Горчаков Александр Михайлович (Мухтав орденӗн тулли кавалерӗ)
Александр Михайлович Горчаков (1915 ҫулхи юпан 15-мӗшӗ, Улатӑр, Чӗмпӗр кӗпӗрни — 1997 ҫулхи ҫӑвӑн 25-мӗшӗ, Ставрополь[d]) — совет салтакӗ, Мухтав орденӗн тулли кавалерӗ, совет-финн тата Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫисене хутшӑннӑскер, 137-мӗш гварди стрелок полкӗн (47-мӗш гварди стрелок дивизийӗ, 8-мӗш гварди армийӗ, 1-мӗш Белорусси фрончӗ) 76-мм тупӑ наводчикӗ, гварди сержанчӗ.
Пурнӑҫӗ
Малтанхи ҫулӗсем
Александр Михайлович Горчаков Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи Улатӑр хулинче (хальхи — Чӑваш Республики) рабочи кил-йышӗнче ҫуралнӑ[1][2]. Шкулта 8 класс вӗренсе пӗтернӗ. 1932 ҫулта Улатӑрти вӑрман савутӗнче рамщик пулса ӗҫлеме тытӑннӑ[3].
Хӗсметре
Хӗрлӗ Ҫар ретӗнче 1936–1938 ҫулсенче хӗсметре тӑнӑ. Демобилизаци хыҫҫӑн Мускавра комсомол стройкинче ӗҫленӗ. 1939 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче хӑй ирӗкӗпе совет-финн вӑрҫине кайнӑ. 1940 ҫулхи ака уйӑхӗнчен пуҫласа каллех Мускавра вӑрман савутӗнче, 6-мӗш участокӑн ҫар-строительство ӗҫӗсенче вӑй хунӑ[1][3].
1941 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче ӑна каллех ҫара чӗнсе илнӗ. Ҫав ҫулхи утӑ уйӑхӗнчен пуҫласа — Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин фрончӗсенче (Хӗвеланӑҫ, Сталинград, 3-мӗш Украина, 1-мӗш Беларуҫ фрончӗсем). Икӗ хутчен йывӑр аманнӑ — 1941 ҫулхи авӑн уйӑхӗнче тата 1942 ҫулхи ҫурла уйӑхӗнче[1][2].
1944 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнчен пуҫласа 47-мӗш гварди стрелок дивизийӗн 137-мӗш гварди стрелок полкӗнче ҫапӑҫнӑ. 76-мм тупӑ расчётӗнче замковой, каярахпа наводчик пулнӑ[1].
Паттӑрлӑхӗсем тата чыславсем
Днестрӑн сылтӑм ҫыранӗнчи ҫапӑҫусенче Горчаков пулнӑ расчет тӑшманӑн танкне тата бронетранспортерне ҫунтарнӑ, 25 салтакне пӗтернӗ. Ковель хулинчен хӗвеланӑҫнелле тӑшман хӳтӗлевне татнӑ вӑхӑтра Горчаков, тупӑ наводчикӗ пулса, тӑшманӑн темиҫе вут вырӑнне тата 20 яхӑн салтакне пӗтернӗ. 47-мӗш гварди стрелок дивизийӗн 1944 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 25-мӗшӗнчи приказӗпе ӑна 3-мӗш степеньлӗ Мухтав орденӗпе чысланӑ[1].
Варшавӑран кӑнтӑралла Висла юханшывӗ ҫинче Варшава-Познань операцийӗ пуҫлансан, 1945 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 14–15-мӗшӗсенче, тупӑ наводчикӗ амансан гварди красноармейцӗ Горчаков ӑна улӑштарнӑ та тӑшманӑн минометне тата пысӑк калибрлӑ пулемётне расчётпа пӗрле пӗтернӗ. Одер юханшывӗ урлӑ Кюстрин районӗнче каҫнӑ чухне, 1945 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 3-мӗшӗнче, Горчаков расчетпа пӗрле туппине алӑпа юханшыв урлӑ каҫарнӑ та тӳрӗ тӗллевпе тӑшманӑн пысӑк калибрлӑ пулемётне аркатнӑ. Тӑшман хирӗҫ тапӑнма пуҫласан, Горчаков юлашки снаряд юличчен пенӗ, боеприпассем пӗтсен вара, алӑри винтовкӑпа тӑшманӑн 4 салтакне пӗтернӗ. 8-мӗш гварди армийӗн 1945 ҫулхи пуш уйӑхӗн 26-мӗшӗнчи приказӗпе ӑна 2-мӗш степеньлӗ Мухтав орденӗпе чысланӑ[1][2].
Одерӑн сулахай ҫыранӗнчи плацдарма анлӑлатнӑ ҫапӑҫусенче тупӑ наводчикӗ гварди сержанчӗ Горчаков боеприпас турттаракан 3 автомашинӑна, 2 пулемёта тата тӑшманӑн салтакӗсене взвод таран тӗп тунӑ. Берлин патне ҫывхарнӑ чухне, 1945 ҫулхи ака уйӑхӗн 16-мӗшӗнче, тӑшманӑн 2 пулемётне шӑп путарнӑ та 4 фаустника пӗтернӗ. СССР Аслӑ Канаш Президиумӗн 1946 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 15-мӗшӗнчи Указӗпе гварди сержантне Горчакова 1-мӗш степеньлӗ Мухтав орденӗпе чысланӑ (ӑна 1967 ҫулта тин панӑ)[1][3].
Вӑрҫӑ хыҫҫӑнхи ҫулсем
Гварди старшина Горчаков 1946 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗнче демобилизациленнӗ. 1946 ҫултанпа Тинӗсҫум крайӗнче пурӑннӑ, унта ӗҫленӗ (пулӑ комбинатӗнче рабочи пулса, каярахпа Находкӑри стройтрестра). 1957 ҫулта Улатӑра таврӑннӑ, йывӑҫ хатӗрлекен комбинатпа юсавпа строительство управленийӗнче, ҫар пайӗнче вӑй хунӑ[2][1].
1985 ҫулхи ака уйӑхӗн 6-мӗшӗнче Ҫӗнтерӳ 40 ҫул тултарнине халалласа ӑна 1-мӗш степеньлӗ Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫин орденӗпе чысланӑ[1].
1975 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче пенсие тухнӑ, общество ӗҫне хастар хутшӑннӑ: хула Канашӗн депутачӗ пулса суйланнӑ, ҫамрӑксем умӗнче патриотлӑх темипе калаҫнӑ. 1978 ҫулхи нарӑс уйӑхӗн 21-мӗшӗнче А. М. Горчаков ятне Чӑваш АССРӗн Ӗҫ Мухтавӗпе Паттӑрлӑхӗн Хисеп кӗнекине кӗртнӗ[3].
1980 ҫулта Ставрополь хулине куҫса кайнӑ. 1997 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 25-мӗшӗнче вилнӗ. Ӑна Ставрополь хулинчи Игнатьевски масарӗнче пытарнӑ[1].
Хисепӗсем
- 1-мӗш степеньлӗ Мухтав орденӗ (1946 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 15-мӗшӗ, 1967 ҫулта панӑ);
- 2-мӗш степеньлӗ Мухтав орденӗ (1945 ҫулхи пуш уйӑхӗн 26-мӗшӗ);
- 3-мӗш степеньлӗ Мухтав орденӗ (1944 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 25-мӗшӗ);
- 1-мӗш степеньлĕ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин орденĕ (1985 ҫулхи ака уйӑхӗн 6-мӗшӗ);
- «Германие ҫӗнтернӗшӗн» медаль тата ытти медальсем.
Астӑвӑм
А. М. Горчаков ятне Чӑваш АССРӗн Ӗҫ Мухтавӗпе Паттӑрлӑхӗн Хисеп кӗнекине кӗртнӗ (1978).
Ӑнлантарусем
- ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 Горчаков Александр Михайлович. Герои страны. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 20-мӗшӗ.
- ^ 1, 2, 3, 4 Горчаков Александр Михайлович. Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 20-мӗшӗ.
- ^ 1, 2, 3, 4 Полный кавалер Ордена Славы (к 105‑летию со дня рождения А. М. Горчакова). ЧГИГН (10 пушӑн 2020). Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи ҫӑвӑн 20-мӗшӗ.
Вуламалли
- Николаев, А. Улатӑр каччи / А. Николаев // Пионер сасси. — 1985. — 9 май.
- Филин, К. Салтак паттӑрлӑхӗ / К. Филин // Коммунизм ялавӗ. — 1967. — 19 янв.
- Горчаков Александр Михайлович (8.03.1915) // Герои Советского Союза и полные кавалеры ордена Славы — уроженцы Чувашии [Изоматериал]. — Чебоксары, 2005.
- Горчаков Александр Михайлович // Ими гордится Чувашия. — Чебоксары, 1987. — С. 208-209.
- Михайлов, В. М. Горчаков Александр Михайлович / В. М. Михайлов // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001. — С. 128.
- Михайлов, В. М. Горчаков Александр Михайлович / В. М. Михайлов // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2006. — Т. 1 : А-Е. — С. 438.
- Полные кавалеры ордена Славы // Всё для фронта, все для Победы! : Чуваш. обл. парт. орг. в годы Великой Отеч. войны 1941-1945 гг. — Чебоксары, 2015. — С. 172-176.
- Филин, К. Самый мирный / К. Филин // Советская Чувашия. — 1967. — 29 янв.
- Николаев А. Н. Боевая слава Чувашии. Чебоксары, 1975. С. 35—39.
- Кавалеры ордена Славы трёх степеней. Биограф.словарь. М.: Воениздат, 2000
- Полные кавалеры ордена Славы. Биографический словарь. (в 2 томах) М.: Воениздат, 2010