Дефолт

Ахаль дефолт, е ӑна пӗтӗмӗшле теҫҫӗ, кивҫен илнӗскер хӑйӗн ҫине илнӗ тивӗҫсене пурнӑҫлама пултарайманнине пӗлтерет, ҫапла май заём илнӗскер панкрут пулса тӑрать. Панкрута тухнине палӑртакан процедурӑна кивҫен илнӗскер хӑй те, унӑн кредиторӗсем те, е налук органӗ те пуҫарма пултарать^[4]. Процедура вӑхӑтӗнче парӑма тавӑрас ӗҫе, ӑна туллин е унӑн пӗр пайне каҫарас процедурӑсене палӑртаҫҫӗ^[3].

Ӗҫ-пуҫ компанипе (юридици сӑпачӗпе) ҫыхӑннӑ пулсан, арбитраж управляющине палӑртаҫҫӗ, вӑл малашнехи утӑмсене хатӗрлет (компание туллин е пайӑн-пайӑн сутасси, т. ыт. те)^[4]. Енчен те дефолта уйрӑм ҫын тухать пулсан, унашкал парӑҫӑпа ҫанӑн хыҫҫӑн мӗнле ӗҫсем туса ирттерессине наци саккунӗсем йӗркелеҫҫӗ, апла пулин те ытларах чухне ахаль ҫынсене саккун хӳтӗлет^[7].

Техникӑлла дефолт — кивҫен илнӗскер заем килӗшӗвӗн условийӗсене пурнӑҫламан лару-тӑру, апла пулин те каярах вӑл ку килӗшӗве малашне пурнӑҫлама пултарать. Килӗшӳ условийӗсене пурнӑҫламаннин шутне процентсене е парӑмӑн тӗп пайне тӳлеме килӗшменнине те, кирлӗ документсене кӑтартма килӗшменнине те (тӗслӗхрен, ҫулталӑк отчёчӗ), е займ килӗшӗвӗнчи пӗр-пӗр пункт йӗркене пӑснине те пӗлтерме пултарать^[4][8][9].

Дефолта кивҫен илнӗскер хӑй кӑна мар, тӳлевсен графикне пӑснӑ фактпа килӗшӳллӗн кредитор та пӗлтерме пултарать. Дефолт пӗлтерни парӑма туллин е унӑн пӗр пайне каҫарнине пӗлтермест. Заёмщикпа кредитор хушшинчи малашнехи хутшӑнусем епле аталанни дефолт сӑлтавӗсенчен тата саккун ҫине таянса малашне парӑма мӗнле татса пама майсем пурринчен килет^[10].

Техникӑлла дефолт панкрутлӑх патне илсе ҫитерме пултарать, тепӗр май пулма пултараймасть. Апла пулин те, енчен те енсем килӗшӗве тӗпе хурса пӗр-пӗринпе калаҫса татӑлайраҫҫӗ пулсан панкутлӑха тухассинчен хӑтӑлма пулать: сӑмахран, кивҫен илнӗскер кредиторпа тӳлев вӑхӑтне кӑшт каяраха куҫарма калаҫса татӑлма пултарсан. Хӑйӗн тивӗҫӗсене пурнӑҫланӑ хыҫҫӑн техникӑлла дефолт хыҫҫӑн дефолт пулмасть^[8].

Историре кун пек дефолтсем час-часах пулкаланӑ. Чылай правительствӑсемпе тӗнчери бизнесӑн гранчӗсем ӗлӗк техникӑлла дефолта кӗрсе ӳкнӗ пулнӑ, тӗслӗх пек 1933^[11] тата 1971 ҫулсенчи^[12] АПШ дефолчӗсене палӑртма пулать. 2015 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 1-мӗшӗнче Греци техникӑлла дефолта кӗрсе ӳкнӗ пулнӑ^[13].

Британири BBC корпораци шухӑшӗпе, 2021 ҫулта АПШ та техникӑлла дефолт пӗлтересси патне ҫитнӗ пулнӑ^[14]. 2023 ҫул пуҫламӑшӗнче АПШ финанс министерстви дефолта кӗртсе ӳкме хӑрушлӑх пуррине пула васкавлӑ мерӑсемпе усӑ курма тытӑннӑ^[15][16][17].

Кросс-дефолт, е хире-хирӗҫле дефолт, пӗр кредит килӗшӗвӗ тӑрӑх тивӗҫе пурнӑҫлайманни ытти кредит программисене те пырса тивни патне илсе ҫитернине пӗлтерет^[6]. Урӑхла каласан, пӗр парӑма тӳлеменни унпа ҫыхӑннӑ ытти кредитсенче те тивӗҫе пурнӑҫлас йӗркене пӑснине пӗлтерет (юридици е уйрӑм ҫын сӑпачӗ ытти займсене вӑхӑтра тавӑрма ӗлкӗрсе пырать пулин те)^[4].

Кросс-дефолт кредит килӗшӗвне хӑш-пӗр условипе алӑ пуснӑран йӗркеленет^[6] — вӑл хӑй тӗллӗн йӗркеленмест. Хире-хирӗҫле дефолт йӗркисем заёмщика хӑйне кӑна мар, унпа аффиляциленӗ ҫынсене те пырса тивме пултараҫҫӗ. Кунпек чухне асӑннӑ ҫынсем хӑйсен парӑм тивӗҫӗсене пурнӑҫламасан, кредитор килӗшӳ тунӑ парӑмҫӑ тӗлӗшпе кросс-дефолт пӗлтерме ирӗк пур^[18].

Ҫакӑн пек дефолт йӗркеленнин сӑлтавӗ ҫакнашкал йывӑрлӑхсене пула пулма пултарать:

• парӑм обязательствисене пурнӑҫлас тӗлӗшпе ҫыхӑннӑ йывӑрлӑхсем;
• тӳлевсене вӑхӑтра тӳлеменни (налук, укҫа пухнишӗн тӳлени, материалсемшӗн укҫа уйӑрни тата ытти те) ;
• компани тытӑмӗнче улшӑнусем пулса иртни;
• банк счечӗ ҫинчи укҫа-тенкӗ килӗшӳре кӑтартнӑ лимитран сахал тӑрса юлни^[4][18].