Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Композитор

Композитор (лат. componere — «кӗвӗле, кӗвӗ ту»; ҫавӑн пекех кивелнисем: тонзетцер, музыка поэчӗ, музыка тӑваканӗ) — музыка хайлавӗсен (композицисен) авторӗ, хӑйӗн хайлавӗсем тӗлӗшпе интеллектуаллӑ харпӑрлӑх енчен уйрӑм е пай прависене тытса тӑрать. Кивелнӗ ячӗсем — ҫавӑн пекех «композитёр» е «композитор» (француз тата нимӗҫ чӗлхисенчен).

Кӗвӗленӗ ӗҫӗн кӑтартӑвӗ ытларах чухне нотӑсемпе ҫырнӑ формӑпа композици пек (алӑпа ҫырса е компьютер нота наборӗпе усӑ курса) йӗркеленет. Уйрӑмах электронлӑ музыкӑра, ҫавӑн пекех хайлавсем студире ӗҫлесе йӗркеленекен ытти жанрсенче те тӑтӑшрах та тӑтӑшрах пӗтӗмлетӳллӗ фиксаци ҫыртарни евӗр пурнӑҫланать. Музыка композицийӗсене юрлакансем (музыкантсем, вокалистсем) пулӑшнипе шӑрантараҫҫӗ, сасӑ ҫыртармашкӑн кайран студие пыраҫҫӗ.

Йӑлана кӗнӗ тӑрӑх, «композитор» професси вӑл е ку нота тексчӗсем тӗлӗшпе авторлӑха палӑртнӑ. Композитор — музыка хайлавне тӑваканӗ, вӑл текстсӑр инструмент кӗвви шутланать, текстпа — вокал. Композитор текст авторӗ пулма е поэт-юрӑҫпа пӗрле ӗҫлеме пултарать. Ку пур кӗвӗ патне текст ҫырни те, хатӗр текст ҫине кӗвӗ хуни те пулма пултарать. Анлӑрах пӗлтерӗшре вокал кӗввине сасӑ хутшӑннӑ пур композицие те кӗрет, текстсӑрри те е юрламалла марри те (сӑмахран, пуплев вырӑнне вокал шавӗсем е юрлас вырӑнне речитатив). Автор прависене коллективлӑ тытса пыракан GEMA нимӗҫ организацийӗн терминологийӗнче музыка хайлавӗн автор прависен кашни оригиналлӑ хуҫи композитор шутланать. GEMA тата ытти обществӑсем шута илекен хайлавсенчен ытларахӑшне хальхи вӑхӑтра тулли мар е пӗр пайне нотӑсемпе фиксацилеҫҫӗ, ҫакӑ ӑнлав улшӑннине кӑтартать. Электронлӑ музыка пулса кайнӑранпа ҫыртарнӑ тата монтаж тунӑ чухне хайлавсене фиксациленипе композитор профессийӗ пӗр пек мар, ҫакӑ нумай терминологи йывӑрлӑхӗ кӑларса тӑратать.

Право ыйтӑвӗсем

Музыкӑпа текст хайлавӑн хӑй тӗллӗ пайӗсем шутланаҫҫӗ, вӗсем Германин автор прави ҫинчен калакан саккунпа килӗшӳллӗн кӑна пӗрле эксплуатацилеме пӗрлешеҫҫӗ. Ку вӑл кӗвӗпе текстӑн хӑй тӗллӗн икӗ автор прависен пӗрлешӗвӗ тенипе пулать[1]. Ҫакӑн пек пӗрлешӳ текст авторӗпе композитор хушшинчи гражданла юлташлӑх йӗркелет[2]. Пӗрлешнине пӑхмасӑр, ытларахӑшӗн шухӑшӗпе, текстпа та, кӗвӗпе те, ку хайлавӑн пӗрлехи усӑ кураслӑхне пӑсмасть пулсан, тепӗр автор килӗшмесӗр уйрӑм усӑ курма пулать.

GEMA валеҫмелли правилӑсемпе килӗшӳллӗн, композитор вӑйӑ-кулӑ кӗввин пичетленмен хайлавӗпе халӑх умӗнче усӑ курнӑшӑн 8/12 илет, текст авторӗ вара — 4/12. Юрра музыка издательстви хутшӑнать пулсан текст авторӗн тӳпи 3/12 таран пӗчӗкленет, композитор 5/12 илет, издательство — 4/12 . Аранжировщик хутшӑнать (обработчик) пулсан вӑл 1/12 илет, композиторӑн тӳпи вара 4/12 таран чакать. Ҫак правилӑсене уйрӑм договорпа килӗшӳллӗн улӑштарма пулать.

Музыка хайлавӗнче темиҫе ят е ушкӑн кӑтартнӑ пулсан, вӗсем хайлавӑн икӗ пайне те, тепӗр майлӑ каласан, текстпа кӗвве, пӗр тан праваллӑ тӑвакансем тесе шутланаҫҫӗ[3]. Асӑннӑ йышӑнура Германин Федераллӑ сучӗ ҫавӑн пекех юрӑ авторӗсене чылай чухне ятран кӑтартма йышӑннине палӑртнӑ.

Композитор профессине уйӑрни

Чылай музыка направленинче композиторсене панӑ кӗвӗсене тата гармоние тӗпе хурса ытти состав валли кӗвӗ фактурине е аранжировкине ҫыракан аранжировщиксенчен уйӑраҫҫӗ. Чылай чухне импровизаци хатӗрлевӗсем композици сферин пайӗ шутланмаҫҫӗ, мӗншӗн тесен композици, импровизаципе танлаштарсан, вӗҫленнӗ хайлава шутланать. Анчах та XX ӗмӗрте авангард кӗввинче хайлав ӑнлавӗ кӑштах уҫӑ хайлав енче пулса иккӗленӳ ҫуратнӑ — сочинени йӑлипе ӑнлануллӑ татӑлу. Сӑмахран, Штокхаузен, Карлхайнц хӑйӗн интуитивлӑ музыка хайлавӗсем валли мусӑкҫӑсен шухӑш-кӑмӑлӗ валли текст фрагменчӗсем ҫырнӑ, вӗсем импровизаторсен йӗркеленекен хайлавӗ валли пӗртен-пӗр композитор никӗсӗ пулса тӑнӑ. Тепӗр енчен, 1960-мӗш ҫулсенчен пуҫласа композицие сармалли тӗп форма сасӑ ҫыртарни пулса тӑнӑ, ҫакӑ вара ӑна вӗҫлев характерне парса импровизацие те палӑртма май парать. Хайлава автор правинче йышӑнмалли критери хӑй тӗллӗн ӑс-хакӑл пултарулӑхӗнче «пултарулӑх шайӗн» ҫитӗнӗвӗ (музыка валли — минималлӑ) пулса тӑрать, ӑна музыка носителӗ ҫинче ҫырса хумалла (тӗслӗхрен, нотӑсем, CD). Сӑнарлӑ ӳнер тата ҫӗнӗ жанрсем (тӗслӗхрен, сасӑ инсталляцийӗсем) хушшинче ҫирӗп чикӗ ҫук, анчах та практикӑра ку сайра хутра кӑна йывӑрлӑхсем кӑларса тӑратать.

Ҫак шухӑшлӑ хайлавсем калӑплакан кирек кам та GEMA композиторӗ шутланать, ку общество ӑса йышӑнӑвӗпе яланах пӗр килмест. «Композитор» профессине саккунпа хӳтӗлемен, ҫавӑнпа хӑйсем тӗллӗн вӗреннисем те, музыка педагогӗсем те, импровизаторсем те, юрлакансем те, ыттисем те композитор пулма пултараҫҫӗ. GEMA коллективлӑ управлени обществи пек тӳлесси мӗнле тӑтӑш юрланинчен, йышран е вӑрӑмӑшӗнчен кӑна мар, хайлав тата автор «хаклӑхне» шута илекен критерисенчен те килтӗр тесе хаклавӑн йывӑр системи пулӑшнипе композисене тата композиторсене дифференцилеме тӑрӑшать. Анчах та объективлӑ хаклав йывӑр, пӗр енчен, музыка авангарчӗсем критерисене радикаллӑ пӑхса тухнӑран, вӗсен хайлавӗсем ҫакӑн пек критерисене пӑсаҫҫӗ (ҫавӑнпа та, тӗслӗхрен, ремесла критерийӗсем «пултарулӑх шайӗ» пирки текех шанчӑклӑ информаци памаҫҫӗ). Тепӗр енчен, 1970-мӗш ҫулсенченпе музыка направленийӗсен (пахалӑхӗсене спецификӑлла критерийӗсем хальлӗхе яланах ӑслӑлӑх тӗлӗшӗнчен сӑнламаннисен, ку объективлӑ класиссификацие йывӑрлатать) анлӑ дифференциацийӗ палӑрать.

Унсӑр пуҫне, композитор пек самоопределение йӑла тата академи сферисен тулашӗнче (буржуази музыка культури тата «ҫирӗплетнӗ авангард)» йышӑнман. Кун пек чухне «композитор» — GEMA-па тата хайлавсемпе усӑ куракансемпе хутшӑнусенче палӑртни ҫеҫ, самоопределенисем вара урӑхларах пулма пултараҫҫӗ: «продюсер» (электронлӑ музыкӑра), «автор-юрлакан» е ахаль «художник».

Профессионал тата чун киленӗҫӗ шайӗнче ӗҫлекен композиторсене уйӑрни тата ранг критерийӗсем

Профессионал тата чун киленӗҫӗ пек ӗҫлекен композиторсене налук прави тулашӗнче уйӑрасси чӑрмавлӑ, мӗншӗн тесен сумлӑ композиторсем нумай, вӗсем:

  • хӑйсем тӗллӗн вӗреннисем пулнӑ (сӑмахран, Антонин Дворжак, Арнольд Шёнберг, Фрэнк Заппа, Питер Уорлок, Маурисио Кагель);
  • тӗпрен илсен хӑйсен инструменчӗ валли ҫырнӑ (тӗслӗхрен, Фридерик Шопен, Никколо Паганини);
  • композиципе тӗп мар ӗҫ пек е чун киленӗҫӗ пек ӗҫленӗ (сӑмахран, Чарльз Айвз).

Ҫавӑн пекех пӗлтерӗшне палӑртасси те проблемӑллӑ, уйрӑмах хальхи композиторсемшӗн. Чи малтанах композиторсене хӑйсен ӗҫне легитимлӑ йӗркепе позицилекен облаҫпе уйӑрма пулать (сӑмахран, Дитер Шнебель концептуаллӑ партитурипе юрлаканӑн испровизацийӗ — ку ҫӗнӗ музыка композицине пурнӑҫлани, ку ӑна тӑваканӑн позицийӗ ҫеҫ ӑнлантарса парать). Хӑйсене Вӑтам Европӑри илемлӗ музыка йӑлине малалла тӑсакан тесе палӑртакан академи сферин композиторӗн паллисем пулма (ҫав вӑхӑтрах композитор рангне кӑтартма та) пултараҫҫӗ:

  • йышӑннӑ аслӑ шкулта композицие вӗренсе пӗтерни,
  • ытти музыкантсем «автор тӗллевӗпе килӗшӳллӗн» шӑрантарма пултаракан хайлавсем пурри (ӑсталӑх шайӗ ыйтнине пӑхмасӑр),
  • премисем, стипендисем тата ытти профильлӗ хавхалантарусем,
  • паллӑ юрӑҫсенчен, кӗвӗ калакансенчен, ансамбльсемпе учрежденисенчен саккассем,
  • специализациленӗ прессӑра резенцисене пичетлени тата ӑслӑлӑх тишкерӗвӗсем,
  • пурнӑҫламашкӑн кӑткӑс нота материалӗ кӑларакан издательство,
  • тӗп професси ӗҫӗ-хӗлӗ (чун киленӗҫӗ шайӗнче ӗҫлекеннисемпе танлаштарсан), час-часах аслӑ шкулта вӗрентессипе е кӗвӗ калассипе, дирижёрӑн ӗҫӗпе ҫыхӑнни,
  • академири пайташлӑх,
  • харпӑр вӗренекенсене вӗрентни тата ҫитес ӑрури композиторсене витӗм кӳни.

Академи сферинче ҫакӑн пек композиторӑн шалти пӗлтерӗшӗ ҫак хытӑ критерисемпе лайӑх йӗрленет— сӑмахран, саккас паракансен, унӑн ӗҫӗсене шӑрантаракансен е премисен списокӗпе. Анчах та вӗсемпе культура, общество е истори рангӗн пӗр пайӗ ҫеҫ палӑраҫҫӗ, сӑмахран, унччен «тривиаллӑ» шутланнӑ облаҫӗсенчи композицисен иксӗлми пӗлтерӗшӗ тата витӗмӗ тӑрӑх — джазпа, поп-музыкӑпа, вӗсене чылай хушӑ академи кӗввине нумай вӑхӑтлӑха витӗм кӳрессинче хирӗҫленӗ. Вӑрах вӑхӑт витӗм кӳнине илемлӗх хаклӑхӗн критерийӗ тесе шутласан, XX ӗмӗрти академи сферин чи пӗлтерӗшлӗ представителӗсем те джазӑн ертсе пыракан представителӗсенчен вӑйлӑрах «ватӑлнӑ». Тепӗр енчен, академи чысӗсене иртерех илнӗ чылай композитор каярахпа кая юлса йышӑннӑ новаторсен тӗлӗшпе усӑ туса тепӗр хут хакланӑ. Ҫакӑ истори пӗлтерӗшлӗ чылай композитора мӗншӗн ир е пачах профессионализациленме май килменнине ӑнлантарать. Ҫапла вара, истори дистанцийӗ тӗлӗшӗнчен рангӑн академи критерийӗсене пурнӑҫлани пачах та пӗлтерӗшлӗ мар пулма пултарать.

Германире

Германи композиторӗсене федераци тата регион шайӗнче пӗрлештерекен профильлӗ профессионал организаци — Германи композиторӗсен пӗрлешӗвӗ, ӑна Вернер Эгк никӗсленӗ, паян унта 1500 ытла пайташ шутланать.

Германире композиторсем ытларах чухне GEMA-ра регистрациленеҫҫӗ, вӑл композиторсен автор прависене шанӑҫ никӗсӗ ҫинче пурнӑҫлать тата интернетра, радио-тата телекӑларӑмсенче усӑ курнӑшӑн, сасӑ носителӗсене кӑларакансен производствинче усӑ курнӑшӑн тата халӑх юрланӑшӑн роялтисем тӳлет. Ытти ҫӗршывсенче коллективлӑ управлени енӗпе хӑйсен обществисем ӗҫлеҫҫӗ, анчах правилӑсем пӗр пекрех. Ун валли композитор GEMA-па килӗшӳ тӑвать, ӑна музыка произведенийӗсемпе усӑ курма кирлӗ мӗнпур правасене парать. Унсӑр пуҫне композиторсем час-часах хайлава коммерцилле эксплуатацилессипе ӗҫлекен (ҫав шутра хатӗрлессипе, сутассипе е нотӑсене тара парассипе те) музыка издательствипе килӗшӳ тӑваҫҫӗ. Академи сфери тулашӗнче издательствӑн тӗллевӗ — композитор хайлавӗсене малалла кӑларасси тата администрирование тӑвасси, тӗслӗхрен, вӗсене носительсем ҫинче кӑларма тата лицензи тупӑшӗсене илме лейблсене сӗнесси, тӗслӗхрен, фильмсенче усӑ курнӑшӑн.

Нимӗҫ музыка шкулӗсенче композицие вӗренес тесен вӗренме кӗмелли экзаменсене ӑнӑҫлӑ тытмалла тата, яланхи пекех, тулли ӳнер курсӗн вунӑ семестрне вӗренмелле, ун вӑхӑтӗнче анлӑ ремесла хӑнӑхӑвӗсене алла илеҫҫӗ (ҫав шутра музыка теорийӗ, сольфеджио, инструментовка, инструмент каласси, юрлас практика тата ыт. те.)

Композиторсем

Классикӑлла тата ҫӗнӗ музыка

  • Классикӑлла музыка композиторӗсен списокӗ
  • Хӗрарӑм-композиторсен списокӗ
  • Ҫӗршывсем тӑрӑх композиторсен списокӗн списокӗ
  • Классикӑлла музыкӑн нимӗҫ композиторӗсен списокӗ
  • Германири классикӑлла композиторсен списокӗ
  • Австрири классикӑлла музыка композиторӗсен списокӗ
  • Швейцарири классикӑлла музыка композиторӗсен списокӗ
  • Композиторсен хроники

Популярлӑ тата кино-музыка

  • Кино-музыка композиторӗсен списокӗ
  • Оперетта композиторӗсен списокӗ
  • Тӗн музыкин композиторӗсен списокӗ
  • Эстрада музыкин композиторӗсем
  • Сонграйтинг

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1962 ҫулхи пушӑн 23-мӗшӗнчи Bundestags-Drucksache IV/270 саккун проекчӗн ӑнлантару ҫырӑвӗ, 42-мӗш с.; BGH GRUR 1964, 326.
  2. ^ Гунда Дрейер, Йост Коттхофф, Астрид Мекель. Urheberrecht: Urheberrechtsgesetz. 2008, с. 209.
  3. ^ BGH GRUR 1983, 887, 888.

Вуламалли

  • Хирсбруннер, Тео. От Рихарда Вагнера до Пьера Булеза. Эссе. Müller-Speiser, Аниф, 1997, ISBN 3-85145-048-5.
  • Мелани Унзельд (ред.): Рекламовский лексикон композиторов. Reclam, Штутгарт, 2009, ISBN 978-3-15-010732-4.
  • Композиторы современности (KDG), издательство edition text + kritik, 1992 и далее (подписное издание).
  • Вайсвайлер, Ева: Женщины-композиторы от Средневековья до современности. dtv, 1999 (1-е издание: Женщины-композиторы за 500 лет, 1981), ISBN 3-423-30726-9.
  • Немецкие композиторы от Баха до Вагнера — музыкальные биографии XIX века, Directmedia Publishing GmbH, Берлин, 2004, Цифровая библиотека, том 113 (CD-ROM-издание), ISBN 3-89853-513-4.
  • Арно Люкер: 250 женщин-композиторов. Женщины пишут историю музыки. Aufbau-Verlag, Берлин, 2023, ISBN 978-3-8477-0023-4.

Ссылки

Темӑпа ҫыхӑннисем

Категорисем