Вырӑсла версиЯтарлӑ проектсем
Чӗлхе суйла
РУВИКИ ҪИНЧЕН

Мĕтри Юман

Мӗтри Юман (паспортпа — Дмитрий Петрович Петров, 1885 ҫулхи юпан 13-мӗшӗ, Пӳркел, Q41667152?, Пӑва уесӗ, Чӗмпӗр кӗпӗрни, Раҫҫей империйӗ — 1939 ҫулхи нарӑсӑн 18-мӗшӗ, СССР) — чӑвашсен прозаикӗ, драматургӗ, журналисчӗ, публицисчӗ, историкӗ, экономисчӗ, куҫаруҫи, редакторӗ тата обществӑпа политика ӗҫченӗ[1][2]. 1939 ҫултанпа СССР Ҫыравҫисен пӗрлӗхӗн членӗ[2]. Чӑваш литературинче мифологипе поэзи юхӑмне никӗслекенӗ[1].

Пурнӑҫӗ

1885 ҫулхи юпан 13 (26)-мӗшӗнче Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи Пӑва уесӗнчи Пӳркел ялӗнче (халӗ — Тутарстан Республикинчи Пӑва районӗ) хресчен килйышӗнче ҫуралнӑ.

Ялти пуҫламӑш шкула вӗренсе пӗтернӗ хыҫҫӑн Чӗмпӗрти чӑваш вӗрентекенсен шкулне вӗренме кӗнӗ (1899—1905)[1]. Кӑнна Кушки ялӗнчи шкулта вӗрентекен пулса ӗҫленӗ (1905—1906)[3]. 1906 ҫулта революци юхӑмне хутшӑннӑшӑн ӑна шкултан кӑларса янӑ[1]. Судпа айӑпласран тарса вӑл ӗҫ вырӑнне пӗр вӗҫӗмсӗр улӑштарса тӑнӑ. 1908 ҫултанпа полици ӑна сӑнаваса пурӑннӑ.

1913 ҫулта гимназире экстерн йӗркипе экзамен тытса аттестат илнӗ, Мускав университечӗн историпе филологи факультетне вӗренме кӗнӗ (1915 ҫулта пӗрремӗш курса вӗренсе пӗтернӗ)[1]. Ҫав вӑхӑтрах вӑл А. Л. Шанявский ячӗллӗ Мускав университетӗнчи занятисене ҫӳренӗ. Вӗреннӗ ҫулсенче нимӗҫ, француз, грек, латин тата тӗрӗк чӗлхисене пӗлсе ҫитнӗ, юриспруденци вӗреннӗ. Чӗмпӗрти тата Хусанри либерал юхӑмлӑ периодика кӑларӑмӗсемпе пӗрле ӗҫленӗ. Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи пуҫлансан фронта кайнӑ, поручик чинӗпе (1917 ҫултанпа — прапорщик) службӑра тӑнӑ[1].

Хӑш-пӗр даннӑйсем тӑрӑх, М. Горькийпе, В. Я. Брюсовпа, С. А. Есенинпа паллашнӑ пулнӑ, Л. Н. Толстойпа ҫыру ҫӳретнӗ[4].

1921 ҫулта Шупашкара куҫса килнӗ, Чӑваш автономи облаҫне йӗркелес ӗҫе хутшӑннӑ. Ҫак тапхӑрта вӑл автономи облаҫӗн статистика бюровне ертсе пынӑ, облаҫӑн план комиссийӗн членӗ пулнӑ, Чӑваш рабфакӗнче вӗрентнӗ, Вырӑнти ене тӗпчес общество пайташӗ пулнӑ[1].

1924—1937 ҫулсенче Мускаври Промышленность банкӗнче служащи пулса ӗҫленӗ, унтан БАМӑн хӗвелтухӑҫри участокӗнчи стройкӑра экономист пулнӑ[1].

1939 ҫулхи нарӑсӑн 18-мӗшӗнче Амур облаҫӗнчи Свободный станцинче пуйӑсра вилнӗ (ытти даннӑйсем тӑрӑх — Свободная станцинче «Владивосток—Мускав» пуйӑсра унӑн виллине тупнӑ)[2][4].

Общество тата политика ӗҫӗ-хӗлӗ

Социалист-революционерсен (эсерсен) партине кӗнӗ, хресченсем хушшинче агитаци ирттернӗ, ҫӗрпе ирӗклӗхшӗн кӗрешекен общество йӗркеленӗ. Журналист пулса ӗҫленӗ, «Хыпар» хаҫатӑн пӗрремӗш номерӗсене (1906) редакциленӗ[3], Хусан кӗпӗрнинчи земство управипе пӗрле ӗҫленӗ.

Ӑна 2-мӗш номерлӗ списокпа (эсерсем тата Хресчен депутачӗсен Канашӗ) Чӗмпӗрти суйлав округӗнчен Йӗркелӳ пухӑвӗн депутатне суйланӑ. 1918 ҫулхи кӑрлачӑн 5-мӗшӗнче иртнӗ Йӗркелӳ пухӑвӗн ларӑвне хутшӑннӑ. 1918 ҫулхи пӗрремӗш ҫурҫулта — Тӗп чӑваш ҫар канашӗн, Чӑваш сулахай социализм комитечӗн председателӗ, Хусан кӗпӗрне ӗҫтӑвкомӗн шкул инспекторӗ. Ҫулларан пуҫласа — Комуч (Йӗркелӳ пухӑвӗн членӗсен комитечӗ) членӗ[1]. Авӑн уйӑхӗнчен пуҫласа шурӑ ҫарпа пӗрле каялла чакнӑ, Ҫӗпӗре лекнӗ. 1920 ҫулхи кӗркуннерен — Хӗрлӗ Ҫарта[1].

Чӗмпӗр хулин бургомистрӗ пулнӑ[4].

Литературӑри пултарулӑхӗ

Литературӑри пултарулӑх ӗҫне Чӗмпӗрти чӑваш шкулӗнче вӗреннӗ ҫулсенче пуҫланӑ. Вӑл чӑваш литературинче халаплӑхпа поэзи юхӑмне никӗслекенӗ шутланать[1]. «Шевле вылять» (1917) мифологиллӗ поэмӑра лирика геройӗ истори ҫул юппи умӗнче тӑрать; хайлав чӑваш халӑхне сыхласа хӑварас тата пӗрлештерес идейӑпа тулнӑ[1]. Прозӑпа ҫырнӑ «Нарспи» (1922) сӑвӑра йӑлана кӗнӗ мифологи сӑнарӗсене (Кашкӑр, Пӳлӗх, Упӑте, Илӗртекен Ҫӗлен, Шевле) кӑтартнӑ. Ҫынсен тӗп трагедийӗ — туйӑмсемпе гуманизм принципӗсен хушшинчи хирӗҫӳ пулнине автор палӑртать[1]. «Пӳлӗх йӑмри» (1930) калавра чӑваш ялӗн пурнӑҫне аркатакан революци сӑнарне (Мӑн Хаяр) ӳкернӗ: тӑвансемпе кӳршӗсем хирӗҫеҫҫӗ, йӑхӑн сӑваплӑ йывӑҫне (Пӳлӗх йӑмрине, Пихампар хурӑнне) касса пӑрахаҫҫӗ, хӑйсен ашшӗне вӗлерес таранах ҫитеҫҫӗ. Автор класс кӗрешӗвӗн теорине йышӑнмасть, вулакана революци идейи чӑваш обществишӗн ҫуралнӑранпах ют пулнине ӗнентерет[1].

Вӑл «Чӑваш календарӗ», «Ӗмӗрне паллӑ ҫул» повеҫсен, «Укӑлчакасси» тата «Колхоз новеллисем» драмӑсен авторӗ. 1936 ҫулта унӑн «Суйласа илнисем» кӗнеки пичетленсе тухнӑ. И. С. Максимов-Кошкинскийпе пӗрле «Ял» (тепӗр ячӗ — «Атӑл ҫинчи тӑвӑл») кинофильм валли сценари ҫырнӑ[1][3].

«Шахнаме» тата «Калевала» халӑх эпосӗсен хӑш-пӗр сыпӑкӗсене чӑвашла куҫарнӑ[3].

Библиографи

  • Автономлӑ чӑваш облаҫӗ: шкулра та, килте те вулама юрӑхлӑ кӗнеке. — Чӑваш кӗнеке кӑларакан уйрӑм, 1923. — 181 с.
  • Ирӗклӗх ҫулӗ: (пусмӑрлӑ халӑхсем пусмӑрлӑхран епле хӑтӑлаҫҫӗ). — 1924. — 100 с.
  • 1905-мӗш ҫул: (чӑвашсен хушшинче пулнӑ ӗҫсене асӑнни). — Чӑваш облаҫӗнчи кӗнеке кӑларакан уйрӑм, 1925. — 120 с.
  • Чувашия: историко-политический и социально-экономический очерк. — Госиздат, 1926. — 104 с.
  • Укӑлча касси: 4 пайлӑ драма. — Чӑваш кӗнеки уйрӑмӗ, 1927. — 96 с.
  • Ялти ӗҫ хӗрарӑмӗсем, советсенче ӗҫлӗр. — СССР-ти Халӑхсен тӗп издательстви, 1929. — 54 с.
  • Ҫурҫӗре пӑхӑнтаракансем. — 1935. — 142 с.
  • Суйласа илнисем: калавсемпе новеллӑсем, повесть, драма, очерксем, асилӳсем, статьясем, ҫырусем / пухса йӗркелекен В. П. Никитин. — Чӑваш кӗнеке изд-ви, 1997. — 543 с.

Куҫарӑвӗсем

Чӑвашла куҫарнӑ:

Ӑнлантарусем

  1. ^ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15 Изоркин А. В., Родионов В. Г. Петров Дмитрий Петрович. Электронная Чувашская энциклопедия. Пӑхнӑ кун: 2026 ҫулхи утӑн 14-мӗшӗ.
  2. ^ 1, 2, 3 Петрова М. В. Талантливый чувашский писатель (К 125-летию со дня рождения Метри Юмана). Государственная книжная палата Чувашской Республики (21 юпан 2010).
  3. ^ 1, 2, 3, 4 Юман, Метри (чувашский писатель). Наследие Чувашии.рф.
  4. ^ 1, 2, 3 Выставка книг и видео-презентация посвященная 135-летию Д.П.Петрова-Юман. Национальная электронная библиотека Республики Татарстан.

Вуламалли

  • Eгоров В. Тăвăл аркатнă юман / Валерий Eгоров // Тăван Атăл.– 2003.– № 3.– С. 65–66.
  • Игнатьева E. Чăваш поэми аталанни / E.Игнатьева // Тăван Атăл.– 2003.– № 6.– С. 66–67.
  • Изоркин А.В. Дмитрий Петрович Петров (Юман) / А.В.Изоркин // Хыпар.– 1993.– 10 июнь.
  • Изоркин А.В. Эппин Метри Юман офицер пулман? / А.В.Изоркин // Хыпар.– 1998.– 16 кăрлач.
  • Родионов В.Г. Юман Мĕтри – поэт / В.Г.Родионов // Чăваш литератури: поэтикăпа стиль ыйтăвĕсем.– Шупашкар, 1989.– С. 112–127.
  • Станьял В. Аптранă кăвакал кутăн чăмать / В.Станьял // Республика.– 1998.– 19–25 пуш (№ 12).– С. 5.
  • Станьял В. Инçе çăлтăрсен çути / В.Станьял // Чăваш ен.– 1998.– 31 кăрлач (№ 3).– С. 5.
  • Станьял В. Тĕрĕслĕх юманран çирĕпрех / В.Станьял // Чăваш ен.– 1996.– 16–23 пуш (№ 12).– С. 9.
  • Уяр Х. Юман Мĕтри çинчен / Х.Уяр // Тăван Атăл.– 1989.– № 3.– С. 19–20.
  • Элли Илле. Мĕтри Юман йăнăшĕ / Илле Элли // Хыпар.– 2004.– 13 ака.
  • Ахун В. Трудная дорога к истине/ В.Ахун // Молодой коммунист.– 1988.– 11 февр.– С. 8.
  • Изоркин А.В. Невостребованный талант / А.В.Изоркин // Их имена останутся в истории: Сб. ст.– Чебоксары, 1994.– Вып. 2.– С. 63–73.
  • Неберинг В. Из серии классиков чувашской письменности / В.Неберинг // Чăваш ен.– 1997.– 19–26 апр. (№ 16).– С. 8.
  • Петрова-Тростина В.П. Горжусь своими братьями / В.П.Петрова-Тростина // Лик Чувашии.– 1996.– № 3-4.– С. 87.
  • Уяр Х. О Метрии Юмане / Х.Уяр // Лик Чувашии.– 1996.– № 3-4.– С. 14-15.
  • Юман – хроника // Лик Чувашии.– 1996. – № 3-4.– С. 10-13.
  • Яковлев Ю. Интерпретация некоторых особенностей религиозно–мистической стихии в творчестве М.Юмана/ Ю.Яковлев // Чувашская литература: Вопросы истории и теории.– Чебоксары, 1992.– С. 52–67.
  • Яковлев Ю. Юман – мисти / Ю.Яковлев // Лик Чувашии.– 1996.– № 3–4.– С. 90–95.

Каçăсем

Категорисем