшнӑ.

Астӑвӑм

1956 ҫулта Шупашкар хулин Кӑнтӑр посёлокӗнчи пӗр урамне паллӑ историк, этнограф, чӑваш халӑхӗн ҫутӗҫ ӗҫченӗ Василий Константинович Магницкий ятне панӑ[6].

Ҫемье

В. К. Магницкин шӑллӗ Магницкий Константин Константинович ҫар тухтӑрӗ, полковник пулнӑ.

Ӑнлантарусем

  1. ^ Халӗ — Чӑваш Республики, Етӗрне районӗ.
  2. ^ Фокин П.П. Магницкий Василий Константинович // Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи акан 6-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи нарӑсӑн 13-мӗшӗ.
  3. ^ 1, 2 Магнитский (Магницкий) Константин Георгиевич// Марийская история в лицах. marihistory.ru. Пӑхнӑ кун: 2016 ҫулхи акан 6-мӗшӗ. Архивланӑ 2016 ҫулхи ҫӑвӑн 9-мӗшӗ.
  4. ^ Алфавитный список родоначальникам потомственных дворян, внесенных в дворянскую родословную книгу Казанской губернии с 1787 по 1895 г.. — Скоропеч. Л.П. Антонова, 1896. — С. 51. — 100 с.
  5. ^ Агафонов Н. Я. Казань и казанцы. Ч. I. Казань : Типолитография И. С. Перова, 1906 (pdf). docs.google.com.
  6. ^ Павлова Е.П. Его именем названа улица столицы. Государственный исторический архив Чувашской Республики. Пӑхнӑ кун: 2007 ҫулхи акан 4-мӗшӗ. Архивланӑ 2018 ҫулхи пушӑн 6-мӗшӗ.

Вуламалли

  • Абашева, Д. В. Из истории фольклористики России. В. К. Магницкий / Д. В. Абашева; Д. В. Абашева; М-во образования и науки Рос. Федерация, Гос. образоват. учреждение высш. проф. образования «Чуваш. гос. пед. ун-т им. И. Я. Яковлевава». – Шупашкар: ЧППУ им. И. Я. Яковлева, 2004. — 146 с.
  • Абашева, Д. В. Литературоведение народов Поволжья второй полуны XIX века в свете научных интересов В. К. Магницкого / Д. В. Абашева, Р. Х. Шаряфетдинов // Наука и школа. – 2019. – № 2. – С. 34-41.
  • Абашева, Д.В. Архивные работы В.К.Магницкого по чувашскому фольклору / Д.В. Абашева // Проблемы изучения русского устного народного творчества. – М., 1976. – Вып. 2. – С. 156–167.
  • Абашева, Д.В. Магницкий как фольклорист / Д.В. Абашева // Чувашский язык, литература и фольклор. – Чебоксары, 1974. – Вып. 4. – С. 369–375.
  • Абашева, Д.В. В.К. Магницкий – фольклорист и этнограф / Д.В. Абашева // Проблемы изучения русского устного народного творчества. – М., 1975. – Вып. 1. – С. 123–135.
  • Василий Магницкий (1839-1901) // Избранные труды по литературоведению и этнологии = Суйлас илнисем: литература тата этнос пěлěвěсем – Шупашкар: Чӑваш патшалӑх гуманитари ӑслӑлӑхӗсен институчӗ, 2022. – С. 124-130.
  • Василий Константинович Магницкий – чӑвашсен культурипе йӑлине тӗпчекен. — Чебоксары: Научно-исследовательский институт языка, литературы, истории и экономики при Совете Министров Чувашской АССР, 1989. — 104 с.
  • Петров, Н. А. Реализация принципов социальной справедливости и гуманизма в профессиональной юридической деятельности Василия Константиновича Магницкого / Н. А. Петров, И. В. Дмитриева // Исторический поиск. — 2021. — Т. 2, № 2. — С. 78-84.
  • Хуснутдинова, А. Г. Жизнь и быт чувашей в трудах В. К. Магницкого / А. Г. Хуснутдинова // Вестник Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева. – 2011. – № 3-2 (71). – С. 197-200.
  • Василий Константинович Магницкий – исследователь культуры и быта чувашей: Сб. ст. – Чебоксары, 1989. – 104 с.: портр.
  • Никольский, Н. В. Биография В. Магницкого : [Микроформа] / Н.В. Никольский. – Чебоксары : ЦГА ЧР, 1994. – 2 мф.
  • Андреев, Н. В. К. Магницкин ал çырăвĕнчен / Н.Андреев // Хыпар. – 1999. – 30 пуш.
  • Иванов, В. П. “Чăваш тăванĕсемшĕн тăрăшса” / В. П. Иванов // Ялав. – 1989. – №3. – С. 18–19.
  • Михайлова, Р. В.К. Магницкипе унăн юратнă вĕренекенĕ / Р.Михайлова // Хыпар. – 1999. – 21 çу.
  • Пантелеймонов, Н. В.К. Магницкипе унăн вĕренекенĕсем / Н.Пантелеймонов // Хыпар. – 1999. – 20 ака.
  • Прокопьев, В. П. Магницкипе Степанов–Ваçик /В.П.Прокопьев // Чăваш ен. – 1995. – 20–27 мая (№ 21). – С. 13.
  • Прокопьев, В.П. В.К. Магницкипе унăн корреспонденчĕсем / В.П. Прокопьев // Халăх шкулĕ=Народная школа. – 1995. – №3. – С. 101–105.
  • Андреев, Н. Поклон тебе, фольклорист и этнограф / Н. Андреев // Совет. Чувашия. – 1999. – 17 марта.
  • Башкирова, А.Ф. Некоторые архивные материалы о педагогической деятельности В.К. Магницкого / А.Ф. Башкирова // О дореволюционной культуре чувашского народа: Учен. зап. / НИИ яз., лит., истории и экономике при Совете Министров Чуваш. АССР. – Чебоксары, 1957. – Вып. 15. – С. 237–245.
  • Владимиров, E.В. Верные призванию и долгу / E.В. Владимиров // Владимиров E.В. Голоса участия и дружбы. – Чебоксары, 1992. – С.88–102.
  • Магницкий, В.К. // Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов. – 2–е изд., перераб. и доп. – М., 1989. – С. 148–149.
  • Петров, Н.А. Вопросы обычного права в трудах В.К. Магницкого и Н.В. Ильминского / Н.А.Петров // Вопросы археологии и этнографии Чувашии. – Чебоксары, 2000. – С. 129–134.
  • Романов, Н.Р. В.К. Магницкий – этнограф чувашского народа / Н.Р. Романов // Ученые записки / НИИ яз., лит., истории и искусства при Совете Министров Чуваш. АССР. – Чебоксары, 1962. – Вып. 21. – С.355–370.
  • Тенюшев, И.Я. Выступления в печати В.К. Магницкого в защиту чувашского и других народов Поволжья / И.Я. Тенюшев // Пресса: опыт и проблемы. – Чебоксары, 1998. – С. 7–10.
  • Фокин, П.П. Обычное право чувашей в трудах В.К. Магницкого / П.П. Фокин // Вопросы историографии историко–этнографического изучения Чувашии : Сб. ст. – Чебоксары, 1981. – С. 34–45.
  • Харитонов, А.П. Редкие юбилейные издания / А.П. Харитонов // Календарь года. 1998 г. / Нац. б–ка Чуваш. Респ. ; Сост. Г. Быкова, Г. Соловьева. – Чебоксары, 1997. – С. 103–111.
  • Юхма, М. Магницкий – друг чувашей / М. Юхма // Юхма М. Имена улиц, твоих, Чебоксары!. – Чебоксары, 2000. – С. 92.

Каҫӑсем

Категорисем